២. វេទនាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨. ចក្ខាទយោ បសាទា ឱឡារិកមនោមយត្តភាវបរិយាបន្នា កាយវោហារំ អរហន្តីតិ តព្ពត្ថុកា អទុក្ខមសុខា ‘‘កាយិកា’’តិ បរិយាយេន វុត្តា, ន កាយបសាទវត្ថុកត្តា. ន ហិ ចក្ខាទយោ កាយបសាទា ហោន្តីតិ. សន្តតិវសេន ខណាទិវសេន ចាតិ ឯត្ថ អទ្ធាសមយវសេន អតីតាទិភាវស្ស អវចនំ សុខាទិវសេន ភិន្នាយ អតីតាទិភាវវចនតោ. ន ហិ សុខាយេវ អទ្ធាវសេន សមយវសេន ច អតីតាទិកា ហោតិ, តថា ទុក្ខា អទុក្ខមសុខា ច កាយិកចេតសិកាទិភាវេន ភិន្នា. តេន វេទនាសមុទយោ អទ្ធាសមយវសេន អតីតាទិភាវេន វត្តព្ពតំ អរហតិ សមុទាយស្ស តេហិ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពត្តា, វេទនេកទេសា បន ឯត្ថ គហិតាតិ តេ សន្តតិខណេហិ បរិច្ឆេទំ អរហន្តិ តត្ថ តថាបរិច្ឆិន្ទិតព្ពានំ គហិតត្តាតិ. ឯកសន្តតិយំ បន សុខាទិអនេកភេទសព្ភាវេន តេសុ យោ ភេទោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពភាវេន គហិតោ, តស្ស ឯកប្បការស្ស បាកដស្ស បរិច្ឆេទិកា តំសហិតទ្វារាលម្ពនប្បវត្តា, អវិច្ឆេទេន តទុប្បាទកេកវិធវិសយសមាយោគប្បវត្តា ច សន្តតិ ភវិតុំ អរហតីតិ តស្ស ភេទន្តរំ អនាមសិត្វា បរិច្ឆេទកភាវេន គហណំ កតំ. លហុបរិវត្តិនោ វា ធម្មា បរិវត្តនេនេវ បរិច្ឆេទំ អរហន្តីតិ សន្តតិខណវសេន បរិច្ឆេទោ វុត្តោ. បុព្ពន្តាបរន្តមជ្ឈគតាតិ ឯតេន ហេតុបច្ចយកិច្ចវសេន វុត្តនយំ ទស្សេតិ.

១១. កិលេសគ្គិសម្បយោគតោ សទរថា. ឯតេន សភាវតោ ឱឡារិកតំ ទស្សេតិ, ទុក្ខវិបាកដ្ឋេនាតិ ឯតេន ឱឡារិកវិបាកនិប្ផាទនេន កិច្ចតោ. កម្មវេគក្ខិត្តា កម្មបដិពទ្ធភូតា ច កាយកម្មាទិព្យាបារវិរហតោ និរុស្សាហា វិបាកា, សឧស្សាហា ច កិរិយា អវិបាកា. សវិបាកា ច សគព្ភា វិយ ឱឡារិកាតិ តព្ពិបក្ខតោ អវិបាកា សុខុមាតិ វុត្តា.

