២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

១៨៣. អាវេណិកត្ថោ អតិសយត្ថោ ច វិសេសសទ្ទោ ហោតីតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘បុគ្គលន្តរាសាធារណំ, នីលាទិសព្ពរូបសាធារណញ្ចា’’តិ វុត្តំ. អសាធារណការណេនាបិ ហិ និទ្ទេសោ ហោតិ យថា ‘‘ភេរិសទ្ទោ, យវង្កុរោ’’តិ. អតិសយការណេនបិ យថា ‘‘អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ កម្មសមាទានានំ ឋានសោ ហេតុសោ វិបាកំ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (កថា. ៣៥៥; បដិ. ម. ២.៤៤). ធាតុអត្ថោ ឯវាតិ ‘‘ធាតុ’’ឥតិ ឥមស្ស ធាតុសទ្ទស្សេវ អត្ថោ. ធាតុវចនីយោ ហិ អត្ថោ ឧបសគ្គេន ជោតីយតិ.

បុរិមេន អសទិសោ វិធានធារណត្ថានំ បាកដោ ភេទោតិ. វិសភាគលក្ខណា វិសទិសសភាវា អវយវា ភាគា, តេសុ.

យថាសម្ភវន្តិ កិរិយាមនោធាតុ ឧបនិស្សយកោដិយា, វិបាកមនោធាតុ វិបាកមនោវិញ្ញាណស្ស អនន្តរាទិនាបិ, ឥតរស្ស សព្ពាបិ ឧបនិស្សយកោដិយាវ. ធម្មធាតុ បន វេទនាទិកា សហជាតា សហជាតាទិនា, អសហជាតា អនន្តរាទិនា, ឧបនិស្សយេន អារម្មណាទិនា ច មនោវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោតិ ឯវំ មនោធាតុធម្មធាតូនំ មនោវិញ្ញាណស្ស ហេតុភាវោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ. ទ្វារភូតមនោបិ សុត្តេ ‘‘មនោធាតូ’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ទ្វារភូតមនោវសេន វា’’តិ. តស្សា មនោធាតុយា មនោវិញ្ញាណស្ស ហេតុភាវោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ.

បុរិមនយេនាតិ វិសេសនំ ទុតិយនយស្ស ហីនត្តិកវសេនេវ វិភត្តត្តា. នានាធាតូនញ្ច ចក្ខុធាតុអាទីនន្តិ សម្ពន្ធោ.

ន ហិ ទ្វេ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ សន្តិ អដ្ឋារសធាតុវិភាគទស្សនេតិ អធិប្បាយោ. ខន្ធាយតនធាតិន្ទ្រិយានំយេវ វសេន សង្ខេបាទិវិភាគទស្សនំ តេសំ ពហុលំ បរិញ្ញេយ្យធម្មសង្គណ្ហនតោ. សច្ចទេសនា បន អតិសំខិត្តភាវតោយេវេត្ថ ពហិកតា.

និជ្ជីវស្សាតិអាទិ វិសេសតោ សត្តសុញ្ញតាទីបនត្ថា ធាតុទេសនាតិ កត្វា វុត្តំ. បុរិមនយោ អញ្ញេសម្បិ កមវុត្តីនំ ធាតូនំ សម្ភវតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តោតិ ‘‘មនោធាតុយេវ វា’’តិអាទិនា ទុតិយនយោ វុត្តោ. តត្ថ អវិជ្ជមានេបិ បុរេចរានុចរភាវេតិ បុរេចរានុចរាភិសន្ធិយា អភាវេបិ កេវលំ អនន្តរបុព្ពកាលអនន្តរាបរកាលតាយ មនោធាតុ បុរេចរានុចរា វិយ ទដ្ឋព្ពាតិ វុត្តា.

‘‘អញ្ញំ អគ្គហេត្វា បវត្តិតុំ អសមត្ថតាយា’’តិ ឯតេន វិញ្ញាណស្ស ឯកន្តសារម្មណតាទស្សនេន ‘‘អារម្មណេន វិនា សយមេវ នីលាទិអាភាសំ ចិត្តំ បវត្តតី’’តិ ឯវំ បវត្តិតំ វិញ្ញាណវាទំ បដិសេធេតិ.

១៨៤. ឯកនានាសន្តានគតានន្តិ ឯកសន្តានគតានំ អភិន្នសន្តានគតានំ ទ្វារានំ, នានាសន្តានគតានំ ភិន្នសន្តានគតានំ អារម្មណានន្តិ យោជនា. ឯកនានាជាតិកត្តាតិ ចក្ខាទិឯកេកជាតិកត្តា ទ្វារានំ, នីលាទិអនេកជាតិកត្តា អារម្មណានំ.

