២. មហាវគ្គោ

១. វេរញ្ជសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ វេរញ្ជាយំ វិហរតីតិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១) ឯត្ថ វេរញ្ជាតិ តស្ស នគរស្សេតំ អធិវចនំ, តស្សំ វេរញ្ជាយំ. សមីបត្ថេ ភុម្មវចនំ. នឡេរុបុចិមន្ទមូលេតិ ឯត្ថ នឡេរុ នាម យក្ខោ. បុចិមន្ទោតិ និម្ពរុក្ខោ. មូលន្តិ សមីបំ. អយញ្ហិ មូល-សទ្ទោ ‘‘មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យ អន្តមសោ ឧសីរនាឡិមត្តានិបី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១៩៥) មូលមូលេ ទិស្សតិ. ‘‘លោភោ អកុសលមូល’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣០៥; បរិ. ៣២៣) អសាធារណហេតុម្ហិ. ‘‘យាវ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឆាយា ផរតិ, និវាតេ បណ្ណានិ បតន្តិ, ឯត្តាវតា រុក្ខមូល’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៤៩៤) សមីបេ. ឥធ បន សមីបេ អធិប្បេតោ, តស្មា នឡេរុយក្ខេន អធិគ្គហិតស្ស បុចិមន្ទស្ស សមីបេតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សោ កិរ បុចិមន្ទោ រមណីយោ បាសាទិកោ អនេកេសំ រុក្ខានំ អាធិបច្ចំ វិយ កុរុមានោ តស្ស នគរស្ស អវិទូរេ គមនាគមនសម្បន្នេ ឋានេ អហោសិ. អថ ភគវា វេរញ្ជំ គន្ត្វា បតិរូបេ ឋានេ វិហរន្តោ តស្ស រុក្ខស្ស សមីបេ ហេដ្ឋាភាគេ វិហាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘វេរញ្ជាយំ វិហរតិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលេ’’តិ.

បច្ចុដ្ឋានំ (សារត្ថ. ដី. ១.២) នាម អាសនា វុដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘នាសនា វុដ្ឋាតី’’តិ. និសិន្នាសនតោ ន វុដ្ឋហតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ជិណ្ណេ…បេ… វយោអនុប្បត្តេតិ ឧបយោគវចនំ អាសនា វុដ្ឋានកិរិយាបេក្ខំ ន ហោតិ. តស្មា ‘‘ជិណ្ណេ…បេ… វយោអនុប្បត្តេ ទិស្វា’’តិ អជ្ឈាហារំ កត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អថ វា បច្ចុគ្គមនកិរិយាបេក្ខំ ឧបយោគវចនំ, តស្មា ន បច្ចុដ្ឋាតីតិ ឧដ្ឋាយ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បច្ចុគ្គមនម្បិ ហិ បច្ចុដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អាចរិយំ បន ទូរតោវ ទិស្វា បច្ចុដ្ឋាយ បច្ចុគ្គមនករណំ បច្ចុដ្ឋានំ នាមា’’តិ. នាសនា វុដ្ឋាតីតិ ឥមិនា បន បច្ចុគ្គមនាភាវស្ស ឧបលក្ខណមត្តំ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិភាវនេ នាម អត្ថេតិ បកតិវិភាវនសង្ខាតេ អត្ថេ. ន អភិវាទេតិ វាតិ ន អភិវាទេតព្ពន្តិ វា សល្លក្ខេតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តំ អញ្ញាណន្តិ ‘‘អយំ មម អភិវាទនាទីនិ កាតុំ អរហរូបោ ន ហោតី’’តិ អជាននវសេន បវត្តំ អញ្ញាណំ. ឱលោកេន្តោតិ ‘‘ទុក្ខំ ខោ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, កិំ នុ ខោ អហំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្ករេយ្យំ គរុំ ករេយ្យ’’ន្តិអាទិសុត្តវសេនេវ (អ. និ. ៤.២១) ញាណចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ. និបច្ចការារហន្តិ បណិបាតារហំ. សម្បតិជាតោតិ មុហុត្តជាតោ, ជាតសមនន្តរមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧត្តរេន មុខោតិ ឧត្តរទិសាភិមុខោ. ‘‘សត្តបទវីតិហារេន គន្ត្វា សកលំ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេសិ’’ន្តិ ឥទំ –

