១. សុត្តន្តភាជនីយំ

១. សង្គហវារវណ្ណនា

៧១៨. ឯសេវ នយោតិ សង្ខេបេន ទស្សេត្វា តមេវ នយំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មប្បភេទស្ស ហី’’តិអាទិមាហ. និរុត្តិបដិភានប្បភេទា តព្ពិសយានំ អត្ថាទីនំ បច្ចយុប្បន្នាទិភេទេហិ ភិន្ទិត្វា វេទិតព្ពា.

‘‘យំ កិញ្ចិ បច្ចយសមុប្បន្ន’’ន្តិ ឯតេន សច្ចហេតុធម្មបច្ចយាការវារេសុ អាគតានិ ទុក្ខាទីនិ គហិតានិ. សច្ចបច្ចយាការវារេសុ និព្ពានំ, បរិយត្តិវារេ ភាសិតត្ថោ, អភិធម្មភាជនីយេ វិបាកោ កិរិយញ្ចាតិ ឯវំ បាឡិយំ វុត្តានមេវ វសេន បញ្ច អត្ថា វេទិតព្ពា, តថា ធម្មា ច.

វិទហតីតិ និព្ពត្តកហេតុអាទីនំ សាធារណំ និព្ពចនំ, តទត្ថំ បន វិភាវេតុមាហ ‘‘បវត្តេតិ ចេវ បាបេតិ ចា’’តិ. តេសុ បុរិមោ អត្ថោ មគ្គវជ្ជេសុ ទដ្ឋព្ពោ. ភាសិតម្បិ ហិ អវពោធនវសេន អត្ថំ បវត្តេតីតិ. មគ្គោ បន និព្ពានំ បាបេតីតិ តស្មិំ បច្ឆិមោ.

ធម្មនិរុត្តាភិលាបេតិ ឯត្ថ ធម្ម-សទ្ទោ សភាវវាចកោតិ កត្វា អាហ ‘‘យា សភាវនិរុត្តី’’តិ, អវិបរីតនិរុត្តីតិ អត្ថោ. តស្សា អភិលាបេតិ តស្សា និរុត្តិយា អវចនភូតាយ បញ្ញត្តិយា អភិលាបេតិ កេចិ វណ្ណយន្តិ. ឯវំ សតិ បញ្ញត្តិ អភិលបិតព្ពា, ន វចនន្តិ អាបជ្ជតិ, ន ច វចនតោ អញ្ញំ អភិលបិតព្ពំ ឧច្ចារេតព្ពំ អត្ថិ, អថាបិ ផស្សាទិវចនេហិ ពោធេតព្ពំ អភិលបិតព្ពំ សិយា, ឯវំ សតិ អត្ថធម្មវជ្ជំ តេហិ ពោធេតព្ពំ ន វិជ្ជតីតិ តេសំ និរុត្តិភាវោ អាបជ្ជតិ. ‘‘ផស្សោតិ ច សភាវនិរុត្តិ, ផស្សំ ផស្សាតិ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ទស្សិតោវាយមត្ថោ, ន ច អវចនំ ឯវំបការំ អត្ថិ, តស្មា វចនភូតាយ ឯវ តស្សា សភាវនិរុត្តិយា អភិលាបេ ឧច្ចារណេតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តំ សភាវនិរុត្តិំ សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ សភាវនិរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទាតិ វុត្តត្តា និរុត្តិសទ្ទារម្មណាយ សោតវិញ្ញាណវីថិយា បរតោ មនោទ្វារេ និរុត្តិបដិសម្ភិទា បវត្តតីតិ វទន្តិ. ‘‘និរុត្តិបដិសម្ភិទា បច្ចុប្បន្នារម្មណា’’តិ ច វចនំ សទ្ទំ គហេត្វា បច្ឆា ជាននំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ. ឯវំ បន អញ្ញស្មិំ បច្ចុប្បន្នារម្មណេ អញ្ញំ បច្ចុប្បន្នារម្មណន្តិ វុត្តន្តិ អាបជ្ជតិ. យថា បន ទិព្ពសោតញាណំ មនុស្សាមនុស្សាទិសទ្ទប្បភេទនិច្ឆយស្ស បច្ចយភូតំ តំ តំ សទ្ទវិភាវកំ, ឯវំ សភាវាសភាវនិរុត្តិនិច្ឆយស្ស បច្ចយភូតំ បច្ចុប្បន្នសភាវនិរុត្តិសទ្ទារម្មណំ តំវិភាវកញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទាតិ វុច្ចមានេ ន បាឡិវិរោធោ ហោតិ. តំ សភាវនិរុត្តិំ សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្សាតិ ច បច្ចុប្បន្នសទ្ទារម្មណំ បច្ចវេក្ខណំ បវត្តយន្តស្សាតិ ន ន សក្កា វត្តុំ. តម្បិ ហិ ញាណំ សភាវនិរុត្តិំ វិភាវេន្តំយេវ តំតំសទ្ទបច្ចវេក្ខណានន្តរំ តំតំបភេទនិច្ឆយហេតុត្តា និរុត្តិំ ភិន្ទន្តំ បដិវិជ្ឈន្តមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ ច បភេទគតម្បិ ហោតីតិ. សភាវនិរុត្តីតិ មាគធភាសា អធិប្បេតាតិ តតោ អញ្ញំ សក្កដនាមាទិសទ្ទំ សន្ធាយ ‘‘អញ្ញំ បនា’’តិ អាហ. ព្យញ្ជនន្តិ និបាតបទមាហ.

