៤. សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០. ហេដ្ឋិមកោដិយាតិ ឯត្ថ ភុម្មនិទ្ទេសោវ. តត្ថ ហិ បធានំ ទស្សិតន្តិ. យទិ ឯវំ ឧបរិមកោដិយា តំ ន ទស្សិតន្តិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, ឧបរិមកោដិគតភាវេន វិនា ហេដ្ឋិមកោដិគតភាវាភាវតោ. ហេដ្ឋិមកោដិ ហិ សព្ពព្យាបិកាតិ. ទុតិយេ ករណនិទ្ទេសោ, ហេដ្ឋិមកោដិយា អាគតាតិ សម្ពន្ធោ. បុរិមេបិ វា ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិយា’’តិ យំ វុត្តំ, តញ្ច បធានសង្ខារទស្សនវសេនាតិ សម្ពន្ធករណេន ករណនិទ្ទេសោវ. តំសម្បយុត្តា សង្ខារាតិ ឯកូនបញ្ញាសប្បភេទេ សង្ខារេ អាហ. គហិតាវ ហោន្តិ តប្បដិពទ្ធត្តា.

សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

សមុគ្គម-សទ្ទោ សញ្ជាតិយំ អាទិឧប្បត្តិយំ និរុឡ្ហោ. តំតំបច្ចយសមាយោគេ ហិ បុរិមភវសង្ខាតា បុរិមន្តតោ ឧទ្ធង្គមនំ សមុគ្គមោ, សន្ធិយំ វា បដិសន្ធិយំ ឧគ្គមោ សមុគ្គមោ. សោ បន យត្ថ បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា សមុគ្គច្ឆន្តិ, តត្ថេវ ទស្សិតោ. ឯតេន នយេន អបរិបុណ្ណខន្ធសមុគ្គមោ ឯកវោការចតុវោការេសុ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ. អថ វា យថាធិគតានំ បញ្ចន្នម្បិ ខន្ធានំ សហ ឧគ្គមោ ឧប្បត្តិ សមុគ្គមោ. ឯតស្មិំ អត្ថេ វិកលុប្បត្តិ អសង្គហិតា ហោតិ. ហិមវន្តប្បទេសេ ជាតិមន្តឯឡកលោមំ ជាតិឧណ្ណា. សប្បិមណ្ឌពិន្ទូតិ ឯវំ ឯត្ថាបិ ពិន្ទុ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ឯវំវណ្ណប្បដិភាគន្តិ ឯវំវណ្ណំ ឯវំសណ្ឋានញ្ច. បដិភជនំ វា បដិភាគោ, សទិសតាភជនំ សទិសតាបត្តីតិ អត្ថោ. ឯវំវិធោ វណ្ណប្បដិភាគោ ឯតស្សាតិ ឯវំវណ្ណប្បដិភាគំ.

សន្តតិសីសានីតិ សន្តតិមូលានិ, សន្តតិកោដ្ឋាសា វា. អនេកិន្ទ្រិយសមាហារភាវតោ ហិ បធានង្គំ ‘‘សីស’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ វត្ថុទសកាទិកោដ្ឋាសា អនេករូបសមុទាយភូតា ‘‘សីសានី’’តិ វុត្តានីតិ.

បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា ហោន្តីតិ គណនាបារិបូរិំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តស្ស តស្ស ខន្ធស្ស បរិបុណ្ណតំ. កម្មសមុដ្ឋានបវេណិយា វុត្តត្តា ‘‘ឧតុចិត្តាហារជបវេណី ច ឯត្តកំ កាលំ អតិក្កមិត្វា ហោតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពា សិយា, តំ បន ‘‘បុព្ពាបរតោ’’តិ ឯត្ថ វក្ខតីតិ អកថេត្វា កម្មជបវេណី ច ន សព្ពា វុត្តាតិ អវុត្តំ ទស្សេតុំ ឱបបាតិកសមុគ្គមោ នាម ទស្សិតោ. ឯវំ…បេ… បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា ហោន្តីតិ បរិបុណ្ណាយតនានំ វសេន នយោ ទស្សិតោ, អបរិបុណ្ណាយតនានំ បន កាមាវចរានំ រូបាវចរានំ បរិហីនាយតនស្ស វសេន សន្តតិសីសហានិ វេទិតព្ពា.

បុព្ពាបរតោតិ អយំ វិចារណា ន បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧប្បត្តិយំ, អថ ខោ តេសំ រូបសមុដ្ឋាបនេតិ ទដ្ឋព្ពា. តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវំ បនា’’តិអាទិ. អបច្ឆាអបុរេ ឧប្បន្នេសូតិ ឯតេន សំសយការណំ ទស្សេតិ. សហុប្បន្នេសុ ហិ ឥទមេវ បឋមំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឥទំ បច្ឆាតិ អទស្សិតំ ន សក្កា វិញ្ញាតុំ. ឯត្ថ ច ‘‘បុព្ពាបរតោ’’តិ ឯតិស្សា វិចារណាយ វត្ថុភាវេន បដិសន្ធិយំ ឧប្បន្នា បវត្តា បញ្ចក្ខន្ធា គហិតា. តត្ថ ច និទ្ធារណេ ភុម្មនិទ្ទេសោតិ ‘‘រូបំ បឋមំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ អាហ. អញ្ញថា ភាវេនភាវលក្ខណត្ថេ ភុម្មនិទ្ទេសេ សតិ រូបស្ស រូបសមុដ្ឋាបនក្ខណេ កម្មស្សបិ រូបសមុដ្ឋានំ វទន្តីតិ ឧភយន្តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ. រូបារូបសន្តតិញ្ច គហេត្វា អយំ វិចារណា បវត្តាតិ ‘‘រូបំ បឋមំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញថា បដិសន្ធិក្ខណេ ឯវ វិជ្ជមានេ គហេត្វា វិចារណាយ ករិយមានាយ អរូបស្ស រូបសមុដ្ឋាបនមេវ នត្ថីតិ បុព្ពាបរសមុដ្ឋាបនវិចារណាវ ឥធ ន ឧបបជ្ជតីតិ វត្តព្ពំ សិយាតិ. វត្ថុ ឧប្បាទក្ខណេ ទុព្ពលំ ហោតីតិ សព្ពរូបានំ ឧប្បាទក្ខណេ ទុព្ពលតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តទា ហិ តំ បច្ឆាជាតបច្ចយរហិតំ អាហារាទីហិ ច អនុបត្ថទ្ធន្តិ ‘‘ទុព្ពល’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មវេគក្ខិត្តត្តាតិ ឥទំ សតិបិ ភវង្គស្ស កម្មជភាវេ សាយំ វិបាកសន្តតិ បដិសន្ធិក្ខណេ បុរិមភវង្គសមុដ្ឋាបកតោ អញ្ញេន កម្មុនា ខិត្តា វិយ អប្បតិដ្ឋិតា, តតោ បរញ្ច សមានសន្តតិយំ អនន្តរបច្ចយំ បុរេជាតបច្ចយញ្ច លភិត្វា បតិដ្ឋិតាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ.

