២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

៣៤. ឯវំ យា ឯកវិធាទិនា វុត្តវេទនានំ ភូមិវសេន ជានិតព្ពតា, តំ វត្វា បុន សម្បយុត្តតោ ទស្សិតតាទិជានិតព្ពប្បការំ វត្តុមាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. អដ្ឋវិធេន តត្ថាតិ តត្ថ-សទ្ទស្ស សត្តវិធភេទេនេវ យោជនា ឆព្ពិធភេទេន យោជនាយ សតិ អដ្ឋវិធត្តាភាវតោ.

បូរណត្ថមេវ វុត្តោតិ ទសវិធតាបូរណត្ថមេវ វុត្តោ, ន នវវិធភេទេ វិយ នយទានត្ថំ. កស្មា? តត្ថ នយស្ស ទិន្នត្តា. ភិន្ទិតព្ពស្ស ហិ ភេទនំ នយទានំ, តញ្ច តត្ថ កតន្តិ. យថា ច កុសលត្តិកោ, ឯវំ ‘‘កាយសម្ផស្សជា វេទនា អត្ថិ សុខា, អត្ថិ ទុក្ខា’’តិ ឥទម្បិ បូរណត្ថមេវាតិ ទីបិតំ ហោតិ អដ្ឋវិធភេទេ នយស្ស ទិន្នត្តា.

បុព្ពេ គហិតតោ អញ្ញស្ស គហណំ វឌ្ឍនំ គហណវឌ្ឍនវសេន, ន បុរិមគហិតេ ឋិតេ អញ្ញុបចយវសេន. វឌ្ឍន-សទ្ទោ វា ឆេទនត្ថោ កេសវឌ្ឍនាទីសុ វិយាតិ បុព្ពេ គហិតស្ស អគ្គហណំ ឆិន្ទនំ វឌ្ឍនំ, ទុកតិកានំ ឧភយេសំ វឌ្ឍនំ ឧភយវឌ្ឍនំ, ឧភយតោ វា បវត្តំ វឌ្ឍនំ ឧភយវឌ្ឍនំ, តទេវ ឧភតោវឌ្ឍនកំ, តេន នយនីហរណំ ឧភតោវឌ្ឍនកនីហារោ. វឌ្ឍនកនយោ វា វឌ្ឍនកនីហារោ, ឧភយតោ បវត្តោ វឌ្ឍនកនីហារោ ឧភតោវឌ្ឍនកនីហារោ. តត្ថ ទុកមូលកតិកមូលកឧភតោវឌ្ឍនកេសុ ទុវិធតិវិធភេទានំយេវ ហិ វិសេសោ. អញ្ញេ ភេទា អវិសិដ្ឋា, តថាបិ បញ្ញាប្បភេទជននត្ថំ ធម្មវិតក្កេន ញាតិវិតក្កាទិនិរត្ថកវិតក្កនិវារណត្ថំ ឥមញ្ច បាឡិំ វិតក្កេន្តស្ស ធម្មុបសំហិតបាមោជ្ជជននត្ថំ ឯកេកស្ស វារស្ស គហិតស្ស និយ្យានមុខភាវតោ ច ទុវិធតិវិធភេទនានត្តវសេន ឥតរេបិ ភេទា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា អញ្ញមញ្ញាបេក្ខេសុ ឯកស្ស វិសេសេន ឥតរេសម្បិ វិសិដ្ឋភាវតោ. ន កេវលំ ឯកវិធោវ, អថ ខោ ទុវិធោ ច. ន ច ឯកទុវិធោវ, អថ ខោ តិវិធោបិ. នាបិ ឯក…បេ… នវវិធោវ, អថ ខោ ទសវិធោបីតិ ហិ ឯវញ្ច តេ ភេទា អញ្ញមញ្ញាបេក្ខា, តស្មា ឯកោ ភេទោ វិសិដ្ឋោ អត្តនា អបេក្ខិយមានេ, អត្តានញ្ច អបេក្ខមានេ អញ្ញភេទេ វិសេសេតីតិ តស្ស វសេន តេបិ វត្តព្ពតំ អរហន្តីតិ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

