៩. បហារាទសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤៥; សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣៨៤) អសុរាតិ ទេវា វិយ ន សុរន្តិ ន កីឡន្តិ ន វិរោចន្តីតិ អសុរា. សុរា នាម ទេវា, តេសំ បដិបក្ខាតិ វា អសុរា, វេបចិត្តិបហារាទាទយោ. តេសំ ភវនំ សិនេរុស្ស ហេដ្ឋាភាគេ. តេ តត្ថ បវិសន្តា និក្ខមន្តា សិនេរុបាទេ មណ្ឌបាទីនិ និម្មិនិត្វា កីឡន្តា អភិរមន្តិ. សា តត្ថ តេសំ អភិរតិ. ឥមេ គុណេ ទិស្វាតិ អាហ ‘‘យេ ទិស្វា ទិស្វា អសុរា មហាសមុទ្ទេ អភិរមន្តី’’តិ.

យស្មា លោកិយា ជម្ពុទីបោ, ហិមវា តត្ថ បតិដ្ឋិតសមុទ្ទទហបព្ពតា តប្បភវា នទិយោតិ ឯតេសុ យំ យំ ន មនុស្សគោចរំ, តត្ថ សយំ សម្មូឡ្ហា អញ្ញេបិ សម្មោហយន្តិ, តស្មា តត្ថ សម្មោហវិធមនត្ថំ ‘‘អយំ តាវ ជម្ពុទីបោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ទសសហស្សយោជនបរិមាណោ អាយាមតោ វិត្ថារតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ឧទកេន អជ្ឈោត្ថដោ តទុបភោគិសត្តានំ បុញ្ញក្ខយេន. សុន្ទរទស្សនំ កូដន្តិ សុទស្សនកូដំ, យំ លោកេ ‘‘ហេមកូដ’’ន្តិ វុច្ចតិ. មូលគន្ធោ កាលានុសារិយាទិ. សារគន្ធោ ចន្ទនាទិ. ផេគ្គុគន្ធោ សលលាទិ. តចគន្ធោ លវង្គាទិ. បបដិកាគន្ធោ កបិត្ថាទិ. រសគន្ធោ សជ្ជុលសាទិ. បត្តគន្ធោ តមាលហិរិវេរាទិ. បុប្ផគន្ធោ នាគកុសុមាទិ. ផលគន្ធោ ជាតិផលាទិ. គន្ធគន្ធោ សព្ពេសំ គន្ធានំ គន្ធោ. ‘‘សព្ពានិ បុថុលតោ បញ្ញាស យោជនានិ, អាយាមតោ បន ឧព្ពេធតោ វិយ ទ្វិយោជនសតានេវា’’តិ វទន្តិ.

មនោហរសិលាតលានីតិ រតនមយត្តា មនុញ្ញសោបានសិលាតលានិ. សុបដិយត្តានីតិ តទុបភោគិសត្តានំ សាធារណកម្មុនាវ សុដ្ឋុ បដិយត្តានិ សុសណ្ឋិតានិ ហោន្តិ. មច្ឆកច្ឆបាទីនិ ឧទកំ មលំ ករោន្តិ, តទភាវតោ ផលិកសទិសនិម្មលោទកានិ. តិរិយតោ ទីឃំ ឧគ្គតកូដន្តិ ‘‘តិរច្ឆានបព្ពត’’ន្តិ អាហ. បុរិមានិ នាមគោត្តានីតិ ឯត្ថ នទី និន្នគាតិអាទិកំ គោត្តំ, គង្គា យមុនាតិអាទិកំ នាមំ.

សវមានាតិ សន្ទមានា. បូរត្តន្តិ បុណ្ណភាវោ. មសារគល្លំ ‘‘ចិត្តផលិក’’ន្តិបិ វទន្តិ. មហតំ ភូតានន្តិ មហន្តានំ សត្តានំ. តិមី តិមិង្គលា តិមិតិមិង្គលាតិ តិស្សោ មច្ឆជាតិយោ. តិមិំ គិលនសមត្ថា តិមិង្គលា. តិមិញ្ច តិមិង្គលញ្ច គិលនសមត្ថា តិមិតិមិង្គលាតិ វទន្តិ.

មម សាវកាតិ សោតាបន្នាទិកេ អរិយបុគ្គលេ សន្ធាយ វទតិ. ន សំវសតីតិ ឧបោសថកម្មាទិវសេន សំវាសំ ន ករោតិ. ឧក្ខិបតីតិ អបនេតិ. វិមុត្តិរសោតិ កិលេសេហិ វិមុច្ចនរសោ. សព្ពា ហិ សាសនសម្បត្តិ យាវទេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តស្ស វិមុត្តិអត្ថា.