បវេណី ឃដិយតីតិ ចក្ខាទិវត្ថុសន្តតិ ឯកស្មិំ វិជ្ជមានេ ឯវ អញ្ញស្ស និរោធុប្បត្តិវសេន ឃដិយតិ, ន ចុតិបដិសន្ធិនិស្សយវត្ថូនំ វិយ វិច្ឆេទប្បវត្តីតិ អត្ថោ. អង្គតោតិ ឈានង្គតោ. ឈានង្គានិ ហិ ចិត្តេន សហ រូបសមុដ្ឋាបកានិ, តេសំ អនុពលទាយកានិ មគ្គង្គាទីនិ តេសុ វិជ្ជមានេសុ វិសេសរូបប្បវត្តិទស្សនតោ. អថ វា យានិ ចិត្តង្គានិ ចេតនាទីនិ ចិត្តស្ស រូបសមុដ្ឋាបនេ អង្គភាវំ សហាយភាវំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ពលទាយកេហិ ឈានង្គាទីហិ អបរិហីនន្តិ អត្ថោ. តតោ បរិហីនត្តា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តីតិ. យោ បន វទេយ្យ ‘‘បដិសន្ធិចិត្តេន សហជាតវត្ថុ តស្ស ឋិតិក្ខណេ ច ភង្គក្ខណេ ច បុរេជាតន្តិ កត្វា បច្ចយវេកល្លាភាវតោ តស្មិំ ខណទ្វយេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតូ’’តិ, តំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘យទិ ហិ ចិត្ត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឋិតិភង្គក្ខណេសុបិ តេសំ ធម្មានំ វត្ថុ បុរេជាតំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពមេវេតន្តិ អនុជានិ, តត្ថាបិ ទោសំ ទស្សេតិ. យទិ តទា រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ, តវ មតេន បដិសន្ធិចិត្តម្បិ សមុដ្ឋាបេយ្យ, តទា បន រូបុប្បាទនមេវ នត្ថិ. យទា ច រូបុប្បាទនំ, តទា ឧប្បាទក្ខណេ តវ មតេនបិ បច្ចយវេកល្លមេវ បដិសន្ធិក្ខណេ បុរេជាតនិស្សយាភាវតោ, តស្មា បដិសន្ធិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ឧប្បាទក្ខណេ អដ្ឋ រូបានិ គហេត្វា ឧដ្ឋហតិ. កស្មា? អរូបធម្មានំ អនន្តរាទិបច្ចយវសេន សវេគានំ បរិបុណ្ណពលានមេវ ឧប្បត្តិតោ.

អវិសយតាយាតិ អគតបុព្ពស្ស គាមស្ស អាគន្តុកស្ស អវិសយភាវតោ. អប្បហុតតាយាតិ តត្ថ តស្ស អនិស្សរភាវតោ. ចិត្តសមុដ្ឋាន…បេ… ឋិតានីតិ ឥទំ យេហាការេហិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ ចិត្តចេតសិកា បច្ចយា ហោន្តិ, តេហិ សព្ពេហិ បដិសន្ធិយំ ចិត្តចេតសិកា សមតិំសកម្មជរូបានំ យថាសម្ភវំ បច្ចយា ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ.

វដ្ដមូលន្តិ តណ្ហា អវិជ្ជា វុច្ចតិ. ចុតិចិត្តេន ឧប្បជ្ជមានំ រូបំ តតោ បុរិមតរេហិ ឧប្បជ្ជមានំ វិយ ន ភវន្តរេ ឧប្បជ្ជតីតិ វដ្ដមូលស្ស វូបសន្តត្តា អនុប្បត្តិ វិចារេតព្ពា.

រូបស្ស នត្ថិតាយាតិ រូបានំ និស្សរណត្តា អរូបស្ស, វិរាគវសេន បហីនត្តា ឧប្បាទេតព្ពស្ស អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. រូបោកាសេ វា រូបំ អត្ថីតិ កត្វា រូបបច្ចយានំ រូបុប្បាទនំ ហោតិ, អរូបំ បន រូបស្ស ឱកាសោ ន ហោតីតិ យស្មិំ រូបេ សតិ ចិត្តំ អញ្ញំ រូបំ ឧប្បាទេយ្យ, តទេវ តត្ថ នត្ថីតិ អត្ថោ. បុរិមរូបស្សបិ ហិ បច្ចយភាវោ អត្ថិ បុត្តស្ស បិតិសទិសតាទស្សនតោតិ.