អសាតដ្ឋេនាតិ អមធុរដ្ឋេន. តេន សាតបដិបក្ខំ អនិដ្ឋសភាវំ ទស្សេតិ. ទុក្ខដ្ឋេនាតិ ទុក្ខមដ្ឋេន. តេន ទុក្ខានំ សន្តាបនកិច្ចំ ទស្សេតិ. ‘‘យាយំ, ភន្តេ, អទុក្ខមសុខា វេទនា, សន្តស្មិំ ឯសា បណីតេ សុខេ វុត្តា ភគវតា’’តិ (ម. និ. ២.៨៨; សំ. និ. ៤.២៦៧) វចនតោ អទុក្ខមសុខា ផរណសភាវវិរហតោ អសន្តានំ កាមរាគបដិឃានុសយានំ អនុសយនស្ស អដ្ឋានត្តា សន្តា, សុខេ និកន្តិំ បរិយាទាយ អធិគន្តព្ពត្តា បធានភាវំ នីតាតិ បណីតាតិ. តថា អនធិគន្តព្ពា ច កាមាវចរជាតិអាទិសង្ករំ អកត្វា សមានជាតិយំ ញាណសម្បយុត្តវិប្បយុត្តាទិកេ សមានភេទេ សុខតោ បណីតាតិ យោជេតព្ពា. ឧបព្រូហិតានំ ធាតូនំ បច្ចយភាវេន សុខា ខោភេតិ វិពាធិតានំ បច្ចយភាវេន ទុក្ខា ច. ឧភយម្បិ កាយំ ព្យាបេន្តំ វិយ ឧប្បជ្ជតីតិ ផរតិ. មទយមានន្តិ មទំ ករោន្តំ. ឆាទយមានន្តិ ឥច្ឆំ ឧប្បាទេន្តំ, អវត្ថរមានំ វា. ឃម្មាភិតត្តស្ស សីតោទកឃដេន អាសិត្តស្ស យថា កាយោ ឧបព្រូហិតោ ហោតិ, ឯវំ សុខសមង្គិនោបីតិ កត្វា ‘‘អាសិញ្ចមានំ វិយា’’តិ វុត្តំ. ឯកត្តនិមិត្តេយេវាតិ បថវីកសិណាទិកេ ឯកសភាវេ ឯវ និមិត្តេ. ចរតីតិ នានាវជ្ជនេ ជវនេ វេទនា វិយ វិប្ផន្ទនរហិតត្តា សុខុមា.

អធិប្បាយេ អកុសលតាយ អកោវិទោ. កុសលត្តិកេ…បេ… អាគតត្តាតិ ‘‘កុសលាកុសលា វេទនា ឱឡារិកា, អព្យាកតា វេទនា សុខុមា’’តិ ឯវំ អាគតត្តា. ភូមន្តរភេទេ ទស្សេតុំ ‘‘យម្បី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឥមិនា នីហារេនាតិ ឯតេន ‘‘កាមាវចរសុខតោ កាមាវចរុបេក្ខា សុខុមា’’តិអាទិនា សភាវាទិភេទេន ច ឱឡារិកសុខុមភាវំ តត្រ តត្រេវ កថេន្តោ ន ភិន្ទតីតិ នយំ ទស្សេតិ.

លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា, តស្មា ឯកន្តបណីតេ ហីនបណីតានំ ឧទ្ធដត្តា ឯវមេវ ឯកន្តហីនេ ច យថាសម្ភវំ ហីនបណីតតា ឧទ្ធរិតព្ពាតិ អនុញ្ញាតំ ហោតីតិ ឧភយត្ថ តទុទ្ធរណេ ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

អកុសលានំ កុសលាទីហិ សុខុមត្តាភាវតោ បាឡិយា អាគតស្ស អបរិវត្តនីយភាវេន ‘‘ហេដ្ឋិមនយោ ន ឱលោកេតព្ពោ’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ, តំតំវាបនវសេន កថនេបិ បរិវត្តនំ នត្ថីតិ ន បរិវត្តនំ សន្ធាយ ‘‘ហេដ្ឋិមនយោ ន ឱលោកេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, ហេដ្ឋិមនយស្ស បន វុត្តត្តា អវុត្តនយំ គហេត្វា ‘‘តំ តំ វា បនា’’តិ វត្តុំ យុត្តន្តិ ‘‘ហេដ្ឋិមនយោ ន ឱលោកេតព្ពោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពោ. ពហុវិបាកា អកុសលា ទោសុស្សន្នតាយ ឱឡារិកា, តថា អប្បវិបាកា កុសលា. មន្ទទោសត្តា អប្បវិបាកា អកុសលា សុខុមា, តថា ពហុវិបាកា កុសលា ច. ឱឡារិកសុខុមនិកន្តិវត្ថុភាវតោ កាមាវចរាទីនំ ឱឡារិកសុខុមតា. សាបីតិ ភាវនាមយាយ ភេទនេន ទានមយសីលមយានញ្ច បច្ចេកំ ភេទនំ នយតោ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. សាបីតិ វា តិវិធាបីតិ យោជេតព្ពំ.