កថិតំ អដ្ឋកថាយំ. ពោធិមណ្ឌ-សទ្ទោ បឋមាភិសម្ពុទ្ធដ្ឋានេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ, ន យត្ថ កត្ថចិ ពោធិរុក្ខស្ស បតិដ្ឋិតដ្ឋានេ. សុវណ្ណសលាកន្តិ សេដ្ឋសលាកំ, ធម្មទេសនត្ថំ សលាកំ គហេត្វាតិ អត្ថោ, ន បដិសម្ភិទាយំ ឋិតេន បវារិតំ, តស្មា បដិសម្ភិទាតោ អញ្ញេនេវ បការេន ជានិតព្ពតោ ន សក្កដភាសាជាននំ បដិសម្ភិទាកិច្ចន្តិ អធិប្បាយោ.

ឥទំ កថិតន្តិ មាគធភាសាយ សភាវនិរុត្តិតាញាបនត្ថំ ឥទំ ឥទានិ វត្តព្ពំ កថិតន្តិ អត្ថោ. ឆទ្ទន្តវារណ (ជា. ១.១៦.៩៧ អាទយោ) -តិត្តិរជាតកាទីសុ (ជា. ១.៤.៧៣ អាទយោ) តិរច្ឆានេសុ ច មាគធភាសា ឧស្សន្នា, ន ឱដ្ដកាទិភាសា សក្កដំ វា.

តត្ថាតិ មាគធសេសភាសាសុ. សេសា បរិវត្តន្តិ ឯកន្តេន កាលន្តរេ អញ្ញថា ហោន្តិ វិនស្សន្តិ ច. មាគធា បន កត្ថចិ កទាចិ បរិវត្តន្តីបិ ន សព្ពត្ថ សព្ពទា សព្ពថា ច បរិវត្តតិ, កប្បវិនាសេបិ តិដ្ឋតិយេវាតិ ‘‘អយមេវេកា ន បរិវត្តតី’’តិ អាហ. បបញ្ចោតិ ចិរាយនន្តិ អត្ថោ. ពុទ្ធវចនមេវ ចេតស្ស វិសយោ, តេនេវ ‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ’’តិ គាថំ បុច្ឆិតោ ចិត្តោ គហបតិ ‘‘‘កិំ នុ ខោ ឯតំ, ភន្តេ, ភគវតា ភាសិត’ន្តិ? ‘ឯវំ គហបតី’តិ. ‘តេន ហិ, ភន្តេ, មុហុត្តំ អាគមេថ, យាវស្ស អត្ថំ បេក្ខាមី’’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤៧) អាហាតិ វទន្តិ.