សត្តវិធេនាតិអាទយោ អញ្ញប្បភេទនិរបេក្ខា កេវលំ ពហុប្បការតាទស្សនត្ថំ វុត្តាតិ សព្ពេហិ តេហិ បការេហិ ‘‘ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធំ ទស្សេសី’’តិ វុត្តំ. មហាវិសយោ រាជា វិយ សវិសយេ ភគវាបិ មហាវិសយតាយ អប្បដិហតោ យថា យថា ឥច្ឆតិ, តថា តថា ទេសេតុំ សក្កោតិ សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណយោគតោតិ អត្ថោ. ទុកេ វត្វា តិកា វុត្តាតិ តិកា ទុកេសុ បក្ខិត្តាតិ យុត្តំ, ទុកា បន កថំ តិកេសុ បក្ខិត្តាតិ? បរតោ វុត្តេបិ តស្មិំ តស្មិំ តិកេ អបេក្ខកាបេក្ខិតព្ពវសេន ទុកានំ យោជិតត្តា.

កិរិយមនោធាតុ អាវជ្ជនវសេន លព្ភតីតិ វុត្តំ, អាវជ្ជនា បន ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ន ហោតិ. ន ហិ សមានវីថិយំ បច្ឆិមោ ធម្មោ បុរិមស្ស កោចិ បច្ចយោ ហោតិ. យេ ច វទន្តិ ‘‘អាវជ្ជនវេទនាវ ចក្ខុសង្ឃដ្ដនាយ ឧប្បន្នត្តា ឯវំ វុត្តា’’តិ, តញ្ច ន យុត្តំ. ន ហិ ‘‘ចក្ខុរូបបដិឃាតោ ចក្ខុសម្ផស្សោ’’តិ កត្ថចិ សុត្តេ វា អដ្ឋកថាយំ វា វុត្តំ. យទិ សោ ច ចក្ខុសម្ផស្សោ សិយា, ចក្ខុវិញ្ញាណសហជាតាបិ វេទនា ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយាតិ សា ឥធ អដ្ឋកថាយំ ន វជ្ជេតព្ពា សិយា. បាឡិយញ្ច ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា វេទនា អត្ថិ អព្យាកតា’’តិ ឯត្ថ សង្គហិតត្តា បុន ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយាតិ. អយំ បនេត្ថាធិប្បាយោ – អាវជ្ជនវេទនំ វិនា ចក្ខុសម្ផស្សស្ស ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ តទុប្បាទិកា សា តប្បយោជនត្តា បរិយាយេន ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយាតិ វត្តុំ យុត្តាតិ, និប្បរិយាយេន បន ចក្ខុសម្ផស្សស្ស បរតោវ វេទនា លព្ភន្តិ.

ចតុត្តិំសចិត្តុប្បាទវសេនាតិ ឯត្ថ រូបារូបាវចរានំ អគ្គហណំ តេសំ សយមេវ មនោទ្វារភូតត្តា. សព្ពភវង្គមនោ ហិ មនោទ្វារំ, ចុតិបដិសន្ធិយោ ច តតោ អនញ្ញាតិ. ឥមស្មិំ បន ចតុវីសតិវិធភេទេ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយាទិកុសលាទីនំ សមានវីថិយំ លព្ភមានតា អដ្ឋកថាយំ វុត្តា, បាឡិយំ បន ឯកូនវីសតិចតុវីសតិកា សង្ខិបិត្វា អាគតាតិ ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា វេទនាក្ខន្ធោ អត្ថិ អនុបាទិន្នអនុបាទានិយោ អសំកិលិដ្ឋអសំកិលេសិកោ អវិតក្កអវិចារោ’’តិអាទិនា នានាវីថិគតានំ លព្ភមានតាយ វុត្តត្តា កុសលត្តិកស្សបិ នានាវីថិយំ លព្ភមានតា យោជេតព្ពា. អដ្ឋកថាយំ បន សមានវីថិយំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយាទិកតា ឯកន្តិកាតិ កត្វា ឯត្ថ លព្ភមានតា ទស្សិតា, ន បន អសមានវីថិយំ លព្ភមានតា បដិក្ខិត្តា. តេនេវ ‘‘តានិ សត្តវិធាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ ឋត្វា កថេតុំ វដ្ដន្តី’’តិ អាហ. ន ហិ សមានវីថិយំយេវ ឧបនិស្សយកោដិសមតិក្កមភាវនាហិ លព្ភមានតា ហោតិ. តិធាបិ ច លព្ភមានតំ សន្ធាយ ‘‘យត្ថ កត្ថចិ ឋត្វា កថេតុំ វដ្ដន្តី’’តិ វុច្ចតិ.