រតនានីតិ រតិជននដ្ឋេន រតនានិ. សតិបដ្ឋានាទយោ ហិ ភាវិយមានា បុព្ពភាគេបិ អនប្បកំ បីតិបាមោជ្ជំ និព្ពត្តេន្តិ, បគេវ អបរភាគេ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤) –

លោកិយរតននិព្ពត្តំ បន បីតិបាមោជ្ជំ ន តស្ស កលភាគម្បិ អគ្ឃតិ. អបិច –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនន្តិ បវុច្ចតិ’’. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០);

យទិ ច ចិត្តីកតាទិភាវេន រតនំ នាម ហោតិ, សតិបដ្ឋានាទីនំយេវ ភូតតោ រតនភាវោ. ពោធិបក្ខិយធម្មានញ្ហិ សោ អានុភាវោ, យំ សាវកា សាវកបារមិញាណំ, បច្ចេកពុទ្ធា បច្ចេកពោធិញាណំ, សម្មាសម្ពុទ្ធា សម្មាសម្ពោធិំ អធិគច្ឆន្តិ អាសន្នការណត្តា. អាសន្នការណញ្ហិ ទានាទិឧបនិស្សយោតិ ឯវំ រតិជននដ្ឋេន ចិត្តីកតាទិអត្ថេន ច រតនភាវោ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ សាតិសយោ. តេន វុត្តំ ‘‘តត្រិមានិ រតនានិ, សេយ្យថិទំ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

តត្ថ អារម្មណេ ឱក្កន្តិត្វា ឧបដ្ឋានដ្ឋេន ឧបដ្ឋានំ, សតិយេវ ឧបដ្ឋានន្តិ សតិបដ្ឋានំ. អារម្មណស្ស បន កាយាទិវសេន ចតុព្ពិធត្តា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ. តថា ហិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញានំ បហានតោ អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តភាវគ្គហណតោ ច នេសំ កាយានុបស្សនាទិភាវោ វិភត្តោ.

សម្មា បទហន្តិ ឯតេន, សយំ វា សម្មា បទហតិ, បសត្ថំ សុន្ទរំ វា បទហន្តីតិ សម្មប្បធានំ, បុគ្គលស្ស វា សម្មទេវ បធានភាវករណតោ សម្មប្បធានំ វីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. តម្បិ អនុប្បន្នុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទនប្បហានវសេន អនុប្បន្នុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទនដ្ឋាបនវសេន ច ចតុកិច្ចសាធកត្តា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ.

ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥជ្ឈន្តិ វា តាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ. ឥតិ បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោតិ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ បតិដ្ឋា អធិគមុបាយោតិ ឥទ្ធិបាទោ. តេន ហិ ឧបរូបរិវិសេសសង្ខាតំ ឥទ្ធិំ បជ្ជន្តិ បាបុណន្តិ. ស្វាយំ ឥទ្ធិបាទោ យស្មា ឆន្ទាទិកេ ចត្តារោ អធិបតិធម្មេ ធុរេ ជេដ្ឋកេ កត្វា និព្ពត្តីយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា’’តិ.

បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធាទីនិ បញ្ច ឥន្ទ្រិយានិ. តត្ថ អស្សទ្ធិយំ អភិភវិត្វា អធិមោក្ខលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. កោសជ្ជំ អភិភវិត្វា បគ្គហលក្ខណេ, បមាទំ អភិភវិត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណេ, វិក្ខេបំ អភិភវិត្វា អវិក្ខេបលក្ខណេ, អញ្ញាណំ អភិភវិត្វា ទស្សនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ បញ្ញិន្ទ្រិយំ.

តានិយេវ អស្សទ្ធិយាទីហិ អនភិភវនីយតោ អកម្បិយដ្ឋេន សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេន ច ពលានិ វេទិតព្ពានិ.

សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. យា ហិ ឯសា ធម្មសាមគ្គី យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតិ, កិលេសនិទ្ទាយ វុដ្ឋហតិ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ. យោបេស វុត្តប្បការាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ បោរាណា ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៤៦៦; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៨២; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.១៧). ‘‘ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ២.១៧) នយេនបិ ពោជ្ឈង្គត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ តំតំមគ្គវជ្ឈេហិ កិលេសេហិ អារកត្តា, អរិយភាវករត្តា, អរិយផលប្បដិលាភករត្តា ច អរិយោ. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ អស្ស អត្ថិ, អដ្ឋ អង្គានិយេវ វា អដ្ឋង្គិកោ. មារេន្តោ កិលេសេ គច្ឆតិ និព្ពានត្ថិកេហិ វា មគ្គីយតិ, សយំ វា និព្ពានំ មគ្គតីតិ មគ្គោតិ ឯវមេតេសំ សតិបដ្ឋានាទីនំ អត្ថវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

សោតាបន្នោតិ មគ្គសង្ខាតំ សោតំ អាបជ្ជិត្វា បាបុណិត្វា ឋិតោ, សោតាបត្តិផលដ្ឋោតិ អត្ថោ. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោតិ សោតាបត្តិផលស្ស អត្តបច្ចក្ខករណាយ បដិបជ្ជមានោ បឋមមគ្គដ្ឋោ, យោ អដ្ឋមកោតិបិ វុច្ចតិ. សកទាគាមីតិ សកិទេវ ឥមំ លោកំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អាគមនសីលោ ទុតិយផលដ្ឋោ. អនាគាមីតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន កាមលោកំ អនាគមនសីលោ តតិយផលដ្ឋោ. យោ បន សទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី ឯកពីជីតិឯវមាទិកោ អរិយបុគ្គលវិភាគោ, សោ ឯតេសំយេវ បភេទោតិ. សេសំ វុត្តនយសទិសមេវ.

បហារាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.