១. រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. យំ កិញ្ចីតិ ឯត្ថ យន្តិ សាមញ្ញេន អនិយមនិទស្សនំ, កិញ្ចីតិ បការន្តរភេទំ អាមសិត្វា អនិយមនិទស្សនំ. ឧភយេនបិ អតីតំ វា…បេ… សន្តិកេ វា អប្បំ វា ពហុំ វា យាទិសំ វា តាទិសំ វា យំ កិញ្ចីតិ នបុំសកនិទ្ទេសារហំ សព្ពំ ព្យាបេត្វា សង្គណ្ហាតីតិ អញ្ញេសុបិ នបុំសកនិទ្ទេសារហេសុ បសង្គំ ទិស្វា តស្ស អធិប្បេតត្ថំ អតិច្ច បវត្តិតោ អតិប្បសង្គស្ស និយមនត្ថំ ‘‘រូប’’ន្តិ អាហ. យំកិញ្ចីតិ សនិបាតំ យំ-សទ្ទំ កិំ-សទ្ទញ្ច អនិយមេកត្ថទីបនវសេន ឯកំ បទន្តិ គហេត្វា ‘‘បទទ្វយេនបី’’តិ វុត្តំ.

កិញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ វទេថាតិ តុម្ហេបិ រូបំ រូបន្តិ វទេថ, តំ កេន ការណេន វទេថាតិ អត្ថោ, អថ វា កេន ការណេន រូបំ, តំ ការណំ វទេថាតិ អត្ថោ. អថេតេសុ ភិក្ខូសុ តុណ្ហីភូតេសុ ភគវា អាហ ‘‘រុប្បតីតិ ខោ’’តិអាទិ.

ភិជ្ជតីតិ សីតាទិសន្និបាតេ វិសទិសសន្តានុប្បត្តិទស្សនតោ បុរិមសន្តានស្ស ភេទំ សន្ធាយាហ. ភេទោ ច វិសទិសតាវិការាបត្តីតិ ភិជ្ជតីតិ វិការំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. វិការាបត្តិ ច សីតាទិសន្និបាតេ វិសទិសរូបុប្បត្តិយេវ. អរូបក្ខន្ធានំ បន អតិលហុបរិវត្តិតោ យថា រូបធម្មានំ ឋិតិក្ខណេ សីតាទីហិ សមាគមោ ហោតិ, យេន តត្ថ ឧតុនោ ឋិតិប្បត្តស្ស បុរិមសទិសសន្តានុប្បាទនសមត្ថតា ន ហោតិ អាហារាទិកស្ស វា, ឯវំ អញ្ញេហិ សមាគមោ នត្ថិ. សង្ឃដ្ដនេន ច វិការាបត្តិយំ រុប្បន-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ, តស្មា អរូបធម្មានំ សង្ឃដ្ដនវិរហិតត្តា រូបធម្មានំ វិយ បាកដស្ស វិការស្ស អភាវតោ ច ‘‘រុប្បន្តី’’តិ ‘‘រុប្បនលក្ខណា’’តិ ច ន វុច្ចន្តិ. ជិឃច្ឆាបិបាសាហិ រុប្បនញ្ច ឧទរគ្គិសន្និបាតេន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច កុប្បតីតិ ឯតេន កត្តុអត្ថេ រូបបទសិទ្ធិំ ទស្សេតិ, ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតីតិ ឯតេហិ កម្មត្ថេ. កោបាទិកិរិយាយេវ ហិ រុប្បនកិរិយាតិ. សោ បន កត្តុភូតោ កម្មភូតោ ច អត្ថោ ភិជ្ជមានោ ហោតីតិ ឥមស្សត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. អថ វា រុប្បតីតិ រូបន្តិ កម្មកត្តុត្ថេ រូបបទសិទ្ធិ វុត្តា. វិការោ ហិ រុប្បនន្តិ. តេនេវ ‘‘ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ’’តិ កម្មកត្តុត្ថេន ភិជ្ជតិ-សទ្ទេន អត្ថំ ទស្សេតិ. យំ បន រុប្បតិ ភិជ្ជតិ, តំ យស្មា កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតិ, តស្មា ឯតេហិ ច បទេហិ បទត្ថោ បាកដោ កតោតិ. ‘‘កេនដ្ឋេនា’’តិ បុច្ឆាសភាគវសេន ‘‘រុប្បនដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ. ន កេវលំ សទ្ទត្ថោយេវ រុប្បនំ, តស្ស បនត្ថស្ស លក្ខណញ្ច ហោតីតិ អត្ថលក្ខណវសេន ‘‘រុប្បនលក្ខណេន រូបន្តិបិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ.

