៤. ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៩៣. បរិតស្សនំ បរិត្តាសោ, ចិត្តុត្រាសោ ចាតិ ‘‘ន បរិតស្សតី’’តិ បទស្ស ‘‘ន បត្ថេតិ ន ឧត្តសតី’’តិ អត្ថមាហ.

៧៩៦. អរិយសច្ចេសុ ធម្មសទ្ទោ ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ’’តិអាទីសុ វិយ. អរិយមគ្គោ, តស្ស ច ផលំ ធម្មោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបន្នេ អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ. តត្ថ បញ្ញាតិ តស្មិំ អរិយមគ្គផលេ និស្សយភូតេ បញ្ញា. តេនាហ ‘‘តំសហគតា’’តិ. អវិទិតំ វិទិតំ វិយ នេតិ ញាបេតីតិ នយោ, អនុមានំ, តស្ស នយនំ បវត្តនំ, តំ បន វិសុំយេវេកំ ញាណុប្បាទនន្តិ អាសង្កាយ និវត្តនត្ថមាហ ‘‘ន អញ្ញ…បេ… វិសេសោ’’តិ. អត្តនោ ហិ អធិគមានុសារេន បរាធិគតានំ កាលត្តយេ មគ្គាទីនំ បវត្តិអាការានុមានំ នយនយនំ. អនុមិននាការមេវ ហិស្ស សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ញាណស្សេវ បវត្តិវិសេសោ’’តិ. ការណញ្ច នយនយនស្ស សច្ចេសុ បច្ចក្ខបវត្តនតោ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា យថា មគ្គញាណតោ អញ្ញាបិ ‘‘ឥមិនា ធម្មេនា’’តិ វត្តុំ យុត្តំ, តថា បការន្តរេនបិ ‘‘ឥមិនា ធម្មេន ញាណេនា’’តិ ឯត្ថ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ឥមមត្ថំ ឧបសំហរតិ. តេនាតិ តស្មា ញាណេន ញាតតោ សម្បយោគេហិ នយនយនតោ. ញាណវិសយភាវេនាតិ បដិវេធញាណស្ស វិសយភាវេន. ញាតេន បដិវិទ្ធេន ចតុសច្ចធម្មេន, ញាណសម្បយោគេន វា ញាតេន ជានិត្វា ឋិតេន មគ្គផលធម្មេន.

សព្ពេន សព្ពន្តិ សព្ពប្បការេន សព្ពំ, អនវសេសន្តិ អត្ថោ. អទ្ធត្តយបរិយាបន្នញ្ហិ សព្ពំ តេភូមកសង្ខារគតំ សម្មសីយតិ. នយនតោតិ នយគ្គាហតោ. អនុរូបត្ថវាចកោ វា ការណសទ្ទោ ‘‘ការណំ វទតី’’តិអាទីសុ វិយ.

អន្វយញាណស្សបិ បរិយោគាហេត្វា បវត្តនតោ សវិសេសោ វិសយាវពោធោតិ វុត្តំ ‘‘ធម្មេ ញាណ…បេ… អភាវា’’តិ. វិសយោភាសនមត្តជាននសាមញ្ញេនាតិ អសតិបិ អភិសមេច្ច គហណេ វិសយវិភាវនសង្ខាតអវពោធសាមញ្ញមត្តេន. ‘‘ញាណ’’ន្តិ សម្មតេសូតិ ‘‘ញាណ’’ន្តិ វោហរិតេសុ លទ្ធញាណវោហារេសុ. សម្មុតិវសេនាតិ ធម្មញាណាទិ វិយ សមុខេន វិសយេ អប្បវត្តិត្វា បញ្ញត្តិមុខេន បវត្តំ. អវសេសន្តិ សម្មុតិញាណមេវាហ. ឥតរញាណត្តយវិសភាគន្តិ ធម្មញាណាទិញាណត្តយវិធុរំ.

៧៩៧. កាមភវធម្មេតិ កាមភវសង្ខាតេ ធម្មេ.

៧៩៨. សាតិ បឋមជ្ឈានបញ្ញា. វីតរាគភាវនាវត្ថស្សាតិ ‘‘វីតរាគោ ហោតី’’តិ ឯវំ វុត្តស្ស. តន្តិ ឆដ្ឋាភិញ្ញំ. មគ្គញាណញ្ហិ កិច្ចតោ មគ្គសច្ចម្បិ បដិវិជ្ឈតិ. ឥតរាតិ ហេដ្ឋិមមគ្គបញ្ញា. តទុបនិស្សយត្តាតិ តស្សា ឆដ្ឋាភិញ្ញាយ, តស្ស វា បដិវិជ្ឈនស្ស ឧបនិស្សយត្តា បដិវិជ្ឈតិ នាម. យថានុរូបន្តិ ទិដ្ឋាសវាទីនំ យថានុរូបំ. អាសវក្ខយេតិ អាសវក្ខយបរិយាយេ ការណូបចារេន. តំនិព្ពត្តនតោតិ តស្ស អាសវក្ខយសង្ខាតស្ស ផលស្ស និព្ពត្តនតោ. ឥទញ្ច ‘‘អាសវានំ ខយេ ញាណំ ឆដ្ឋាភិញ្ញា’’តិ សុត្តេ អាគតត្តា វុត្តំ.

៨០១. អភិវិសិដ្ឋេន វា ញាណេន បាកដំ ករោន្តស្សាតិ អធិគមវសេន បកាសំ វិភូតំ ករោន្តស្ស.

៨០២. វសិតាបញ្ចករហិតំ វសិភាវំ អបាបិតំ បដិលទ្ធមត្តំ. បដិបទារម្មណសហគតា បញ្ញា បដិបទារម្មណសម្ពន្ធិនីតិ អាហ ‘‘បញ្ញាយ បដិបទារម្មណុទ្ទេសេនា’’តិ.

ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.