ឧតុ បន បឋមំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ សមុដ្ឋាបនតោតិ អធិប្បាយោ. ឧតុ នាម ចេស ទន្ធនិរោធោតិអាទិ ឧតុស្ស ឋានក្ខណេ ឧប្បាទនេ ការណទស្សនត្ថំ អរូបានំ ឧប្បាទកាលទស្សនត្ថញ្ច វុត្តំ. ទន្ធនិរោធត្តា ហិ សោ ឋិតិក្ខណេ ពលវាតិ តទា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, តស្មិំ ធរន្តេ ឯវ ខិប្បនិរោធត្តា សោឡសសុ ចិត្តេសុ ឧប្បន្នេសុ បដិសន្ធិអនន្តរំ ចិត្តំ ឧតុនា សមុដ្ឋិតេ រូបេ បុន សមុដ្ឋាបេតីតិ អធិប្បាយោ. តស្មិំ ធរន្តេ ឯវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តីតិ ឯតេន បន វចនេន យទិ ឧប្បាទនិរោធក្ខណា ធរមានក្ខណេ ឯវ គហិតា, ‘‘សោឡសចិត្តក្ខណាយុកំ រូប’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ, អថុប្បាទក្ខណំ អគ្គហេត្វា និរោធក្ខណោវ គហិតោ, ‘‘សត្តរសចិត្តក្ខណាយុក’’ន្តិ, សចេ និរោធក្ខណំ អគ្គហេត្វា ឧប្បាទក្ខណោ គហិតោ, ‘‘អធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុក’’ន្តិ, យទិ បន ឧប្បាទនិរោធក្ខណា ធរមានក្ខណេ ន គហិតា, ‘‘អធិកសត្តរសចិត្តក្ខណាយុក’’ន្តិ. យស្មា បន ‘‘តេសុ បដិសន្ធិអនន្តរ’’ន្តិ បដិសន្ធិបិ តស្ស ធរមានក្ខណេ ឧប្បន្នេសុ គហិតា, តស្មា ឧប្បាទក្ខណោ ធរមានក្ខណេ គហិតោតិ និរោធក្ខណេ អគ្គហិតេ អធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា វក្ខមានា, គហិតេ វា សោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា អធិប្បេតាតិ វេទិតព្ពា.

ឱជា ខរាតិ សវត្ថុកំ ឱជំ សន្ធាយាហ. សភាវតោ សុខុមាយ ហិ ឱជាយ វត្ថុវសេន អត្ថិ ឱឡារិកសុខុមតាតិ.

ចិត្តញ្ចេវាតិ ចិត្តស្ស បុព្ពង្គមតាយ វុត្តំ, តំសម្បយុត្តកាបិ បន រូបសមុដ្ឋាបកា ហោន្តីតិ. យថាហ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.១). ចិត្តន្តិ វា ចិត្តុប្បាទំ គណ្ហាតិ, ន កម្មចេតនំ វិយ ឯកធម្មមេវ អវិជ្ជមានំ. កម្មសមុដ្ឋានញ្ច តំសម្បយុត្តេហិបិ សមុដ្ឋិតំ ហោតូតិ ចេ? ន, តេហិ សមុដ្ឋិតភាវស្ស អវុត្តត្តា, អវចនញ្ច តេសំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយភាវាភាវតោ.

អទ្ធានបរិច្ឆេទតោតិ កាលបរិច្ឆេទតោ. តត្ថ ‘‘សត្តរស ចិត្តក្ខណា រូបស្ស អទ្ធា, រូបស្ស សត្តរសមោ ភាគោ អរូបស្សា’’តិ ឯសោ អទ្ធានបរិច្ឆេទោ អធិប្បេតោ. បដិសន្ធិក្ខណេតិ ឥទំ នយទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ តតោ បរម្បិ រូបារូបានំ សហុប្បត្តិសព្ភាវតោ, ន បនេតំ បដិសន្ធិក្ខណេ អសហុប្បត្តិអភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិភង្គក្ខណេសុបិ រូបុប្បត្តិំ សយមេវ វក្ខតីតិ. ផលប្បត្តនិទស្សនេន ច រូបារូបានំ អសមានកាលតំ និទស្សេតិ, ន សហុប្បាទំ តទត្ថំ អនារទ្ធត្តា. សហុប្បាទេន បន អសមានកាលតា សុខទីបនា ហោតីតិ តំទីបនត្ថមេវ សហុប្បាទគ្គហណំ.