សព្ពត្ថកញាណន្តិ អត្ថាទីសុ ញាណំ. តញ្ហិ សព្ពេសុ តេសុ តីសុ ចតូសុបិ វា បវត្តត្តា, កុសលកិរិយភូតាយ បដិភានបដិសម្ភិទាយ ធម្មត្ថភាវតោ តីសុ ឯវ វា បវត្តត្តា ‘‘សព្ពត្ថកញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានីតិ សាត្ថកានំ បច្ចវេក្ខិតព្ពត្តា សព្ពោ អត្ថោ ឯតស្សាតិបិ សព្ពត្ថកំ, សព្ពស្មិំ ខិត្តន្តិ វា. សេក្ខេ បវត្តា អរហត្តប្បត្តិយា វិសទា ហោន្តីតិ វទន្តិ. បុព្ពយោគោ វិយ បន អរហត្តប្បត្តិ អរហតោបិ បដិសម្ភិទាវិសទតាយ បច្ចយោ ន ន ហោតីតិ បញ្ចន្នម្បិ យថាយោគំ សេក្ខាសេក្ខបដិសម្ភិទាវិសទត្តការណតា យោជេតព្ពា.

បុច្ឆាយ បរតោ បវត្តា កថាតិ កត្វា អដ្ឋកថា ‘‘បរិបុច្ឆា’’តិ វុត្តា. បដិបត្តិំ បូរេតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តីតិ បដិបត្តិគរុតាយ លាភំ ហីឡេន្តេន សតសហស្សគ្ឃនកម្បិ កម្ពលំ វាសិយា កោដ្ដេត្វា បរិភណ្ឌករណំ មយា កតំ អាវជ្ជិត្វា លាភគរុនោ បរិយត្តិធរា ធម្មកថិកាវ ភវិតុំ ន មញ្ញិស្សន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច ថេរស្ស កង្ខុប្បត្តិយា បុព្ពេ អវិសទតំ ទស្សេត្វា អរហត្តប្បត្តស្ស បញ្ហវិស្សជ្ជនេន អរហត្តប្បត្តិយា វិសទតា ទស្សិតា. តិស្សត្ថេរោ អនន្តរំ វុត្តោ តិស្សត្ថេរោ ឯវាតិ វទន្តិ.

បភេទោ នាម មគ្គេហិ អធិគតានំ បដិសម្ភិទានំ បភេទគមនំ. អធិគមោ តេហិ បដិលាភោ, តស្មា សោ លោកុត្តរោ, បភេទោ កាមាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ. ន បន តថាតិ យថា អធិគមស្ស ពលវបច្ចយោ ហោតិ, ន តថា បភេទស្សាតិ អត្ថោ. ឥទានិ បរិយត្តិយាទីនំ អធិគមស្ស ពលវបច្ចយត្តាភាវំ, បុព្ពយោគស្ស ច ពលវបច្ចយត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘បរិយត្តិសវនបរិបុច្ឆា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បដិសម្ភិទា នាម នត្ថីតិ បដិសម្ភិទាធិគមោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ យំ វុត្តំ ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមេ បនា’’តិអាទិមាហ. បុព្ពយោគាធិគមា ហិ ទ្វេបិ វិសទការណាតិ ‘‘បុព្ពយោគោ បភេទស្ស ពលវបច្ចយោ ហោតី’’តិ វុត្តន្តិ.

សង្គហវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សច្ចវារាទិវណ្ណនា

៧១៩. ហេតុវារេ កាលត្តយេបិ ហេតុផលធម្មា ‘‘អត្ថា’’តិ វុត្តា, តេសញ្ច ហេតុធម្មា ‘‘ធម្មា’’តិ, ធម្មវារេ វេនេយ្យវសេន អតីតានញ្ច សង្គហិតត្តា ‘‘ឧប្បន្នា សមុប្បន្នា’’តិអាទិ ន វុត្តន្តិ អតីតបច្ចុប្បន្នា ‘‘អត្ថា’’តិ វុត្តា, តំនិព្ពត្តកា ច ‘‘ធម្មា’’តិ ឥទមេតេសំ ទ្វិន្នម្បិ វារានំ នានត្តំ.

សច្ចវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.