ឯតានីតិ យថាទស្សិតានិ កុសលាទីនិ ចិត្តានិ វទតិ, វេទនានិទ្ទេសេបិ ច ឯតស្មិំ បុព្ពង្គមស្ស ចិត្តស្ស វសេន កថេតុំ សុខន្តិ ចិត្តសម្ពន្ធោ កតោ. តេនេវ បន ចិត្តានិ សត្តវិធភេទេ តិកភូមិវសេន, ចតុវីសតិវិធភេទេ ទ្វារតិកវសេន, តិំសវិធភេទេ ទ្វារភូមិវសេន, ពហុវិធភេទេ ទ្វារតិកភូមិវសេន ទីបិតានីតិ ‘‘តេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឋត្វា កថេតុំ វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តំ. កុសលាទីនំ ទីបនា កាមាវចរាទិភូមិវសេន កាតព្ពា, តា ច ភូមិយោ តិំសវិធភេទេ សយមេវាគតា, ន ច សត្តវិធភេទេ វិយ ទ្វារំ អនាមដ្ឋំ, អតិព្យត្តា ច ឯត្ថ សមានាសមានវីថីសុ លព្ភមានតាតិ តិំសវិធេ…បេ… សុខទីបនានិ ហោន្តី’’តិ វុត្តំ. កស្មា បន តិំសវិធស្មិំយេវ ឋត្វា ទីបយិំសុ, ននុ ទ្វារតិកភូមីនំ អាមដ្ឋត្តា ពហុវិធភេទេ ឋត្វា ទីបេតព្ពានីតិ? ន, ទីបេតព្ពដ្ឋានាតិក្កមតោ. សត្តវិធភេទោ ហិ ទ្វារស្ស អនាមដ្ឋត្តា ទីបនាយ អដ្ឋានំ, ចតុវីសតិវិធភេទេ អាមដ្ឋទ្វារតិកា ន ភូមិយោ អបេក្ខិត្វា ឋបិតា, តិំសវិធភេទេ អាមដ្ឋទ្វារភូមិយោ វុត្តា. យេ ច ឋបិតា, តេ ចេត្ថ តិកា អបេក្ខិតព្ពរហិតា កេវលំ ភូមីហិ សហ ទីបេតព្ពាវ. តេនេទំ ទីបនាយ ឋានំ, តទតិក្កមេ បន ឋានាតិក្កមោ ហោតីតិ.