១៣. ជាតិអាទិវសេន អសមានកោដ្ឋាសតា វិសភាគដ្ឋោ. ទុក្ខវិបាកតាទិវសេន អសទិសកិច្ចតា, អសទិសសភាវតា វា វិសំសដ្ឋោ, ន អសម្បយោគោ. យទិ សិយា, ទូរវិបរិយាយេន សន្តិកំ ហោតីតិ សំសដ្ឋដ្ឋេន សន្តិកតា អាបជ្ជតិ, ន ច វេទនាយ វេទនាសម្បយោគោ អត្ថិ. សន្តិកបទវណ្ណនាយ ច ‘‘សភាគដ្ឋេន សរិក្ខដ្ឋេន ចា’’តិ វក្ខតីតិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ន ទូរតោ សន្តិកំ ឧទ្ធរិតព្ពន្តិ កស្មា វុត្តំ, កិំ យថា សន្តិកតោ អកុសលតោ អកុសលា ទូរេតិ ឧទ្ធរីយតិ, តថា តតោ ទូរតោ កុសលតោ កុសលា សន្តិកេតិ ឧទ្ធរិតុំ ន សក្កាតិ? ន សក្កា. តថា ហិ សតិ កុសលា កុសលាយ សន្តិកេតិ កត្វា សន្តិកតោ សន្តិកតា ឯវ ឧទ្ធរិតា សិយា, តថា ច សតិ សន្តិកសន្តិកតរតាវចនមេវ អាបជ្ជតិ, ឧបាទាយុបាទាយ ទូរសន្តិកតាវ ឥធ វុច្ចតិ, តស្មា ទូរតោ ទូរុទ្ធរណំ វិយ សន្តិកតោ សន្តិកុទ្ធរណញ្ច ន សក្កា កាតុំ ទូរទូរតរតាយ វិយ សន្តិកសន្តិកតរតាយ ច អនធិប្បេតត្តា. អថ បន វទេយ្យ ‘‘ន កុសលា កុសលាយ ឯវ សន្តិកេតិ ឧទ្ធរិតព្ពា, អថ ខោ យតោ សា ទូរេ, តស្សា អកុសលាយា’’តិ, តញ្ច នត្ថិ. ន ហិ អកុសលាយ កុសលា កទាចិ សន្តិកេ អត្ថីតិ. អថាបិ វទេយ្យ ‘‘យា អកុសលា កុសលាយ សន្តិកេ, សា តតោ ទូរតោ កុសលតោ ឧទ្ធរិតព្ពា’’តិ, តទបិ នត្ថិ. ន ហិ កុសលេ អកុសលា អត្ថិ, យា តតោ សន្តិកេតិ ឧទ្ធរិយេយ្យ, តស្មា ឥធ វុត្តស្ស ទូរស្ស ទូរតោ អច្ចន្តវិសភាគត្តា ទូរេ សន្តិកំ នត្ថីតិ ន សក្កា ទូរតោ សន្តិកំ ឧទ្ធរិតុំ, សន្តិកេ បនិធ វុត្តេ ភិន្នេ តត្ថេវ ទូរំ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សន្តិកតោ បន ទូរំ ឧទ្ធរិតព្ព’’ន្តិ.

ឧបាទាយុបាទាយ ទូរតោ ច សន្តិកំ ន សក្កា ឧទ្ធរិតុំ. លោភសហគតាយ ទោសសហគតា ទូរេ លោភសហគតា សន្តិកេតិ ហិ វុច្ចមានេ សន្តិកតោវ សន្តិកំ ឧទ្ធរិតំ ហោតិ. តថា ទោសសហគតាយ លោភសហគតា ទូរេ ទោសសហគតា សន្តិកេតិ ឯត្ថាបិ សភាគតោ សភាគន្តរស្ស ឧទ្ធដត្តា, ន ច សក្កា ‘‘លោភសហគតាយ ទោសសហគតា ទូរេ សា ឯវ ច សន្តិកេ’’តិ វត្តុំ ទោសសហគតាយ សន្តិកភាវស្ស អការណត្តា, តស្មា វិសភាគតា ភេទំ អគ្គហេត្វា ន បវត្តតីតិ សភាគាព្យាបកត្តា ទូរតាយ ទូរតោ សន្តិកុទ្ធរណំ ន សក្កា កាតុំ. ន ហិ ទោសសហគតា អកុសលសភាគំ សព្ពំ ព្យាបេត្វា បវត្តតីតិ. សភាគតា បន ភេទំ អន្តោគធំ កត្វា បវត្តតីតិ វិសភាគព្យាបកត្តា សន្តិកតាយ សន្តិកតោ ទូរុទ្ធរណំ សក្កា កាតុំ. អកុសលតា ហិ លោភសហគតាទិសព្ពវិសភាគព្យាបិកាតិ. តេនាហ ‘‘ន ទូរតោ សន្តិកំ ឧទ្ធរិតព្ព’’ន្តិអាទិ.

វេទនាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.