ឆិជ្ជិត្វាតិ មុច្ឆាបត្តិយា មុច្ចិត្វា អង្គបច្ចង្គានំ ឆេទនវសេន វា ឆិជ្ជិត្វា. អច្ចន្តខារេន សីតោទកេនាតិ អតិសីតភាវមេវ សន្ធាយ អច្ចន្តខារតា វុត្តា សិយា. ន ហិ តំ កប្បសណ្ឋានំ ឧទកំ សម្បត្តិករំ បថវីសន្ធារកំ កប្បវិនាសឧទកំ វិយ ខារំ ភវិតុំ អរហតិ. តថា ហិ សតិ បថវី វិលីយេយ្យាតិ. អវីចិមហានិរយេតិ សឧស្សទំ អវីចិនិរយំ វុត្តំ. តេនេវ ‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បេត្តិ…បេ… ន ហោន្តីតិ ឯវំវិធាបិ សត្តា អត្ថីតិ អធិប្បាយោ ឯវំវិធាយេវ ហោន្តីតិ និយមាភាវតោ. ឯវំ កាលកញ្ជិកាទីសុបីតិ. សរន្តា គច្ឆន្តីតិ សរីសប-សទ្ទស្ស អត្ថំ វទតិ.

អភិសញ្ញូហិត្វាតិ ឯត្ថ សមូហំ កត្វាតិបិ អត្ថោ. ឯតេន សព្ពំ រូបំ…បេ… ទស្សិតំ ហោតីតិ ឯតេន រូបក្ខន្ធ-សទ្ទស្ស សមានាធិករណសមាសភាវំ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ រូបតោ…បេ… អត្ថី’’តិ.

៣. បក្ខិបិត្វាតិ ឯត្ថ ឯកាទសោកាសេសុ រូបំ បក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. ន ហិ តត្ថ មាតិកំយេវ បក្ខិបិត្វា មាតិកា ឋបិតា, អថ ខោ បករណប្បត្តំ រូបន្តិ.

អបរោ នយោ…បេ… ឯត្ថេវ គណនំ គតន្តិ ឯតេន អតីតំសេនាតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនន្តិ ទស្សេតិ. យេន បការេន គណនំ គតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ ច មហាភូតា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ សតិ មហាភូតុបាទាយរូបភាវោ អតីតកោដ្ឋាសេ គណនស្ស ការណន្តិ អាបជ្ជតិ. ន ហិ អតីតំសានំ វេទនាទីនំ និវត្តនត្ថំ ឥទំ វចនំ ‘‘យំ រូប’’ន្តិ ឯតេនេវ តេសំ និវត្តិតត្តា, នាបិ រូបស្ស អញ្ញប្បការនិវត្តនត្ថំ សព្ពប្បការស្ស តត្ថ គណិតត្តា, ន ច អនាគតបច្ចុប្បន្នាការនិវត្តនត្ថំ អតីតំសវចនេន តំនិវត្តនតោតិ. អថ បន យំ អតីតំសេន គណិតំ, តំ ចត្តារោ ច…បេ… រូបន្តិ ឯវំ គណិតន្តិ អយមត្ថោ អធិប្បេតោ, ឯវំ សតិ គណនន្តរទស្សនំ ឥទំ សិយា, ន អតីតំសេន គណិតប្បការទស្សនំ, តំទស្សនេ បន សតិ ភូតុបាទាយរូបប្បការេន អតីតំសេ គណិតំ តំសភាវត្តាតិ អាបន្នមេវ ហោតិ, ន ច ឯវំសភាវតា អតីតំសេ គណិតតាយ ការណំ ភវិតុំ អរហតិ ឯវំសភាវស្សេវ បច្ចុប្បន្នានាគតេសុ គណិតត្តា សុខាទិសភាវស្ស ច អតីតំសេ គណិតត្តា, តស្មា បុរិមនយោ ឯវ យុត្តោ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធានិទ្ទេសេសុបិ តាទិសោ ឯវត្ថោ លព្ភតីតិ.