យទិ ឯវំ រូបារូបានំ អសមានទ្ធត្តា អរូបំ ឱហាយ រូបស្ស បវត្តិ អាបជ្ជតីតិ ឯតស្សា និវារណត្ថមាហ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឯកប្បមាណាវាតិ និរន្តរំ បវត្តមានេសុ រូបារូបធម្មេសុ និច្ឆិទ្ទេសុ អរូបរហិតំ រូបំ, រូបរហិតំ វា អរូបំ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ. អយញ្ច កថា បញ្ចវោការេ កម្មជរូបប្បវត្តិំ និព្ពានបដិភាគនិរោធសមាបត្តិរហិតំ សន្ធាយ កតាតិ ទដ្ឋព្ពា. បទេ បទន្តិ អត្តនោ បទេ ឯវ បទំ និក្ខិបន្តោ វិយ លហុំ លហុំ អក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. អនោហាយាតិ យាវ ចុតិ, តាវ អវិជហិត្វា, ចុតិក្ខណេ បន សហេវ និរុជ្ឈន្តីតិ. យស្មិញ្ចទ្ធានេ អញ្ញមញ្ញំ អនោហាយ បវត្តិ, សោ ច បដិសន្ធិចុតិបរិច្ឆិន្នោ ឧក្កំសតោ ឯតេសំ អទ្ធាតិ. ឯវន្តិ ឯតេន បុព្ពេ វុត្តំ អវកំសតោ អទ្ធាបការំ ឥមញ្ច សង្គណ្ហាតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯកុប្បាទនានានិរោធតោតិ ឯតំ ទ្វយមបិ សហ គហេត្វា រូបារូបានំ ‘‘ឯកុប្បាទនានានិរោធតោ’’តិ ឯកោ ទដ្ឋព្ពាការោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ. បច្ឆិមកម្មជំ ឋបេត្វាតិ តស្ស ចុតិចិត្តេន សហ និរុជ្ឈនតោ នានានិរោធោ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តន្តិ វទន្តិ. តស្ស បន ឯកុប្បាទោបិ នត្ថិ ហេដ្ឋា សោឡសកេ បច្ឆិមស្ស ភង្គក្ខណេ ឧប្បត្តិវចនតោ. យទិ បន យស្ស ឯកុប្បាទនានានិរោធា ទ្វេបិ ន សន្តិ, តំ ឋបេតព្ពំ. សព្ពម្បិ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ ឋបេតព្ពំ សិយា, បច្ឆិមកម្មជស្ស បន ឧប្បត្តិតោ បរតោ ចិត្តេសុ បវត្តមានេសុ កម្មជរូបស្ស អនុប្បត្តិតោ វជ្ជេតព្ពំ គហេតព្ពញ្ច តទា នត្ថីតិ ‘‘បច្ឆិមកម្មជំ ឋបេត្វា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តតោ បុព្ពេ បន អដ្ឋចត្តាលីសកម្មជរូបបវេណី អត្ថីតិ តត្ថ យំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ, តំ អញ្ញស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតីតិ ‘‘ឯកុប្បាទនានានិរោធ’’ន្តិ គហេត្វា ឋិតិភង្គក្ខណេសុ ឧប្បន្នរូបានិ វជ្ជេត្វា ឯវំ ឯកុប្បាទនានានិរោធតោ វេទិតព្ពាតិ យោជនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តញ្ហិ រូបំ អរូបេន, អរូបញ្ច តេន ឯកុប្បាទនានានិរោធន្តិ. តត្ថ សង្ខលិកស្ស វិយ សម្ពន្ធោ បវេណីតិ កត្វា អដ្ឋចត្តាលីសកម្មជិយវចនំ កតំ, អញ្ញថា ឯកូនបញ្ញាសកម្មជិយវចនំ កត្តព្ពំ សិយា.

នានុប្បាទ…បេ… បច្ឆិមកម្មជេន ទីបេតព្ពាតិ តេន សុទីបនត្តា វុត្តំ. ឯតេន ហិ នយេន សក្កា តតោ បុព្ពេបិ ឯកស្ស ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នរូបំ អញ្ញស្សបិ ភង្គក្ខណេ ឯវ និរុជ្ឈតីតិ តំ អរូបេន, អរូបញ្ច តេន នានុប្បាទំ ឯកនិរោធន្តិ វិញ្ញាតុន្តិ. ឧភយត្ថាបិ បន អញ្ញស្ស ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នំ រូបំ អញ្ញស្ស ឋិតិក្ខណេ, តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បជ្ជិត្វា ឋិតិក្ខណេ ឯវ និរុជ្ឈនកំ អរូបញ្ច ន សង្គហិតំ, តំ ‘‘នានុប្បាទតោ នានានិរោធតោ’’តិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. ចតុសន្តតិករូបេន ហិ នានុប្បាទនានានិរោធតាទីបនា ឯត្ថ ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នស្ស ទស្សិតត្តា អទស្សិតស្ស វសេន នយទស្សនំ ហោតីតិ. សមតិំសកម្មជរូបេសុ ឯវ ឋិតស្សបិ គព្ភេ គតស្ស មរណំ អត្ថីតិ តេសំ ឯវ វសេន បច្ឆិមកម្បិ យោជិតំ. អមរា នាម ភវេយ្យុំ, កស្មា? យថា ឆន្នំ វត្ថូនំ បវត្តិ, ឯវំ តទុប្បាទកកម្មេនេវ ភវង្គាទីនញ្ច តព្ពត្ថុកានំ បវត្តិយា ភវិតព្ពន្តិ. ន ហិ តំ ការណំ អត្ថិ, យេន តំ កម្មជេសុ ឯកច្ចំ បវត្តេយ្យ, ឯកច្ចំ ន បវត្តេយ្យាតិ. តស្មា អាយុឧស្មាវិញ្ញាណាទីនំ ជីវិតសង្ខារានំ អនូនត្តា វុត្តំ ‘‘អមរា នាម ភវេយ្យុ’’ន្តិ.

‘‘ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ អញ្ញស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតិ, ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នំ អញ្ញស្ស ឋិតិក្ខណេ, ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ អញ្ញស្ស ភង្គក្ខណេ និរុជ្ឈតី’’តិ ឥទំ អដ្ឋកថាយំ អាគតត្តា វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. អត្តនោ បនាធិប្បាយំ ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ និរោធក្ខណេ, ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នញ្ច ឧប្បាទក្ខណេ, ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ ឋិតិក្ខណេ និរុជ្ឈតីតិ ទីបេតិយេវ. ឯវញ្ច កត្វា អទ្ធានបរិច្ឆេទេ ‘‘តំ បន សត្តរសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា) វុត្តំ. ឥមាយ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ, កស្មា? ចតុសមុដ្ឋានិករូបស្សបិ សមានាយុកតាយ ភវិតព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ. យថា បន ឯតេហិ យោជិតំ, តថា រូបស្ស ឯកុប្បាទនានានិរោធតា នានុប្បាទេកនិរោធតា ច នត្ថិយេវ.

