១០. ទសកមាតិកាវណ្ណនា

៧៦០. ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ. អនាគតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ. យម្បិស្ស តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តម្បិ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ ញាណំ. ភវបច្ចយា…បេ… អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… និរោធធម្ម’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៣៤) ឯវមាគតានិ សត្តសត្តតិ ញាណានិ. ‘‘ជរាមរណេ ញាណំ, ជរាមរណសមុទយេ ញាណំ, ជរាមរណនិរោធេ ញាណំ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ. ជាតិយា ញាណំ…បេ… សង្ខារេសុ ញាណំ…បេ… បដិបទាយ ញាណ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៣៣) ឯវមាគតានិ ចតុចត្តារីសំ ញាណានិ. សុតមយញាណាទីនិ អនាវរណញាណបរិយោសានានិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. មាតិកា ១.១ អាទយោ) អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ. តេនាហ ‘‘តេសត្តតិ បន…បេ… ន សំយុត្តកេ’’តិ. ‘‘សំយុត្តកេ’’តិ វា ឥទំ ‘‘សត្តសត្តតិ ញាណានី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ, ន ‘‘តេសត្តតី’’តិ ឥមិនា. អញ្ញត្ថ និក្ខេបកណ្ឌាទីសុ. យថា សម្មាបដិវេធាភាវតោ មិច្ឆាញាណាទិ ថុសរាសិម្ហិ និខាតខាណុកោ វិយ អារម្មណេ ចញ្ចលំ ហោតិ, ន ឯវំ ហោតិ យថាភូតាវពោធកំ ញាណន្តិ អាហ ‘‘យាថាវបដិវេធតោ សយញ្ច អកម្បិយ’’ន្តិ. អធិពលករណំ ឧបត្ថម្ភនន្តិ តំ បុគ្គលេ អារោបេន្តោ អាហ ‘‘បុគ្គលញ្ច…បេ… ករោតី’’តិ. វិសភាគធម្មេសុ វា អកម្បិយត្ថោ, សភាគធម្មេសុ ឧបត្ថម្ភនត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អភិមុខំ គច្ឆន្តីតិ ‘‘ឧបគច្ឆន្តី’’តិ បទស្ស អត្ថវចនំ. ឧបគមនញ្ចេត្ថ សព្ពញ្ញុតាយ បដិជាននមេវាតិ វុត្តំ ‘‘បដិជាននវសេនា’’តិ. អដ្ឋ វា បរិសា ឧបសង្កមន្តីតិ ឯត្ថាបិ បដិជាននវសេន សព្ពញ្ញុតន្តិ យោជេតព្ពំ. អដ្ឋសុ បរិសាសុ ទស្សិតអកម្បិយញាណយុត្តោតិ សម្ពន្ធោ.

ផលសម្បត្តិបវត្តីតិ សប្បុរិសូបនិស្សយាទីនំ ការណសម្បត្តីនំ ផលភូតាយ បតិរូបទេសវាសអត្តសម្មាបណិធិអាទិសម្បត្តិយា បវត្តនំ. អាទិ-សទ្ទេន សុត្តសេសា សង្គហិតា. តត្ថ សប្បុរិសូបនិស្សយាទិកេ. កស្មា បនេត្ថ សមានេ អត្ថកិច្ចេ បដិវេធញាណស្ស វិយ ទេសនាញាណស្សាបិ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានតា ន វុត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘បដិវេធនិដ្ឋត្តា’’តិអាទិ. បដិវេធនិដ្ឋត្តាតិ បដិវេធស្ស បរិយោសានត្តា. តេនាតិ បដិវេធបរិយោសានភូតេន អរហត្តមគ្គញាណេន. តទធិគមេន ហិ សម្បត្តសកលសព្ពញ្ញុគុណោ ភគវា អនន្តបដិភានោ អនុបមាយ ពុទ្ធលីឡាយ ធម្មំ ទេសេតុំ សមត្ថោ អហោសិ. ‘‘បដិលទ្ធស្សាបី’’តិ ឥមិនា សព្ពថា លភាបកស្ស បដិវេធានុរូបតា ទេសនាញាណស្ស អសក្កុណេយ្យាតិ ទីបេតិ, តេន ច បដិវេធនមត្តេនេត្ថ អត្ថសិទ្ធីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ទេសនាញាណស្សា’’តិអាទិ.

ហានភាគិយធម្មន្តិ វា ហានភាគិយភាវស្ស ការណំ. កាមសហគតសញ្ញាទិធម្មន្តិ កាមគុណារម្មណំ សញ្ញាមនសិការាទិំ. បុព្ពេវ កតាភិសង្ខារាទិន្តិ ‘‘ចន្ទេ វា សូរិយេ វា ឯត្តកំ គតេ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិអាទិនា សមាបជ្ជនតោ បុព្ពេ បវត្តចិត្តាភិសង្ខារបរិកម្មាទិំ.

តទភាវគ្គហណេនាតិ កិលេសាវរណាភាវគ្គហណេន. ឋិតិន្តិ អត្ថិភាវំ. តព្ពិបរីតាយាតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា. ឋានាភាវន្តិ អប្បវត្តិំ, នត្ថិភាវំ វា. ឧបរីតិ ឥមិស្សា ពលានំ អនុក្កមកថាយ ឧបរិ អនន្តរមេវ. វិបាកាវរណាភាវទស្សនាទិកស្សាតិ អាទិ-សទ្ទេន កម្មាវរណាភាវទស្សនំ សង្គណ្ហាតិ. ឥតរន្តិ អធិគមស្ស អដ្ឋានទស្សនំ. តំសហិតានំ ធាតូនន្តិ រាគាទិសហិតានំ សភាវានំ. វេមត្តតា ច តេសំ បច្ចយវិសេសសិទ្ធេន អវត្ថាទិវិសេសេន វេទិតព្ពា. ចរិយាហេតូនន្តិ រាគាទិចរិយាការណភូតានំ ធម្មានំ.