៥. ពាហិរមាតិកាវណ្ណនា

៥. ឯវំ ធាតុកថាយ មាតិកតោ ពហិ ឋបិតត្តាតិ ‘‘សព្ពាបិ…បេ… មាតិកា’’តិ ឯតេន ឋបនាការេន ពហិ បិដ្ឋិតោ ឋបិតត្តាតិ អត្ថោ. ឯតេន វា ឋបនាការេន កុសលាទីនំ អរណន្តានំ ឥធ អដ្ឋបេត្វា ធាតុកថាយ មាតិកតោ ពហិ បករណន្តរមាតិកាយ ឥមស្ស បករណស្ស មាតិកាភាវេន ឋបិតត្តា តថា បកាសិតត្តាតិ អត្ថោ.

សង្គហោ អសង្គហោតិអាទីសុ សង្គហោ ឯកវិធោវ, សោ កស្មា ‘‘ចតុព្ពិធោ’’តិ វុត្តោតិ? សង្គហោតិ អត្ថំ អវត្វា អនិទ្ធារិតត្ថស្ស សទ្ទស្សេវ វុត្តត្តា. សង្គហោ អសង្គហោតិអាទីសុ សទ្ទេសុ សង្គហសទ្ទោ តាវ អត្តនោ អត្ថវសេន ចតុព្ពិធោតិ អយញ្ហេត្ថត្ថោ. អត្ថោបិ វា អនិទ្ធារិតវិសេសោ សាមញ្ញេន គហេតព្ពតំ បត្តោ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិអាទីសុ ‘‘សង្គហោ’’តិ វុត្តោតិ ន កោចិ ទោសោ. និទ្ធារិតេ ហិ វិសេសេ តស្ស ឯកវិធតា សិយា, ន តតោ បុព្ពេតិ. ជាតិសទ្ទស្ស សាបេក្ខសទ្ទត្តា ‘‘ជាតិយា សង្គហោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អត្តនោ ជាតិយា’’តិ វិញ្ញាយតិ សម្ពន្ធារហស្ស អញ្ញស្ស អវុត្តត្តាតិ ជាតិសង្គហោតិ រូបកណ្ឌេ វុត្តោ សជាតិសង្គហោ វុត្តោ ហោតិ.

ឯត្ថ នយមាតិកាយ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ, សម្បយោគោ វិប្បយោគោ’’តិ ឥមេ ទ្វេ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មវិសេសំ អនិទ្ធារេត្វា សាមញ្ញេន ធម្មានំ បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយឧទ្ទេសា, អវសេសា និទ្ធារេត្វា. ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិ ហិ ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិតំ អសង្គហិត’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស អសង្គហិតសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន សង្គហិតវិសេសវិសិដ្ឋោ យោ អសង្គហិតោ ធម្មវិសេសោ, តន្និស្សិតោ អសង្គហិតតាសង្ខាតោ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ ឧទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ, ‘‘សង្គហិតេនា’’តិ ច វិសេសនេ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ តតិយាទីសុ ទសមាវសានេសុ នយុទ្ទេសេសុ ឆដ្ឋវជ្ជេសុ. តេសុបិ ហិ វុត្តនយេន ទ្វីហិ ទ្វីហិ បទេហិ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មវិសេសនិទ្ធារណំ កត្វា តត្ថ តត្ថ អន្តិមបទសទិសេន តតិយបទេន បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយា ឧទ្ទិដ្ឋាតិ. តត្ថ ចតុត្ថបញ្ចមេសុ កត្តុអត្ថេ ករណនិទ្ទេសោ, សត្តមាទីសុ ច ចតូសុ សហយោគេ ទដ្ឋព្ពោ, ន ទុតិយតតិយេសុ វិយ សមានាធិករណេ វិសេសនេ. តត្ថ ហិ សភាវន្តរេន សភាវន្តរស្ស វិសេសនំ កតំ, ឯតេសុ ធម្មន្តរេន ធម្មន្តរស្សាតិ. ឯកាទសមាទីសុ បន ចតូសុ អាទិបទេនេវ ធម្មវិសេសនិទ្ធារណំ កត្វា ឥតរេហិ បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយា ឧទ្ទិដ្ឋា. វិសេសនេ ឯវ ចេត្ថ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានញ្ហិ និស្សយភូតា ធម្មា សង្គហិតតាទិវិសេសេន ករណភូតេន សម្បយុត្តវិប្បយុត្តាទិភាវំ អត្តនោ វិសេសេន្តីតិ.