យា បន ឯតេហិ រូបស្ស សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកតា វុត្តា, យា ច អដ្ឋកថាយំ តតិយភាគាធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា, សា បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) អតីតារម្មណាយ ចុតិយា អនន្តរា បច្ចុប្បន្នារម្មណំ បដិសន្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្តាវតា ឯកាទស ចិត្តក្ខណា អតីតា ហោន្តិ, តថា បញ្ចទស ចិត្តក្ខណា អតីតា ហោន្តិ, អថាវសេសបញ្ចចិត្តឯកចិត្តក្ខណាយុកេ តស្មិំ យេវារម្មណេ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ទស្សិតេន សោឡសចិត្តក្ខណាយុកភាវេន វិរុជ្ឈតិ. ន ហិ សក្កា ‘‘ឋិតិក្ខណេ ឯវ រូបំ អាបាថមាគច្ឆតី’’តិ វត្តុំ. តថា ហិ សតិ ន រូបស្ស ឯកាទស វា បញ្ចទសេវ វា ចិត្តក្ខណា អតីតា, អថ ខោ អតិរេកឯកាទសបញ្ចទសចិត្តក្ខណា. តស្មា យទិបិ បញ្ចទ្វារេ ឋិតិប្បត្តមេវ រូបំ បសាទំ ឃដ្ដេតីតិ យុជ្ជេយ្យ, មនោទ្វារេ បន ឧប្បាទក្ខណេបិ អាបាថមាគច្ឆតីតិ ឥច្ឆិតព្ពមេតំ. ន ហិ មនោទ្វារេ អតីតាទីសុ កិញ្ចិ អាបាថំ នាគច្ឆតីតិ. មនោទ្វារេ ច ឯវំ វុត្តំ ‘‘ឯកាទស ចិត្តក្ខណា អតីតា, អថាវសេសបញ្ចចិត្តក្ខណាយុកេ’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧).

យោ ចេត្ថ ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណោ វុត្តោ, សោ ច អត្ថិ នត្ថីតិ វិចារេតព្ពោ. ចិត្តយមកេ (យម. ២.ចិត្តយមក.១០២) ហិ ‘‘ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមានន្តិ? ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ, នោ ច ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘ឋិតិក្ខណេ ភង្គក្ខណេ ចា’’តិ. តថា ‘‘នុប្បជ្ជមានំ នុប្បន្នន្តិ? ភង្គក្ខណេ នុប្បជ្ជមានំ, នោ ច នុប្បន្ន’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘ឋិតិក្ខណេ ភង្គក្ខណេ ចា’’តិ. ឯវំ ‘‘ន និរុទ្ធំ ន និរុជ្ឈមានំ, ន និរុជ្ឈមានំ ន និរុទ្ធ’’ន្តិ ឯតេសំ បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនេ ‘‘ឧប្បាទក្ខណេ អនាគតញ្ចា’’តិ វត្វា ‘‘ឋិតិក្ខណេ’’តិ អវចនំ, អតិក្កន្តកាលវារេ ច ‘‘ភង្គក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ វីតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា ‘‘ឋិតិក្ខណេ’’តិ អវចនំ ឋិតិក្ខណាភាវំ ចិត្តស្ស ទីបេតិ. សុត្តេសុបិ ហិ ‘‘ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ តស្សេវ (សំ. និ. ៣.៣៨; អ. និ. ៣.៤៧) ឯកស្ស អញ្ញថត្តាភាវតោ ‘‘យស្សា អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ, សា សន្តតិឋិតី’’តិ ន ន សក្កា វត្តុន្តិ, វិជ្ជមានំ វា ខណទ្វយសមង្គិំ ឋិតន្តិ.

យោ ចេត្ថ ចិត្តនិរោធក្ខណេ រូបុប្បាទោ វុត្តោ, សោ ច វិចារេតព្ពោ ‘‘យស្ស វា បន សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នោតិ វុត្ត’’ន្តិ (យម. ១.សច្ចយមក.១៣៦). យោ ច ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ រូបនិរោធោ វុត្តោ, សោ ច វិចារេតព្ពោ ‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា និរុជ្ឈន្តីតិ? នោតិអាទិ (យម. ៣.ធម្មយមក.១៦៣) វុត្ត’’ន្តិ. ន ច ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ សន្ធាយ បដិក្ខេបោ កតោតិ សក្កា វត្តុំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបាធិការស្ស អភាវា, អព្យាកតសទ្ទស្ស ច ចិត្តសមុដ្ឋានរូបេស្វេវ អប្បវត្តិតោ. យទិ សង្ខារយមកេ កាយសង្ខារស្ស ចិត្តសង្ខារេន សហុប្បាទេកនិរោធវចនតោ អព្យាកត-សទ្ទេន ចិត្តសមុដ្ឋានមេវេត្ថ គហិតន្តិ ការណំ វទេយ្យ, តម្បិ អការណំ. ន ហិ តេន វចនេន អញ្ញរូបានំ ចិត្តេន សហុប្បាទសហនិរោធបដិក្ខេបោ កតោ, នាបិ នានុប្បាទនានានិរោធានុជាននំ, នេវ ចិត្តសមុដ្ឋានតោ អញ្ញស្ស អព្យាកតភាវនិវារណញ្ច កតំ, តស្មា តថា អប្បដិក្ខិត្តានានុញ្ញាតានិវារិតាព្យាកតភាវានំ សហុប្បាទសហនិរោធាទិកានំ កម្មជាទីនំ ឯតេន ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរោធោ បដិក្ខិត្តោតិ ន សក្កា កម្មជាទីនំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរោធំ វត្តុំ. យមកបាឡិអនុស្សរណេ ច សតិ ឧប្បាទានន្តរំ ចិត្តស្ស ភិជ្ជមានតាតិ តស្មិំ ខណេ ចិត្តំ ន ច រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ វិនស្សមានត្តា, នាបិ ច អញ្ញស្ស រូបសមុដ្ឋាបកស្ស សហាយភាវំ គច្ឆតីតិ បដិសន្ធិចិត្តេន សហុប្បន្នោ ឧតុ តទនន្តរស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ. ឯវញ្ច សតិ រូបារូបានំ អាទិម្ហិ សហ រូបសមុដ្ឋាបនតោ បុព្ពាបរតោតិ ឥទម្បិ នត្ថិ, អតិលហុបរិវត្តញ្ច ចិត្តន្តិ យេន សហុប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តក្ខណេ រូបំ ឧប្បជ្ជមានមេវាតិ សក្កា វត្តុំ. តេនេវ ហិ តំ បដិសន្ធិតោ ឧទ្ធំ អចិត្តសមុដ្ឋានានំ អត្តនា សហ ឧប្បជ្ជមានានំ ន កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ, តទនន្តរញ្ច តំ ឋិតិប្បត្តន្តិ តទនន្តរំ ចិត្តំ តស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយោ ហោតិ, ន សហជាតបច្ចយោតិ. យទិ ឯវំ ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ? នោ’’តិ (យម. ២.សង្ខារយមក.១២៨), វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, ចិត្តនិរោធក្ខណេ រូបុប្បាទារម្ភាភាវតោតិ. និប្បរិយាយេន ហិ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ រូបំ ឧប្បជ្ជមានំ ហោតិ, ចិត្តក្ខណេ បន អវីតិវត្តេ តំ អត្តនោ រូបសមុដ្ឋាបនបុរេជាតបច្ចយកិច្ចំ ន ករោតិ, អរូបញ្ច តស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយោ ន ហោតីតិ ឋិតិប្បត្តិវិសេសាលាភំ សន្ធាយ បរិយាយេន ឥទំ វុត្តន្តិ.