‘‘ធម្មតា ឯសា, ភិក្ខវេ, សម្បតិជាតោ ពោធិសត្តោ សមេហិ បាទេហិ បតិដ្ឋហិត្វា ឧត្តរាភិមុខោ សត្តបទវីតិហារេន គច្ឆតិ, សេតម្ហិ ឆត្តេ អនុធារិយមានេ សព្ពា ទិសា វិលោកេតិ, អាសភិញ្ច វាចំ ភាសតី’’តិ (ទី. និ. ២.៣១) –

ឯវំ បាឡិយំ សត្តបទវីតិហារុបរិ ឋិតស្ស វិយ សព្ពាទិសានុលោកនស្ស កថិតត្តា វុត្តំ, ន បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ សត្តបទវីតិហារតោ បគេវ ទិសាវិលោកនស្ស កតត្តា. មហាសត្តោ ហិ មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បុរត្ថិមំ ទិសំ ឱលោកេសិ, អនេកានិ ចក្កវាឡសហស្សានិ ឯកង្គណានិ អហេសុំ. តត្ថ ទេវមនុស្សា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានា, ‘‘មហាបុរិស, ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោបិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោ’’តិ អាហំសុ. ឯវំ ចតស្សោ ទិសា, ចតស្សោ អនុទិសា, ហេដ្ឋា, ឧបរីតិ ទសបិ ទិសា អនុវិលោកេត្វា អត្តនោ សទិសំ អទិស្វា ‘‘អយំ ឧត្តរទិសា’’តិ សត្តបទវីតិហារេន អគមាសីតិ វេទិតព្ពា. ឱលោកេសិន្តិ មម បុញ្ញានុភាវេន លោកវិវរណបាដិហារិយេ ជាតេ បញ្ញាយមានំ ទសសហស្សិលោកធាតុំ មំសចក្ខុនាវ ឱលោកេសិន្តិ អត្ថោ.

មហាបុរិសោតិ ជាតិគោត្តកុលប្បទេសាទិវសេន មហន្តបុរិសោ. អគ្គោតិ គុណេហិ សព្ពប្បធានោ. ជេដ្ឋោតិ គុណវសេនេវ សព្ពេសំ វុទ្ធតមោ, គុណេហិ មហល្លកតមោតិ វុត្តំ ហោតិ. សេដ្ឋោតិ គុណវសេនេវ សព្ពេសំ បសត្ថតមោ. អត្ថតោ បន បច្ឆិមានិ ទ្វេ បុរិមស្សេវ វេវចនានីតិ វេទិតព្ពំ. តយាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ. ឧត្តរិតរោតិ អធិកតរោ. បតិមានេសីតិ បូជេសិ. អាសភិន្តិ ឧត្តមំ. មយ្ហំ អភិវាទនាទិរហោ បុគ្គលោតិ មយ្ហំ អភិវាទនាទិកិរិយាយ អរហោ អនុច្ឆវិកោ បុគ្គលោ. និច្ចសាបេក្ខតាយ បនេត្ថ សមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. តថាគតាតិ តថាគតតោ, តថាគតស្ស សន្តិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវរូបន្តិ អភិវាទនាទិសភាវំ. បរិបាកសិថិលពន្ធនន្តិ បរិបាកេន សិថិលពន្ធនំ.

តំ វចនន្តិ ‘‘នាហំ តំ ព្រាហ្មណា’’តិអាទិវចនំ. ‘‘នាហំ អរសរូបោ, មាទិសា វា អរសរូបា’’តិ វុត្តេ ព្រាហ្មណោ ថទ្ធោ ភវេយ្យ. តេន វុត្តំ ‘‘ចិត្តមុទុភាវជននត្ថ’’ន្តិ.

កតមោ បន សោតិ បរិយាយាបេក្ខោ បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ, កតមោ សោ បរិយាយោតិ អត្ថោ? ជាតិវសេនាតិ ខត្តិយាទិជាតិវសេន. ឧបបត្តិវសេនាតិ ទេវេសុ ឧបបត្តិវសេន. សេដ្ឋសម្មតានម្បីតិ អបិ-សទ្ទេន បគេវ អសេដ្ឋសម្មតានន្តិ ទស្សេតិ. អភិនន្ទន្តានន្តិ សប្បីតិកតណ្ហាវសេន បមោទមានានំ. រជ្ជន្តានន្តិ ពលវរាគវសេន រជ្ជន្តានំ. រូបបរិភោគេន ឧប្បន្នតណ្ហាសម្បយុត្តសោមនស្សវេទនា រូបតោ និព្ពត្តិត្វា ហទយតប្បនតោ អម្ពរសាទយោ វិយ រូបរសាតិ វុច្ចន្តិ. អាវិញ្ចន្តីតិ អាកឌ្ឍន្តិ. វត្ថារម្មណាទិសាមគ្គិយន្តិ វត្ថុអារម្មណាទិការណសាមគ្គិយំ. អនុក្ខិបន្តោតិ អត្តុក្កំសនវសេន កថិតេ ព្រាហ្មណស្ស អសប្បាយភាវតោ អត្តានំ អនុក្ខិបន្តោ អនុក្កំសេន្តោ.