សុត្តន្តបរិយាយតោតិ បរិយាយទេសនត្តា សុត្តស្ស វុត្តំ. អភិធម្មនិទ្ទេសតោតិ និប្បរិយាយទេសនត្តា អភិធម្មស្ស និច្ឆយេន ទេសោ និទ្ទេសោតិ កត្វា វុត្តំ. កិញ្ចាបីតិអាទីសុ អយមធិប្បាយោ – សុត្តន្តភាជនីយត្តា យថា ‘‘អតីតំ នន្វាគមេយ្យា’’តិអាទីសុ អទ្ធានវសេន អតីតាទិភាវោវ វុត្តោ, តថា ឥធាបិ និទ្ទិសិតព្ពោ (ម. និ. ៣.២៧២, ២៧៥; អប. ថេរ ២.៥៥.២៤៤) សិយា. ឯវំ សន្តេបិ សុត្តន្តភាជនីយម្បិ អភិធម្មទេសនាយេវ សុត្តន្តេ វុត្តធម្មេ វិចិនិត្វា វិភជនវសេន បវត្តាតិ អភិធម្មនិទ្ទេសេនេវ អតីតាទិភាវោ និទ្ទិដ្ឋោតិ.

អទ្ធាសន្តតិសមយខណវសេនាតិ ឯត្ថ ចុតិបដិសន្ធិបរិច្ឆិន្នេ កាលេ អទ្ធា-សទ្ទោ វត្តតីតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិសុត្តវសេន (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) វិញ្ញាយតិ. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អទ្ធា. កតមេ តយោ? អតីតោ អទ្ធា, អនាគតោ អទ្ធា, បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា’’តិ (ឥតិវុ. ៦៣; ទី. និ. ៣.៣០៥) ឯត្ថ បន បរមត្ថតោ បរិច្ឆិជ្ជមានោ អទ្ធា និរុត្តិបថសុត្តវសេន (សំ. និ. ៣.៦២) ខណបរិច្ឆិន្នោ យុត្តោ. តត្ថ ហិ ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, រូបំ ជាតំ បាតុភូតំ, ‘អត្ថី’តិ តស្ស សង្ខា’’តិ (សំ. និ. ៣.៦២) វិជ្ជមានស្ស បច្ចុប្បន្នតា តតោ បុព្ពេ បច្ឆា ច អតីតានាគតតា វុត្តាតិ. យេភុយ្យេន បន ចុតិបដិសន្ធិបរិច្ឆិន្នោ (ទី. និ. ៣.៣០៥; ឥតិវុ. ៦៣) សុត្តេសុ អតីតាទិកោ អទ្ធា វុត្តោតិ សោ ឯវ ឥធាបិ ‘‘អទ្ធាវសេនា’’តិ វុត្តោ. សីតំ សីតស្ស សភាគោ, តថា ឧណ្ហំ ឧណ្ហស្ស. យំ បន សីតំ ឧណ្ហំ វា សរីរេ សន្និបតិតំ សន្តានវសេន បវត្តមានំ អនូនំ អនធិកំ ឯកាការំ, តំ ឯកោ ឧតូតិ វុច្ចតិ. សភាគឧតុនោ អនេកន្តសភាវតោ ឯកគហណំ កតំ, ឯវំ អាហារេបិ. ឯកវីថិឯកជវនសមុដ្ឋានន្តិ បញ្ចឆដ្ឋទ្វារវសេន វុត្តំ. សន្តតិសមយកថា វិបស្សកានំ ឧបការត្ថាយ អដ្ឋកថាសុ កថិតា.