ចក្ខាទិ ឯកម្បិ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, រូបាទិ បន អនេកមេវ សំហតន្តិ ឥមស្ស វា អត្ថវិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ចក្ខុរូបាទីសុ វចនភេទោ កតោ. កិំ បន ការណំ ចក្ខាទិ ឯកម្បិ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, រូបាទិ បន អនេកមេវាតិ? បច្ចយភាវវិសេសតោ. ចក្ខុ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោន្តំ អត្ថិភាវេនេវ ហោតិ តស្មិំ សតិ តស្ស ភាវតោ, អសតិ អភាវតោ, យតោ តំ អត្ថិអវិគតបច្ចយេហិស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ វុច្ចតីតិ. តំនិស្សយតា ចស្ស ន ឯកទេសេន អល្លីយនវសេន ឥច្ឆិតព្ពា អរូបភាវតោ, អថ ខោ គរុរាជាទីសុ សិស្សរាជបុរិសាទីនំ វិយ តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយ. ឥតរេ ច បច្ចយា តេន តេន វិសេសេន វេទិតព្ពា. ស្វាយំ បច្ចយភាវោ ន ឯកស្មិំ ន សម្ភវតីតិ ឯកម្បិ ចក្ខុ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ចា’’តិ ឯកវចននិទ្ទេសោ កតោ.

រូបំ បន យទិបិ ចក្ខុ វិយ បុរេជាតអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ បុរេតរំ ឧប្បន្នំ ហុត្វា វិជ្ជមានក្ខណេយេវ ឧបការកត្តា, តថាបិ អនេកមេវ សំហតំ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ អារម្មណភាវតោ. យញ្ហិ បច្ចយធម្មំ សភាវភូតំ, បរិកប្បិតាការមត្តំ វា វិញ្ញាណំ វិភាវេន្តំ បវត្តតិ, តទញ្ញេសញ្ច សតិបិ បច្ចយភាវេ សោ តស្ស សារម្មណសភាវតោ យំ កិញ្ចិ អនាលម្ពិត្វា បវត្តិតុំ អសមត្ថស្ស ឱលុព្ភ បវត្តិការណតាយ អាលម្ពនីយតោ អារម្មណំ នាម. តស្ស យស្មា យថា យថា សភាវូបលទ្ធិ វិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយលាភោ, តស្មា ចក្ខុវិញ្ញាណំ រូបំ អារព្ភ បវត្តមានំ តស្ស សភាវំ វិភាវេន្តមេវ បវត្តតិ. សា ចស្ស ឥន្ទ្រិយាធីនវុត្តិកស្ស អារម្មណសភាវូបលទ្ធិ ន ឯកទ្វិកលាបគតវណ្ណវសេនេវ ហោតិ, នាបិ កតិបយកលាបវណ្ណវសេន, អថ ខោ អាភោគានុរូបំ អាបាថគតវណ្ណវសេនាតិ អនេកមេវ រូបំ សំហច្ចការិតាយ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘រូបេ ចា’’តិ ពហុវចនេន និទ្ទិសិ.

យំ បន ‘‘រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា, តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១) វុត្តំ, តំ កថន្តិ? តម្បិ យាទិសំ រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយោ, តាទិសមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. កីទិសំ បន តន្តិ? សមុទិតន្តិ បាកដោយមត្ថោ. ឯវញ្ច កត្វា យទេកេ វទន្តិ ‘‘អាយតនសល្លក្ខណវសេន ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ សល្លក្ខណារម្មណា, ន ទព្យសល្លក្ខណវសេនា’’តិ, តំ យុត្តមេវ ហោតិ. ន ចេត្ថ សមុទាយារម្មណតា អាសង្កិតព្ពា សមុទាយាភោគស្សេវ អភាវតោ, សមុទិតា បន វណ្ណធម្មា អារម្មណបច្ចយា ហោន្តិ. កថំ បន បច្ចេកំ អសមត្ថា សមុទិតា អារម្មណា ហោន្តិ, ន ហិ បច្ចេកំ ទដ្ឋុំ អសក្កោន្តា អន្ធា សមុទិតា បស្សន្តីតិ? នយិទមេកន្តិកំ វិសុំ អសមត្ថានំ សិវិកាវហនាទីសុ សមត្ថតាយ ទស្សនតោ. កេសាទីនញ្ច យស្មិំ ឋានេ ឋិតានំ បច្ចេកំ វណ្ណំ គហេតុំ ន សក្កា, តស្មិំយេវ ឋានេ សមុទិតានំ តំ គហេតុំ សក្កាតិ ភិយ្យោបិ តេសំ សំហច្ចការិតា បរិព្យត្តា. ឯតេន កិំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បរមាណុរូបំ អារម្មណំ, ឧទាហុ តំសមុទាយោតិអាទិកា ចោទនា បដិក្ខិត្តា វេទិតព្ពា. ‘‘សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ចា’’តិអាទីសុបិ អយមេវ នយោ.