តតោ បរំ បនាតិ ឯតស្ស ‘‘ឯត្ថ បន យទេត’’ន្តិអាទិកាយបិ សង្គហកថាយ និដ្ឋិតាយ បុរិមកថាយ សន្និដ្ឋានតោ ‘‘តតោ បដ្ឋាយ កម្មជរូបបវេណី ន បវត្តតី’’តិ ឯតេន សហ សម្ពន្ធោតិ ចុតិតោ បរន្តិ អត្ថោ.

រូបំ បន រូបេន សហាតិអាទិនា យថា អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តថា ឯកុប្បាទេកនិរោធតា រូបានំ អរូបេហិ, អរូបានំ រូបេហិ ច នត្ថីតិ កត្វា រូបានំ រូបេហេវ, អរូបានញ្ច អរូបេហិ យោជិតា.

សរីរស្ស រូបំ អវយវភូតន្តិ អត្ថោ, ឃនភូតោ បុញ្ជភាវោ ឃនបុញ្ជភាវោ, ន តិលមុគ្គាទិបុញ្ជា វិយ សិថិលសម្ពន្ធនានំ បុញ្ជោតិ អត្ថោ. ឯកុប្បាទាទិតាតិ យថាវុត្តេ តយោ បការេ អាហ.

ហេដ្ឋាតិ រូបកណ្ឌវណ្ណនាយំ. បរិនិប្ផន្នាវ ហោន្តីតិ វិការរូបាទីនញ្ច រូបកណ្ឌវណ្ណនាយំ បរិនិប្ផន្នតាបរិយាយោ វុត្តោតិ កត្វា វុត្តំ. បរិនិប្ផន្ននិប្ផន្នានំ កោ វិសេសោតិ? បុព្ពន្តាបរន្តបរិច្ឆិន្នោ បច្ចយេហិ និប្ផាទិតោ តិលក្ខណាហតោ សភាវធម្មោ បរិនិប្ផន្នោ, និប្ផន្នោ បន អសភាវធម្មោបិ ហោតិ នាមគ្គហណសមាបជ្ជនាទិវសេន និប្ផាទិយមានោតិ. និរោធសមាបត្តិ បនាតិ ឯតេន សព្ពម្បិ ឧបាទាបញ្ញត្តិំ តទេកទេសេន ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កមាទិវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា

ទស្សនេន បហាតព្ពាតិអាទិនា បឋមំ បហាតព្ពា បឋមំ វុត្តា, ទុតិយំ បហាតព្ពា ទុតិយន្តិ អយំ បហានក្កមោ. អនុបុព្ពបណីតា ភូមិយោ អនុបុព្ពេន វវត្ថិតាតិ តាសំ វសេន ទេសនាយ ភូមិក្កមោ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិកោ (សំ. និ. ៥.៣៧២, ៣៨២, ៣៨៣; វិភ. ៣៥៥) ឯកក្ខណេបិ សតិបដ្ឋានាទិសម្ភវតោ ទេសនាក្កមោវ. ទានកថាទយោ អនុបុព្ពុក្កំសតោ កថិតា, ឧប្បត្តិអាទិវវត្ថានាភាវតោ បន ទានាទីនំ ឥធ ទេសនាក្កមវចនំ. ទេសនាក្កមោតិ ច យថាវុត្តវវត្ថានាភាវតោ អនេកេសំ វចនានំ សហ បវត្តិយា អសម្ភវតោ យេន កេនចិ បុព្ពាបរិយេន ទេសេតព្ពត្តា តេន តេនាធិប្បាយេន ទេសនាមត្តស្សេវ កមោ វុច្ចតិ. អភេទេន ហីតិ រូបាទីនំ ភេទំ អកត្វា បិណ្ឌគ្គហណេនាតិ អត្ថោ. ចក្ខុអាទីនម្បិ វិសយភូតន្តិ ឯកទេសេន រូបក្ខន្ធំ សមុទាយភូតំ វទតិ. ឯវន្តិ ឯត្ថ វុត្តនយេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឆទ្វារាធិបតិ រាជា’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.ឯរកបត្តនាគរាជវត្ថុ) ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១-២) ច វចនតោ វិញ្ញាណំ អធិបតិ.

រូបក្ខន្ធេ ‘‘សាសវំ ឧបាទានិយ’’ន្តិ វចនំ អនាសវានំ ធម្មានំ សព្ភាវតោ រូបក្ខន្ធស្ស តំសភាវតានិវត្តនត្ថំ, ន អនាសវរូបនិវត្តនត្ថន្តិ. អនាសវាវ ខន្ធេសុ វុត្តាតិ ឯត្ថ អដ្ឋានប្បយុត្តោ ឯវ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ, អនាសវា ខន្ធេស្វេវ វុត្តាតិ អត្ថោ.