និដ្ឋិតហេតុបច្ចយកិច្ចំ, និដ្ឋិតហេតុកិច្ចមនិដ្ឋិតបច្ចយកិច្ចំ, ឧភយកិច្ចមសម្បត្តំ, សកិច្ចក្ខណេ បច្ចុប្បន្នំ. ជនកោ ហេតុ, ឧបត្ថម្ភកោ បច្ចយោ, តេសំ ឧប្បាទនំ ឧបត្ថម្ភនញ្ច កិច្ចំ. យថា ពីជស្ស អង្កុរុប្បាទនំ បថវីអាទីនញ្ច តទុបត្ថម្ភនំ កម្មស្ស កដត្តារូបវិបាកុប្បាទនំ អាហារាទីនំ តទុបត្ថម្ភនំ, ឯវំ ឯកេកស្ស កលាបស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស ច ជនកានំ កម្មានន្តរាទិបច្ចយភូតានំ ឧបត្ថម្ភកានញ្ច សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតានំ កិច្ចំ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. តត្ថ ឧប្បាទក្ខណេ ហេតុកិច្ចំ ទដ្ឋព្ពំ, តីសុបិ ខណេសុ បច្ចយកិច្ចំ. បថវីអាទីនំ សន្ធារណាទិកំ ផស្សាទីនំ ផុសនាទិកញ្ច អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចំ សកិច្ចំ, តស្ស ករណក្ខណោ សកិច្ចក្ខណោ. សហ វា កិច្ចេន សកិច្ចំ, យស្មិំ ខណេ សកិច្ចំ រូបំ វា អរូបំ វា ហោតិ, សោ សកិច្ចក្ខណោ, តស្មិំ ខណេ បច្ចុប្បន្នំ.

៦. ឯត្តកមេវាតិ ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិ ឥមិនា អាមេឌិតវចនេន អភិព្យាបនត្ថេន វុត្តត្ថមេវ. ‘‘អបរស្ស អបរស្សា’’តិ ទីបនំ អបរទីបនំ. បរិយេសតូតិ ឯតេន បរិយេសនាយ អនិដ្ឋនាមនិវត្តនស្ស អការណភាវំ ទស្សេតិ. កម្មទោសេន ហិ ចិត្តវិបល្លាសទោសេន ច គូថភក្ខបាណាទយោ ឧម្មត្តកាទយោ ច បរិយេសេយ្យុំ ទិដ្ឋិវិបល្លាសេន ច យោនកាទយោ ន អារម្មណស្ស បរិយេសិតព្ពសភាវត្តា, អបរិយេសិតព្ពសភាវត្តា បន ឯតស្ស អនិដ្ឋមិច្ចេវ នាមន្តិ អត្ថោ.

សម្បត្តិវិរហតោតិ រូបាទីនំ ទេវមនុស្សសម្បត្តិភវេ កុសលកម្មផលតា សមិទ្ធសោភនតា ច សម្បត្តិ, តព្ពិរហតោតិ អត្ថោ. តតោ ឯវ តំ ន បរិយេសិតព្ពន្តិ. សោភនានិ ច កានិចិ ហត្ថិរូបាទីនិ អកុសលកម្មនិព្ពត្តានិ ន តេសំយេវ ហត្ថិអាទីនំ សុខស្ស ហេតុភាវំ គច្ឆន្តីតិ តេសំ សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘អកន្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តស្ស តស្សេវ ហិ សត្តស្ស អត្តនា កតេន កុសលេន និព្ពត្តំ សុខស្ស បច្ចយោ ហោតិ, អកុសលេន និព្ពត្តំ ទុក្ខស្ស. តស្មា កម្មជានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា កម្មការកសត្តស្ស វសេន យោជនារហា សិយា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កុសលកម្មជំ អនិដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ ឥទមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘អកុសលកម្មជំ ឥដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ. តេន អកុសលកម្មជម្បិ សោភនំ បរសត្តានំ ឥដ្ឋន្តិ អនុញ្ញាតំ ភវិស្សតិ. កុសលកម្មជំ បន សព្ពេសំ ឥដ្ឋមេវាតិ វទន្តិ. តិរច្ឆានគតានំ បន កេសញ្ចិ មនុស្សរូបំ អមនាបំ, យតោ តេ ទិស្វាវ បលាយន្តិ. មនុស្សា ច ទេវតារូបំ ទិស្វា ភាយន្តិ, តេសម្បិ វិបាកវិញ្ញាណំ តំ រូបំ អារព្ភ កុសលវិបាកំ ឧប្បជ្ជតិ, តាទិសស្ស បន បុញ្ញស្ស អភាវា ន តេសំ តត្ថ អភិរតិ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. កុសលកម្មជស្ស បន អនិដ្ឋស្សាភាវោ វិយ អកុសលកម្មជស្ស សោភនស្ស ឥដ្ឋស្ស អភាវោ វត្តព្ពោ. ហត្ថិអាទីនម្បិ ហិ អកុសលកម្មជំ មនុស្សានំ អកុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណំ, កុសលកម្មជំ បន បវត្តេ សមុដ្ឋិតំ កុសលវិបាកស្ស. ឥដ្ឋារម្មណេន បន វោមិស្សកត្តា អប្បកំ អកុសលកម្មជំ ពហុលំ អកុសលវិបាកុប្បត្តិយា ការណំ ន ភវិស្សតីតិ សក្កា វត្តុន្តិ. វិបាកំ បន កត្ថចិ ន សក្កា វញ្ចេតុន្តិ វិបាកវសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណវវត្ថានំ សុដ្ឋុ វុត្តំ. តស្មា តំ អនុគន្ត្វា សព្ពត្ថ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា យោជេតព្ពា.

