១. ឯកកមាតិកាទិវណ្ណនា

៧៥១. សម្បយុត្តានំ និស្សយបច្ចយតាយ, អារម្មណស្ស បវត្តិដ្ឋានតាយ ឱកាសដ្ឋោ វេទិតព្ពោ. នហេតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អហេតុកា’’តិអាទិកំ សព្ពំ ឯកវិធេន ញាណវត្ថុំ សង្គណ្ហាតិ. ឯកំ នហេតូតិ នហេតុតាយ ឯកំ បញ្ចវិញ្ញាណំ នហេតូតិ វុត្តា តេសំ នហេតុតា. ឯកន្តាហេតុភាវេន ហិ តេ ឯកប្បការាវាតិ. អញ្ញម្បីតិ អហេតុកាទិ. អវិតថសាមញ្ញយុត្តន្តិ តេនេវ អហេតុកតាទិនា យថាភូតេន សមានភាវេន យុត្តំ. ញាណារម្មណន្តិ ញាណស្ស អារម្មណំ យថាវុត្តបញ្ចវិញ្ញាណាទិ. វត្ថុវិភាវនាតិ បញ្ចវិញ្ញាណាទិកស្ស ញាណវត្ថុស្ស យថាវុត្តវិសេសេន វិភាវនា បកាសនា បញ្ញា.

ឱសានទុកស្សាតិ ‘‘អត្ថជាបិកា បញ្ញា, ជាបិតត្ថា បញ្ញា’’តិ ឥមស្ស ទុកស្ស. ទុកមាតិកា ធម្មសង្គណិយំ វុត្តទុកមាតិកាតិ អាហ ‘‘ទុកមាតិកំ អនិស្សាយា’’តិ.

‘‘ចិន្តាមយា បញ្ញា’’តិអាទិកា តិកមាតិកំ អនិស្សាយ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឯវំ តិកានុរូបេហីតិ ឯត្ថាបិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. យទិបិ ជាប-សទ្ទោ ព្យត្តវចនេ, មានសេ ច បវត្តតិ, ជននត្ថេបិ បន ទដ្ឋព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទាន’’ន្តិអាទិ. កុសលបញ្ញា វិបាកសង្ខាតស្ស, កិរិយបញ្ញា បរិកម្មាទិភូតា អត្តនា និព្ពត្តេតព្ពផលសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស និព្ពត្តនតោ អត្ថជាបិកាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘អត្ថជាបិកា ការណគតា បញ្ញា’’តិ. វិបាកបញ្ញា, កិរិយបញ្ញា ច សហជាតាទិបច្ចយវសេន តំតំវិបាកាទិអត្ថំ ជាបេតិ ជនេតីតិ អាហ ‘‘ជាបិតោ ជនិតោ អត្ថោ ឯតិស្សាតិ ជាបិតត្ថា’’តិ. សតិបិ សហជាតានំ បច្ចយភាវេ វិបាកកិរិយបញ្ញា ន កុសលា វិយ វិបាកានំ និប្បរិយាយេន ការណវោហារំ លភតីតិ អាហ ‘‘ការណបញ្ញាសទិសី’’តិ. វិភាវនត្ថេន បញ្ញា អារម្មណំ វិយ សម្បយុត្តេបិ បកាសេតិយេវាតិ វុត្តំ ‘‘ផលប្បកាសនភូតា’’តិ. យតោ សា អាលោកោភាសបជ្ជោតបរិយាយេហិ វិភាវិតា.