សព្ពសង្ខតានំ សភាគេន ឯកជ្ឈំ សង្គហោ សព្ពសង្ខតសភាគេកសង្គហោ. សភាគសភាគេន ហិ សង្គយ្ហមានា សព្ពសង្ខតា ផស្សាទយោ បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តិ. តត្ថ រុប្បនាទិសាមញ្ញេន សមានកោដ្ឋាសា ‘‘សភាគា’’តិ វេទិតព្ពា. តេសុ សង្ខតាភិសង្ខរណកិច្ចំ អាយូហនរសាយ ចេតនាយ ពលវន្តិ សា ‘‘សង្ខារក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តា, អញ្ញេ ច រុប្បនាទិវិសេសលក្ខណរហិតា ផស្សាទយោ សង្ខតាភិសង្ខរណសាមញ្ញេនាតិ ទដ្ឋព្ពា. ផុសនាទយោ បន សភាវា វិសុំ ខន្ធ-សទ្ទវចនីយា ន ហោន្តីតិ ធម្មសភាវវិញ្ញុនា តថាគតេន ផស្សខន្ធាទយោ ន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពាតិ. ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សស្សតវាទា សស្សតំ លោកញ្ច បញ្ញបេន្តិ អត្តានញ្ច, សព្ពេ តេ ឥមេយេវ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ និស្សាយ បដិច្ច, ឯតេសំ វា អញ្ញតរ’’ន្តិអាទីនញ្ច សុត្តានំ វសេន អត្តត្តនិយគាហវត្ថុស្ស ឯតបរមតា ទដ្ឋព្ពា, ឯតេន ច វក្ខមានសុត្តវសេន ច ខន្ធេ ឯវ និស្សាយ បរិត្តារម្មណាទិវសេន ន វត្តព្ពា ច ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ខន្ធនិព្ពានវជ្ជស្ស សភាវធម្មស្ស អភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញេសញ្ច ខន្ធ-សទ្ទវចនីយានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ សព្ភាវតោ ន បញ្ចេវាតិ ឯតំ ចោទនំ និវត្តេតុមាហ ‘‘អញ្ញេសញ្ច តទវរោធតោ’’តិ.

ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខតាវសេន វេទនាយ អាពាធកត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. រាគាទិសម្បយុត្តស្ស វិបរិណាមាទិទុក្ខស្ស ឥត្ថិបុរិសាទិអាការគ្គាហិកា តំតំសង្កប្បមូលភូតា សញ្ញា សមុដ្ឋានំ. រោគស្ស បិត្តាទីនិ វិយ អាសន្នការណំ សមុដ្ឋានំ, ឧតុភោជនវេសមាទីនិ វិយ មូលការណំ និទានំ. ‘‘ចិត្តស្សង្គភូតា ចេតសិកា’’តិ ចិត្តំ គិលានូបមំ វុត្តំ, សុខសញ្ញាទិវសេន វេទនាការណាយ ហេតុភាវតោ វេទនាភោជនស្ស ឆាទាបនតោ ច សញ្ញា អបរាធូបមា ព្យញ្ជនូបមា ច, ‘‘បញ្ច វធកា បច្ចត្ថិកាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ អាសិវិសូបមេ (សំ. និ. ៤.២៣៨) វធកាតិ វុត្តា, ‘‘ភារោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ ភារសុត្តេ (សំ. និ. ៣.២២) ភារាតិ, ‘‘អតីតំបាហំ អទ្ធានំ រូបេន ខជ្ជិំ, សេយ្យថាបាហំ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នេន រូបេន ខជ្ជាមិ, អហញ្ចេវ ខោ បន អនាគតំ រូបំ អភិនន្ទេយ្យំ, អនាគតេនបាហំ រូបេន ខជ្ជេយ្យំ. សេយ្យថាបេតរហិ ខជ្ជាមី’’តិអាទិនា ខជ្ជនីយបរិយាយេន (សំ. និ. ៣.៧៩) ខាទកាតិ, ‘‘សោ អនិច្ចំ រូបំ ‘អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតី’’តិអាទិនា យមកសុត្តេ (សំ. និ. ៣.៨៥) អនិច្ចាទិកាតិ. យទិបិ ឥមស្មិំ វិភង្គេ អវិសេសេន ខន្ធា វុត្តា, ពាហុល្លេន បន ឧបាទានក្ខន្ធានំ តទន្តោគធានំ ទដ្ឋព្ពតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពាតិ.

ទេសិតាទិច្ចពន្ធុនាតិ ទេសិតំ អាទិច្ចពន្ធុនា, ទេសិតានិ វា. គាថាសុខត្ថំ អនុនាសិកលោបោ, និការលោបោ វា កតោ.

គហេតុំ ន សក្កាតិ និច្ចាទិវសេន គហេតុំ ន យុត្តន្តិ អត្ថោ.

រូបេន សណ្ឋានេន ផលកសទិសោ ទិស្សមានោ ខរភាវាភាវា ផលកកិច្ចំ ន ករោតីតិ ‘‘ន សក្កា តំ គហេត្វា ផលកំ វា អាសនំ វា កាតុ’’ន្តិ អាហ. ន តថា តិដ្ឋតីតិ និច្ចាទិកា ន ហោតីតិ អត្ថោ, តណ្ហាទិដ្ឋីហិ វា និច្ចាទិគ្គហណវសេន ឧប្បាទាទិអនន្តរំ ភិជ្ជនតោ គហិតាការា ហុត្វា ន តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. កោដិសតសហស្សសង្ខ្យាតិ ឥទំ ន គណនបរិច្ឆេទទស្សនំ, ពហុភាវទស្សនមេវ បនេតំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧទកជល្លកន្តិ ឧទកលសិកំ. យថា ឧទកតលេ ពិន្ទុនិបាតជនិតោ វាតោ ឧទកជល្លកំ សង្កឌ្ឍិត្វា បុដំ កត្វា បុប្ផុឡំ នាម ករោតិ, ឯវំ វត្ថុម្ហិ អារម្មណាបាថគមនជនិតោ ផស្សោ អនុបច្ឆិន្នំ កិលេសជល្លំ សហការីបច្ចយន្តរភាវេន សង្កឌ្ឍិត្វា វេទនំ នាម ករោតិ. ឥទញ្ច កិលេសេហិ មូលការណភូតេហិ អារម្មណស្សាទនភូតេហិ ច និព្ពត្តំ វដ្ដគតវេទនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន វា ចត្តារោ បច្ចយា វុត្តា, ឩនេហិបិ បន ឧប្បជ្ជតេវ.