អនិដ្ឋា បញ្ច កាមគុណាតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ រូបានិ ឥដ្ឋានី’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦; ២.១៥៥; ៣.១៩០; សំ. និ. ៥.៣០) ឯវមាទិនា ឥដ្ឋានេវ រូបាទីនិ ‘‘កាមគុណា’’តិ វុត្តានីតិ? កាមគុណសទិសេសុ កាមគុណវោហារតោ, សទិសតា ច រូបាទិភាវោយេវ, ន ឥដ្ឋតា. ‘‘អនិដ្ឋា’’តិ វា វចនេន អកាមគុណតា ទស្សិតាតិ កាមគុណវិសភាគា រូបាទយោ ‘‘កាមគុណា’’តិ វុត្តា អសិវេ ‘‘សិវា’’តិ វោហារោ វិយ. សព្ពានិ វា ឥដ្ឋានិដ្ឋានិ រូបាទីនិ តណ្ហាវត្ថុភាវតោ កាមគុណាយេវ. វុត្តញ្ហិ ‘‘រូបា លោកេ បិយរូបំ សាតរូប’’ន្តិអាទិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៣). អតិសយេន បន កាមនីយត្តា សុត្តេសុ ‘‘កាមគុណា’’តិ ឥដ្ឋានិ រូបាទីនិ វុត្តានីតិ.

ទ្វីសុបិ ហីនបណីតបទេសុ ‘‘អកុសលកម្មជវសេន កុសលកម្មជវសេនា’’តិ វចនំ ‘‘តេសំ តេសំ សត្តាន’’ន្តិ សត្តវសេន និយមេត្វា វិភជិតត្តា, អយញ្ចត្ថោ ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិ អវយវយោគេ សាមិវចនំ កត្វា វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. សត្តសន្តានបរិយាបន្នេសុ កម្មជំ វិសិដ្ឋន្តិ ‘‘កម្មជវសេនា’’តិ វុត្តំ. យទិ បន តេហិ តេហីតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ តេសំ តេសន្តិ សាមិវចនំ, វិសយវិសយីសម្ពន្ធេ វា, ន កម្មជវសេនេវ រូបាទីនិ វិភត្តានិ, សព្ពេសំ បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ វសេន វិភត្តានីតិ វិញ្ញាយន្តិ. ឯត្ថ ច បាកដេហិ រូបាទីហិ នយោ ទស្សិតោតិ ចក្ខាទីសុបិ ហីនបណីតតា យោជេតព្ពា.

មនាបបរិយន្តន្តិ មនាបំ បរិយន្តំ មរិយាទាភូតំ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ វទាមីតិ អត្ថោ. កិំ ការណន្តិ? យស្មា តេ ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, ឯកច្ចស្ស អមនាបា, យស្ស យេវ មនាបា, តស្ស តេវ បរមា, តស្មា តស្ស តស្ស អជ្ឈាសយវសេន កាមគុណានំ បរមតា ហោតិ, ន តេសំយេវ សភាវតោ.