ឧបនិស្សយកោដិយាតិ ឯត្ថ ‘‘សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតី’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) នានាវីថិយំ បកតូបនិស្សយោ វុត្តោតិ ឯកវីថិយំ កុសលាទីនំ ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ តទភាវេ អភាវតោ ជាតិ វិយ ជរាមរណស្ស ឧបនិស្សយលេសេន បច្ចយោតិ វត្តុំ យុជ្ជេយ្យ, ឥធ បន ‘‘កសិណរូបទស្សនហេតុឧប្បន្នា បរិកម្មាទិវេទនា ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា’’តិ វក្ខតិ, តស្មា នានាវីថិយំ គតានិ ឯតានិ ចិត្តានិ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា លព្ភមានានីតិ ន ឧបនិស្សយលេសោ ឧបនិស្សយកោដិ, ពលវពលវានំ បន បរិកម្មាទីនំ ឧបនិស្សយានំ សព្ពេសំ អាទិភូតោ ឧបនិស្សយោ ឧបនិស្សយកោដិ. ‘‘វាលកោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិអាទីសុ វិយ ហិ អាទិ, អវយវោ វា កោដិ. កសិណរូបទស្សនតោ បភុតិ ច កាមាវចរកុសលាទីនំ វេទនានំ ឧបនិស្សយោ បវត្តោតិ តំ ទស្សនំ ឧបនិស្សយកោដិ. បរិកម្មាទីនិ វិយ វា ន ពលវឧបនិស្សយោ ទស្សនន្តិ តស្ស ឧបនិស្សយន្តភាវេន ឧបនិស្សយកោដិតា វុត្តា. ឃានាទិទ្វារេសុ តីសុ ឧបនិស្សយកោដិយា លព្ភមានត្តាភាវំ វទន្តោ ឥធ សមានវីថិ ន គហិតាតិ ទីបេតិ. ទស្សនសវនានិ វិយ ហិ កសិណបរិកម្មាទីនំ ឃាយនាទីនិ ឧបនិស្សយា ន ហោន្តីតិ តទលាភោ ទីបិតោតិ. យទិបិ វាយោកសិណំ ផុសិត្វាបិ គហេតព្ពំ, បុរិមេន បន សវនេន វិនា តំ ផុសនំ សយមេវ មូលុបនិស្សយោ យេភុយ្យេន ន ហោតីតិ តស្ស ឧបនិស្សយកោដិតា ន វុត្តា.

អជ្ឈាសយេន សម្បត្តិគតោ អជ្ឈាសយសម្បន្នោ, សម្បន្នជ្ឈាសយោតិ វុត្តំ ហោតិ. វត្តប្បដិវត្តន្តិ ខុទ្ទកញ្ចេវ មហន្តញ្ច វត្តំ, បុព្ពេ វា កតំ វត្តំ, បច្ឆា កតំ បដិវត្តំ. ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ អាទិម្ហិ ឧប្បន្នំ អាហ, តតោ បរំ ឧប្បន្នានិបិ បន កសិណរូបទស្សនកល្យាណមិត្តទស្សនសំវេគវត្ថុទស្សនាទីនិ ឧបនិស្សយបច្ចយា ហោន្តិយេវាតិ. តេន តទុបនិស្សយំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ.

យថាភូតសភាវាទស្សនំ អសមបេក្ខនា. ‘‘អស្មី’’តិ រូបាទីសុ វិនិពន្ធស្ស. សភាវន្តរាមសនវសេន បរាមដ្ឋស្ស, បរាមដ្ឋវតោតិ អត្ថោ. អារម្មណាធិគហណវសេន អនុ អនុ ឧប្បជ្ជនធម្មតាយ ថិរភាវកិលេសស្ស ថាមគតស្ស, អប្បហីនកាមរាគាទិកស្ស វា. បរិគ្គហេ ឋិតោតិ វីមំសាយ ឋិតោ. ឯត្ថ ច អសមបេក្ខនាយាតិអាទិនា មោហាទីនំ កិច្ចេន បាកដេន តេសំ ឧប្បត្តិវសេន វិចារណា ទដ្ឋព្ពា. រូបទស្សនេន ឧប្បន្នកិលេសសមតិក្កមវសេន បវត្តា រូបទស្សនហេតុកា ហោតីតិ ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា នាម ជាតា’’តិ អាហ. ឯត្ថ ច ចក្ខុសម្ផស្សស្ស ចតុភូមិកវេទនាយ ឧបនិស្សយភាវោ ឯវ បការន្តរេន កថិតោ, តថា ‘‘ភាវនាវសេនា’’តិ ឯត្ថ ច.