ឯវម្បិ អត្ថោ លព្ភតីតិ ‘‘មនោធាតុយាបី’’តិ បិ-សទ្ទេន ន កេវលំ ជវនបរិយោសានា មនោវិញ្ញាណធាតុយេវ សម្បិណ្ឌីយតិ, អថ ខោ តទារម្មណភវង្គសង្ខាតាបិ សម្បិណ្ឌីយតីតិ ឯវម្បិ អត្ថោ លព្ភតិ, សម្ភវតីតិ អត្ថោ. ឯវំ សតីតិ ឯវំ អញ្ញមនោធាតុប្បវត្តិយា ឱរំ បវត្តចិត្តានំ មនោវិញ្ញាណធាតុតាទស្សនេ សតិ. សតិបិ មនសោ សម្ភូតភាវេ មនោធាតុយា មនោវិញ្ញាណធាតុភាវប្បសង្គោ ន ហោតិយេវ តំសភាវស្សេវ មនោវិញ្ញាណធាតុភាវេន និទ្ទិដ្ឋត្តា. ឥទានិ តមេវត្ថំ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណធាតុមនោធាតូ’’តិអាទិនា បាកដតរំ ករោតិ. តព្ពិធុរសភាវេនាតិ បញ្ចវិញ្ញាណធាតូហិ វិសទិសសភាវេន. ឧប្បត្តិដ្ឋានេន ចាតិ មនោធាតុកិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុអាទីហិ បរិច្ឆិន្នេន ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេន ច. ឥទានិ ឯកត្តគ្គហណំ វិនាបិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស សម្ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុបនីតេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សាមញ្ញវសេនាតិ សទិសតាវសេន. តស្សាតិ ភវង្គានន្តរំ ឧប្បន្នចិត្តស្ស. អមនោវិញ្ញាណធាតុភាវាសិទ្ធិតោតិ មនោធាតុភាវាសិទ្ធិតោ. ន ហិ ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតុយាបិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ…បេ… តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ ឥទំ វចនំ ភវង្គានន្តរំ ឧប្បន្នចិត្តស្ស មនោធាតុភាវំ សាធេតិ. សិទ្ធេ ហិ មនោធាតុភាវេ តំ តស្ស និវត្តកំ សិយាតិ អធិប្បាយោ. មនោវិញ្ញាណធាតុយា បន ឧប្បន្នស្ស ចិត្តស្ស មនោវិញ្ញាណធាតុភាវទីបកំ វចនំ តាទិសាយ មនោធាតុយាបិ មនោវិញ្ញាណធាតុភាវមេវ ទីបេយ្យាតិ កថំ តស្សា និវត្តកំ សិយាតិ អាហ ‘‘ន ហិ យំ ចោទីយតិ, តទេវ បរិហារាយ ហោតី’’តិ.

យទិ ឯវំ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនស្ស មនោវិញ្ញាណធាតុភាវាបត្តិ ឯវាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘មនោធាតុយាបី’’តិអាទិ. បញ្ចវិញ្ញាណេហិ មនោធាតូហិ ច វិសិដ្ឋោ សភាវោ បញ្ចវិញ្ញាណ…បេ… សភាវោ, តស្ស វសេន. ចុតិបដិសន្ធិភវង្គានន្តិ តទារម្មណម្បិ ភវង្គន្តោគធំ កត្វា វុត្តំ. ជវនាវសានានីតិ វា ជវនារម្មណត្តា តទារម្មណម្បិ គហិតំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ឆទ្វារិកចិត្តេហិ វា’’តិអាទិ.

វិសុំ កាតុំ យុត្តន្តិ អាវជ្ជនម្បិ យទិបិ រូបាទិវិសយំ ហោតិ, ជវនំ វិយ អារម្មណរសានុភវនំ បន ន ហោតីតិ ឯទិសេ ឋានេ វិសុំ កាតព្ពមេវ. មនោ ចាតិ ច-សទ្ទោ ‘‘មនញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទីសុ វិយ ន សម្បិណ្ឌនត្ថោ, អថ ខោ ព្យតិរេកត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.