ឯវន្តិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តនយេន. ឯកស្មិំយេវ អស្សាទនកុជ្ឈនតោ អារម្មណសភាវស្សេវ ឥដ្ឋានិដ្ឋាភាវតោ អនិដ្ឋំ ‘‘ឥដ្ឋ’’ន្តិ គហណតោ ច, ឥដ្ឋំ ‘‘អនិដ្ឋ’’ន្តិ គហណតោ ច ឥដ្ឋានិដ្ឋំ នាម បាដិយេក្កំ បដិវិភត្តំ នត្ថីតិ អត្ថោ. សញ្ញាវិបល្លាសេន ចាតិអាទិនា និព្ពានេ វិយ អញ្ញេសុ អារម្មណេសុ សញ្ញាវិបល្លាសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋគ្គហណំ ហោតិ. បិត្តុម្មត្តាទីនំ ខីរសក្ករាទីសុ ទោសុស្សទសមុដ្ឋិតសញ្ញាវិបល្លាសវសេន តិត្តគ្គហណំ វិយាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ មនាបបរិយន្តតា វុត្តាតិ ទស្សេតិ.

វិភត្តំ អត្ថីតិ ច វវត្ថិតំ អត្ថីតិ អត្ថោ, អដ្ឋកថាចរិយេហិ វិភត្តំ បកាសិតន្តិ វា. តញ្ច មជ្ឈិមកសត្តស្ស វសេន វវត្ថិតំ បកាសិតញ្ច, អញ្ញេសញ្ច វិបល្លាសវសេន ឥទំ ឥដ្ឋំ អនិដ្ឋញ្ច ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ វវត្ថិតស្ស បនិដ្ឋានិដ្ឋស្ស អនិដ្ឋំ ឥដ្ឋន្តិ ច គហណេ ន កេវលំ សញ្ញាវិបល្លាសោវ ការណំ, ធាតុក្ខោភវសេន ឥន្ទ្រិយវិការាបត្តិអាទិនា កុសលាកុសលវិបាកុប្បត្តិហេតុភាវោបីតិ សក្កា វត្តុំ. តថា ហិ សីតុទកំ ឃម្មាភិតត្តានំ កុសលវិបាកស្ស កាយវិញ្ញាណស្ស ហេតុ ហោតិ, សីតាភិភូតានំ អកុសលវិបាកស្ស. តូលបិចុសម្ផស្សោ វណេ ទុក្ខោ និវណេ សុខោ, មុទុតរុណហត្ថសម្ពាហនញ្ច សុខំ ឧប្បាទេតិ, តេនេវ ហត្ថេន បហរណំ ទុក្ខំ, តស្មា វិបាកវសេន អារម្មណវវត្ថានំ យុត្តំ.

កិញ្ចាបីតិអាទិនា សតិបិ សញ្ញាវិបល្លាសេ ពុទ្ធរូបទស្សនាទីសុ កុសលវិបាកស្សេវ គូថទស្សនាទីសុ ច អកុសលវិបាកស្ស ឧប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ តេន វិបាកេន អារម្មណស្ស ឥដ្ឋានិដ្ឋតំ ទស្សេតិ. វិជ្ជមានេបិ សញ្ញាវិបល្លាសេ អារម្មណេន វិបាកនិយមទស្សនំ អារម្មណនិយមទស្សនត្ថមេវ កតន្តិ.

អបិច ទ្វារវសេនបីតិអាទិនា ទ្វារន្តរេ ទុក្ខស្ស សុខស្ស ច បច្ចយភូតស្ស ទ្វារន្តរេ សុខទុក្ខវិបាកុប្បាទនតោ វិបាកេន អារម្មណនិយមទស្សនេន ឯកស្មិំយេវ ច ទ្វារេ សមានស្សេវ មណិរតនាទិផោដ្ឋព្ពស្ស សណិកំ ផុសនេ បោថនេ ច សុខទុក្ខុប្បាទនតោ វិបាកវសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋតា ទស្សិតាតិ វិញ្ញាយតិ.

ហេដ្ឋិមនយោតិ មជ្ឈិមកសត្តស្ស វិបាកស្ស ច វសេន វវត្ថិតំ អារម្មណំ គហេត្វា ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ ឧញ្ញាត’’ន្តិ (វិភ. ៦) ច អាទិនា វុត្តនយោ. សម្មុតិមនាបន្តិ មជ្ឈិមកសត្តស្ស វិបាកស្ស ច វសេន សម្មតំ វវត្ថិតំ មនាបំ, តំ បន សភាវេនេវ វវត្ថិតន្តិ អភិន្ទិតព្ពតោវ ន ភិន្ទតីតិ អធិប្បាយោ. សញ្ញាវិបល្លាសេន នេរយិកាទីហិបិ បុគ្គលេហិ មនាបន្តិ គហិតំ បុគ្គលមនាបំ ‘‘តំ តំ វា បនា’’តិអាទិនា ភិន្ទតិ. វេមានិកបេតរូបម្បិ អកុសលកម្មជត្តា កម្មការណាទិទុក្ខវត្ថុភាវតោ ច ‘‘មនុស្សរូបតោ ហីន’’ន្តិ វុត្តំ.