កលាបសម្មសនេន តីណិ លក្ខណានិ អារោបេត្វា ឧទយព្ពយានុបស្សនាទិកាយ វិបស្សនាបដិបាដិយា អាទិម្ហិ រូបារម្មណបរិគ្គហេន រូបារម្មណំ សម្មសិត្វា, តំមូលកំ វា សព្ពំ សម្មសនំ អាទិភូតេ រូបារម្មណេ បវត្តតីតិ កត្វា អាហ ‘‘រូបារម្មណំ សម្មសិត្វា’’តិ. ឯត្ថ ច នាមរូបបរិគ្គហាទិ សព្ពំ សម្មសនំ ភាវនាតិ វេទិតព្ពា. រូបារម្មណំ សម្មសិត្វាតិ ច យថាវុត្តចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភូតំ រូបារម្មណំ វុត្តំ, ន យំ កិញ្ចិ. អារម្មណេន ហិ ចក្ខុសម្ផស្សំ ទស្សេតីតិ. ឯវំ ‘‘រូបារម្មណេ ឧប្បន្នំ កិលេស’’ន្តិ ឯត្ថាបិ វេទិតព្ពំ.

ឥទំ ផោដ្ឋព្ពំ កិំនិស្សិតន្តិ ចក្ខុទ្វារេ វិយ យោជនាយ យថាសម្ភវំ អាបោធាតុយា អញ្ញមញ្ញស្ស ច វសេន មហាភូតនិស្សិតតា យោជេតព្ពា.

ជាតិ…បេ… ពលវបច្ចយោ ហោតីតិ យថាវុត្តានំ ភយតោ ទិស្សមានានំ ជាតិអាទីនំ ពលវបច្ចយភាវេន តេសំ ភយតោ ទស្សនេន សហជាតស្ស មនោសម្ផស្សស្ស, តស្ស វា ទស្សនស្ស ទ្វារភូតស្ស ភវង្គមនោសម្ផស្សស្ស ពលវបច្ចយភាវំ ទស្សេតិ.

ធម្មារម្មណេតិ ន បុព្ពេ វុត្តេ ជាតិអាទិអារម្មណេវ, អថ ខោ សព្ពស្មិំ រាគាទិវត្ថុភូតេ ធម្មារម្មណេ. វត្ថុនិស្សិតន្តិ ឯត្ថ វេទនាទិសង្ខាតស្ស ធម្មារម្មណេកទេសស្ស បរិគ្គហមុខេន ធម្មារម្មណបរិគ្គហំ ទស្សេតិ.

មនោសម្ផស្សោតិ វិញ្ញាណំ សម្ផស្សស្ស ការណភាវេន គហិតំ, តទេវ អត្តនោ ផលស្សេវ ផលភាវេន វត្តុំ ន យុត្តំ ការណផលសង្ករភាវេន សោតូនំ សម្មោហជនកត្តាតិ អាហ ‘‘ន ហិ សក្កា វិញ្ញាណំ មនោសម្ផស្សជន្តិ និទ្ទិសិតុ’’ន្តិ, ន បន វិញ្ញាណស្ស មនោសម្ផស្សេន សហជាតភាវស្ស អភាវា. យស្មា វា យថា ‘‘តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៤; ៣.៤២០, ៤២៥-៤២៦; សំ. និ. ៤.៦០) វចនតោ ឥន្ទ្រិយវិសយា វិយ វិញ្ញាណម្បិ ផស្សស្ស វិសេសបច្ចយោ, ន តថា ផស្សោ វិញ្ញាណស្ស, តស្មា ឥន្ទ្រិយវិសយា វិយ វិញ្ញាណម្បិ ចក្ខុសម្ផស្សជាទិវចនំ ន អរហតីតិ ចក្ខុសម្ផស្សជាទិភាវោ ន កតោតិ វេទិតព្ពោ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.