នានាលក្ខណោតិ វណ្ណគន្ធរសផស្សាទីហិ នានាសភាវោ. មាយាយ ទស្សិតំ រូបំ ‘‘មាយា’’តិ អាហ. បញ្ចបិ ឧបាទានក្ខន្ធា អសុភាទិសភាវា ឯវ កិលេសាសុចិវត្ថុភាវាទិតោតិ អសុភាទិតោ ទដ្ឋព្ពា ឯវ. តថាបិ កត្ថចិ កោចិ វិសេសោ សុខគ្គហណីយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិសេសតោ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចតុវិបល្លាសប្បហានករាតិ តេសំ គោចរភាវេន រូបក្ខន្ធាទីសុ អសុភាទិវសេន ទដ្ឋព្ពតា វុត្តា.

ខន្ធេហិ ន វិហញ្ញតិ បរិវិទិតសភាវត្តា. វិបស្សកោបិ ហិ តេសំ វិបត្តិយំ ន ទុក្ខមាបជ្ជតិ, ខីណាសវេសុ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តេ ហិ អាយតិម្បិ ខន្ធេហិ ន ពាធីយន្តីតិ. កពឡីការាហារំ បរិជានាតីតិ ‘‘អាហារសមុទយា រូបសមុទយោ’’តិ (សំ. និ. ៣.៥៦-៥៧) វុត្តត្តា អជ្ឈត្តិករូបេ ឆន្ទរាគំ បជហន្តោ តស្ស សមុទយភូតេ កពឡីការាហារេបិ ឆន្ទរាគំ បជហតីតិ អត្ថោ, អយំ បហានបរិញ្ញា. អជ្ឈត្តិករូបំ បន បរិគ្គណ្ហន្តោ តស្ស បច្ចយភូតំ កពឡីការាហារម្បិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ ញាតបរិញ្ញា. តស្ស ច ឧទយវយានុបស្សី ហោតីតិ តីរណបរិញ្ញា ច យោជេតព្ពា. កាមរាគភូតំ អភិជ្ឈំ សន្ធាយ ‘‘អភិជ្ឈាកាយគន្ថ’’ន្តិ អាហ. អសុភានុបស្សនាយ ហិ កាមរាគប្បហានំ ហោតីតិ. កាមរាគមុខេន វា សព្ពលោភប្បហានំ វទតិ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ វុត្តត្តា អាហារបរិជាននេ វុត្តនយេន ផស្សបរិជាននញ្ច យោជេតព្ពំ.

សុខត្ថមេវ ភវបត្ថនា ហោតីតិ វេទនាយ តណ្ហំ បជហន្តោ ភវោឃំ ឧត្តរតិ. សព្ពំ វេទនំ ទុក្ខតោ បស្សន្តោ អត្តនោ បរេន អបុព្ពំ ទុក្ខំ ឧប្បាទិតំ, សុខំ វា វិនាសិតំ ន បស្សតិ, តតោ ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិអាឃាតវត្ថុប្បហានតោ ព្យាបាទកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ. ‘‘សុខពហុលេ សុគតិភវេ សុទ្ធី’’តិ គហេត្វា គោសីលគោវតាទីហិ សុទ្ធិំ បរាមសន្តោ សុខបត្ថនាវសេនេវ បរាមសតីតិ វេទនាយ តណ្ហំ បជហន្តោ សីលព្ពតុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ. មនោសញ្ចេតនា សង្ខារក្ខន្ធោវ, សញ្ញា បន តំសម្បយុត្តាតិ សញ្ញាសង្ខារេ អនត្តតោ បស្សន្តោ មនោសញ្ចេតនាយ ឆន្ទរាគំ បជហតិ ឯវ, តញ្ច បរិគ្គណ្ហាតិ តីរេតិ ចាតិ ‘‘សញ្ញំ សង្ខារេ…បេ… បរិជានាតី’’តិ វុត្តំ.

អវិជ្ជាយ វិញ្ញាណេ ឃនគ្គហណំ ហោតីតិ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា តំ អនិច្ចតោ បស្សន្តោ អវិជ្ជោឃំ ឧត្តរតិ. មោហពលេនេវ សីលព្ពតបរាមាសំ ហោតីតិ តំ បជហន្តោ សីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ.

‘‘យញ្ច ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ ចិត្តំ ឥតិបិ មនោ ឥតិបិ វិញ្ញាណំ ឥតិបិ, តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ នាលំ និព្ពិន្ទិតុំ, នាលំ វិរជ្ជិតុំ, នាលំ វិមុច្ចិតុំ. តំ កិស្ស ហេតុ? ទីឃរត្តំហេតំ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស អជ្ឈោសិតំ មមាយិតំ បរាមដ្ឋំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ (សំ. និ. ២.៦១) –

វចនតោ វិញ្ញាណំ និច្ចតោ បស្សន្តោ ទិដ្ឋុបាទានំ ឧបាទិយតីតិ អនិច្ចតោ បស្សន្តោ តំ ន ឧបាទិយតីតិ.

កមាទិវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.