៧. ឱឡារិករូបានំ វត្ថារម្មណបដិឃាតវសេន សុបរិគ្គហិតតា, សុខុមានំ តថា អភាវតោ ទុប្បរិគ្គហិតតា ច យោជេតព្ពា. ទុប្បរិគ្គហដ្ឋេនេវ លក្ខណទុប្បដិវិជ្ឈនតា ទដ្ឋព្ពា. ទសវិធន្តិ ‘‘ទូរេ’’តិ អវុត្តស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វុត្តម្បិ បន ឱកាសតោ ទូរេ ហោតិយេវ.

ហេដ្ឋិមនយោតិ ‘‘ឥត្ថិន្ទ្រិយំ…បេ… ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ សន្តិកេ’’តិ (វិភ. ៧) ឯវំ លក្ខណតោ ទ្វាទសហត្ថវសេន វវត្ថិតឱកាសតោ ច ទស្សេត្វា និយ្យាតិតនយោ. សោ លក្ខណោកាសវសេន ទូរសន្តិកេន សហ គហេត្វា និយ្យាតិតត្តា ភិន្ទមានោ មិស្សកំ ករោន្តោ គតោ. អថ វា ភិន្ទមានោតិ សរូបទស្សនេន លក្ខណតោ យេវាបនកេន ឱកាសតោតិ ឯវំ លក្ខណតោ ឱកាសតោ ច វិសុំ ករោន្តោ គតោតិ អត្ថោ. អថ វា លក្ខណតោ សន្តិកទូរានំ ឱកាសតោ ទូរសន្តិកភាវករណេន សន្តិកភាវំ ភិន្ទិត្វា ទូរភាវំ, ទូរភាវញ្ច ភិន្ទិត្វា សន្តិកភាវំ ករោន្តោ បវត្តោតិ ‘‘ភិន្ទមានោ គតោ’’តិ វុត្តំ. ឥធ បនាតិ ‘‘តំ តំ វា បន រូបំ ឧបាទាយ ឧបាទាយា’’តិ ឥធ បុរិមនយេន លក្ខណតោ ទូរំ ឱកាសតោ សន្តិកភាវករណេន ន ភិន្ទតិ ភគវា, ន ច ឱកាសទូរតោ វិសុំ ករណេន, នាបិ ឱកាសទូរេន វោមិស្សកករណេនាតិ អត្ថោ. កិំ បន ករោតីតិ? ឱកាសតោ ទូរមេវ ភិន្ទតិ. ឯត្ថ បន ន បុព្ពេ វុត្តនយេន តិធា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ ឱកាសតោ ទូរំ លក្ខណតោ សន្តិកំ ករោតិ, លក្ខណតោ វា វិសុំ តេន វា វោមិស្សកន្តិ. ឱកាសតោ ទូរស្ស បន ឱកាសតោវ សន្តិកភាវករណំ ឥធ ‘‘ភេទន’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន ន លក្ខណតោ ទូរំ ភិន្ទតីតិ ឯត្ថាបិ វា ន បុព្ពេ វុត្តនយេន តិធា ភេទស្ស អករណំ វុត្តំ, លក្ខណតោ សន្តិកទូរានំ បន លក្ខណតោ ឧបាទាយុបាទាយ ទូរសន្តិកភាវោ នត្ថីតិ លក្ខណតោ ទូរស្ស លក្ខណតោវ សន្តិកភាវាករណំ លក្ខណតោ ទូរស្ស អភេទនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមនយោ វិយ អយំ នយោ ន ហោតីតិ ឯត្តកមេវ ហិ ឯត្ថ ទស្សេតីតិ ភិន្ទមានោតិ ឯត្ថ ច អញ្ញថា ភេទនំ វុត្តំ, ភេទនំ ឥធ ច អញ្ញថា វុត្តន្តិ.

រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.