១. ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៦១. អយំ វិសេសោតិ សមានេបិ នយទ្វយស្ស តេសំ អហេតុភាវាទិទីបនេ ឯកស្ស ហេតុភាវាទិបដិសេធតា, ឥតរស្ស រាសន្តរាសង្គហោតិ ឥទំ នានាករណំ. ឯកាយ ជាតិយាតិ អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នស្ស ឯកស្ស ភវស្ស. តទន្តោគធតាយាតិ គតិអន្តោគធតាយ. តត្ថ តត្ថាតិ តំតំគតិចុតិភវេសុ.

៧៦២. តថាតិ អញ្ញទ្វារារម្មណតាយ. ខីរាទីនំ…បេ… វិលក្ខណតាតិ យថា ខីរស្ស ទធិភាវេន, ទធិនោ តក្កភាវេន វិលក្ខណតាបត្តិ, ន ឯវំ បញ្ចវិញ្ញាណានំ នហេតុភាវាទិតោ អញ្ញស្ស សភាវាបត្តិ អត្ថីតិ អត្ថោ.

៧៦៣. មហត្តេបីតិ បុថុត្តេបិ. ពហុភាវវាចកោ ហិ អយំ មហា-សទ្ទោ ‘‘មហាជនោ’’តិអាទីសុ វិយ រូបសង្ឃាដស្ស អធិប្បេតត្តា. អញ្ញថា សភាវធម្មស្ស កា មហន្តតា, សុខុមតា វា. ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វចនំ កត្វា វុត្តត្តា អាហ ‘‘ចក្ខុបសាទេ មម វត្ថុម្ហី’’តិ. ឥស្សរិយដ្ឋានន្តិ ឥស្សរិយបវត្តនដ្ឋានំ. តថា ហិ នំ អញ្ញត្ថ ភាវិតំ វិភាវេន្តមេវ តិដ្ឋតិ, អញ្ញវិញ្ញាណានិ ច តេន ទិន្ននយានេវ តត្ថ បវត្តន្តិ, អបិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ, យតោ តំ អន្ធស្ស ន និប្ផជ្ជតិ.

៧៦៤. វវត្ថិតានម្បីតិ អញ្ញមញ្ញំ អសំកិណ្ណានម្បិ. បដិបាដិនិយមោ និយតានុបុព្ពិកតា. តេនាតិ ‘‘អព្ពោកិណ្ណា’’តិ វចនេន.

៧៦៦. អាវដ្ដនភាវោ អាវជ្ជនកិច្ចតា.

តេសន្តិ រូបាទីនំ. ឯតេសញ្ហិ រូបាទីនំ បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ សមាគមោ. អភិនិបតិតព្ពានិ អាលម្ពិតព្ពានិ, វិជានិតព្ពានីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អារម្មណករណេន បដិវិជានិតព្ពានី’’តិ. កុសលាកុសលចេតនាយ, តំសម្បយុត្តានញ្ច យថាវុត្តានំ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា…បេ… អកុសលំ វា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧៦៦) ឯវំ វុត្តានំ បដិវិជានិតព្ពានំ បដិវិជាននន្តិ សម្ពន្ធោ. កម្មត្ថេ ហិ ឯតំ សាមិវចនំ. សហជបុព្ពង្គមធម្មេនាតិ ទស្សនាទីហិ សហជាតផស្សាទិនា បុព្ពង្គមេន អាវជ្ជនាទិនា. កិច្ចន្តរន្តិ ទស្សនាទិកិច្ចតោ អញ្ញំ សម្បដិច្ឆនាទិកិច្ចំ.

អវិបាកភាវេន ការណេន, តេន វា សទ្ធិំ. អញ្ញន្តិ រូបភាវាទិំ. ភាសនករណករាតិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបនវសេន បវត្តកុសលាកុសលចិត្តុប្បាទធម្មា. តេ ឯវ កាយង្គវាចង្គំ អចោបេត្វា បវត្តា តំសទិសា. បុព្ពង្គមបដិវិជាននន្តិ បុព្ពង្គមភាវេន វិជាននំ មនោទ្វារិកជវនានំ បុរេចរភាវេន គហណំ. តត្ថាតិ បញ្ចទ្វារេ. ‘‘ន បដិសិទ្ធ’’ន្តិ វត្វា ស្វាយមប្បដិសេធោ សាមត្ថិយលទ្ធោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន កាយកម្មំ…បេ… អនុញ្ញាតត្តា’’តិ វុត្តំ. ‘‘តថា’’តិ ឥទំ យថា កាយវចីកម្មបដ្ឋបនំ, ឯវំ កុសលាទិធម្មសមាទានម្បិ នត្ថីតិ ឧបសំហរណត្ថំ វេទិតព្ពំ. យទិ ន ភវតោ ចវតិ, កថំ បញ្ចទ្វារេ ចុតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ន បញ្ចទ្វារិក…បេ… អតំទ្វារិកត្តា’’តិ. តស្សា បាឡិយា. អាបាថមត្តន្តិ អាបាថគមនមត្តំ អារម្មណបច្ចយភាវមត្តំ. អញ្ញន្តិ ‘‘រូបំ នីល’’ន្តិ ឯវមាទិធម្មវិសេសំ. តេនាហ ‘‘ធម្មសភាវ’’ន្តិ. រូបន្តិ ច ន គណ្ហាតីតិ រូបារម្មណម្បិ សមានំ ‘‘រូបំ នាមេត’’ន្តិ ន គណ្ហាតិ. តថា ចាហុ ឯកេ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណសមង្គី នីលំ វិជានាតិ, នោ តុ នីល’’ន្តិ. រូបនីលាទិអាការោ រូបារម្មណរូបាទានាការបញ្ញត្តិ. តជ្ជាបញ្ញត្តិ ហេសា យថា អនិច្ចតាទិ. សាតិសយំ សវិតក្កសវិចារត្តា. តតោ អញ្ញន្តិ សទ្ទារម្មណតោ អញ្ញំ នាមបញ្ញត្តិអារម្មណំ, អញ្ញថា សហុប្បត្តិបដិសេធោ ន សម្ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

មនោទ្វារេបីតិ ន បញ្ចទ្វារេយេវ ទុតិយេ មោឃវារេ, អថ ខោ មនោទ្វារេបិ. អាវជ្ជនំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ…បេ… ទដ្ឋព្ពំ ឯកចិត្តក្ខណិកស្ស អាវជ្ជនស្ស ឧប្បត្តិយំ តថា អសម្ភវតោ.

តស្សាតិ យាថាវកវត្ថុវិភាវនាយ បញ្ញាយ.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.