វិកប្បតោតិ វិវិធកប្បនតោ, វិភាគតោតិ អត្ថោ. សន្និដ្ឋានវសេនាតិ អធិមោក្ខសម្បយោគវសេន. សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តា ច សព្ពេ ច ចិត្តុប្បាទា សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តសព្ពចិត្តុប្បាទា, តេសំ សាធារណវសេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អធិមោក្ខោ ហិ សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តានំ ចិត្តុប្បាទានំ សាធារណវសេន វុត្តោ, ឥតរេ សព្ពេសន្តិ. តត្ថ សាធារណា បសដា បាកដា ចាតិ អាទិតោ បរិគ្គហេតព្ពា, តស្មា តេសំ សង្គហាទិបរិគ្គហត្ថំ ឧទ្ទេសោ កតោ, អសាធារណាបិ បន បរិគ្គហេតព្ពាវាតិ តេសុ មហាវិសយេន អញ្ញេសម្បិ សង្គហាទិបរិគ្គហំ ទស្សេតុំ អធិមោក្ខោ ឧទ្ទិដ្ឋោ. ‘‘សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តា’’តិ ច ធម្មសង្គហវណ្ណនាយំ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ ច វចនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សន្និដ្ឋានវសេន យេ វុត្តា, តេសំ សព្ពេសំ សាធារណតោតិ បន អត្ថេ សតិ សាធារណាសាធារណេសុ វត្តព្ពេសុ យោ អសាធារណេសុ មហាវិសយោ អធិមោក្ខោ, តស្ស វសេន វុត្តសព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណតោ ផស្សាទយោ សព្ពសាធារណាតិ អធិមោក្ខោ ច អសាធារណេសុ មហាវិសយោតិ កត្វា វុត្តោ អញ្ញស្ស តាទិសស្ស អភាវាតិ អយមធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ.

ជីវិតិន្ទ្រិយំ បនេត្ថ រូបមិស្សកត្តា ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ចិត្តេកគ្គតា បន អសមាធិសភាវា សាមញ្ញសទ្ទេនេវ សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហិ ច សមាធិសភាវា វិសេសសទ្ទវចនីយំ អញ្ញំ ព្យាបេតព្ពំ និវត្តេតព្ពញ្ច នត្ថីតិ អនញ្ញព្យាបកនិវត្តកសាមញ្ញវិសេសទីបនតោ តស្សេវ ធម្មស្ស ភេទទីបកេហិ វត្តព្ពា, ន សុខាទិសភាវា វេទនា វិយ វុត្តលក្ខណវិបរីតេហិ សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហេវ, តស្មា ‘‘ចិត្តេកគ្គតា’’តិ អយំ សាមញ្ញសទ្ទោ សមាធិសភាវេ វិសេសសទ្ទនិរបេក្ខោ បវត្តមានោ សយមេវ វិសេសសទ្ទមាបជ្ជិត្វា អសមាធិសភាវមេវ បកាសេយ្យ, ឥតរោ ច សមាធិសភាវមេវាតិ ទ្វិធា ភិន្នា ចិត្តេកគ្គតា អសាធារណា ចេវ អប្បវិសយា ចាតិ ឥធ ឧទ្ទេសំ ន អរហតិ. អភិន្នាបិ វា ផស្សាទីនំ វិយ បាកដត្តាភាវតោ អញ្ញធម្មនិស្សយេន វត្តព្ពតោ ច សា ជីវិតញ្ច ន អរហតីតិ ន ឧទ្ទិដ្ឋាតិ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.