ឯតស្មិំ បនត្ថេ ករណេ សាមិវចនន្តិ ‘‘ជហិតា’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ តថាគតស្សាតិ ករណេ សាមិវចនំ, តថាគតេន ជហិតាតិ អត្ថោ. មូលន្តិ ភវមូលំ. ‘‘តាលវត្ថុកតា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ឱដ្ឋមុខោ’’តិអាទីសុ វិយ មជ្ឈេបទលោបំ កត្វា អ-ការញ្ច ទីឃំ កត្វា ‘‘តាលាវត្ថុកតា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘តាលវត្ថុ វិយ នេសំ វត្ថុ កតន្តិ តាលាវត្ថុកតា’’តិ. តត្ថ តាលស្ស វត្ថុ តាលវត្ថុ. យថា អារាមស្ស វត្ថុភូតបុព្ពោ បទេសោ អារាមស្ស អភាវេ ‘‘អារាមវត្ថូ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ តាលស្ស បតិដ្ឋិតោកាសោ សមូលំ ឧទ្ធរិតេ តាលេ បទេសមត្តេ ឋិតេ តាលស្ស វត្ថុភូតបុព្ពត្តា ‘‘តាលវត្ថូ’’តិ វុច្ចតិ. នេសន្តិ រូបរសាទីនំ. កថំ បន តាលវត្ថុ វិយ នេសំ វត្ថុ កតន្តិ អាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. រូបាទិបរិភោគេន ឧប្បន្នតណ្ហាយុត្តសោមនស្សវេទនាសង្ខាតរូបរសាទីនំ ចិត្តសន្តានស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ វុត្តំ ‘‘តេសំ បុព្ពេ ឧប្បន្នបុព្ពភាវេន វត្ថុមត្តេ ចិត្តសន្តានេ កតេ’’តិ. តត្ថ បុព្ពេតិ បុរេ, សរាគកាលេតិ វុត្តំ ហោតិ. តាលាវត្ថុកតាតិ វុច្ចន្តីតិ តាលវត្ថុ វិយ អត្តនោ វត្ថុស្ស កតត្តា រូបរសាទយោ ‘‘តាលាវត្ថុកតា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯតេន បហីនកិលេសានំ បុន ឧប្បត្តិយា អភាវោ ទស្សិតោ.

អវិរុឡ្ហិធម្មត្តាតិ អវិរុឡ្ហិសភាវតាយ. មត្ថកច្ឆិន្នោ តាលោ បត្តផលាទីនំ អវត្ថុភូតោ តាលាវត្ថូតិ អាហ ‘‘មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតា’’តិ. ឯតេន ‘‘តាលាវត្ថុ វិយ កតាតិ តាលាវត្ថុកតា’’តិ អយំ វិគ្គហោ ទស្សិតោ. ឯត្ថ បន ‘‘អវត្ថុភូតោ តាលោ វិយ កតាតិ អវត្ថុតាលកតា’’តិ វត្តព្ពេ វិសេសនស្ស បរនិបាតំ កត្វា ‘‘តាលាវត្ថុកតា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមិនា បនត្ថេន ឥទំ ទស្សេតិ – រូបរសាទិវចនេន វិបាកធម្មធម្មា ហុត្វា បុព្ពេ ឧប្បន្នកុសលាកុសលា ធម្មា គហិតា, តេ ឧប្បន្នាបិ មត្ថកសទិសានំ តណ្ហាវិជ្ជានំ មគ្គសត្ថេន ឆិន្នត្តា អាយតិំ តាលបត្តសទិសេ វិបាកក្ខន្ធេ និព្ពត្តេតុំ អសមត្ថា ជាតា, តស្មា តាលាវត្ថុ វិយ កតាតិ តាលាវត្ថុកតា រូបរសាទយោតិ. ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘អភិនន្ទន្តាន’’ន្តិ ឥមិនា បទេន កុសលសោមនស្សម្បិ សង្គហិតន្តិ វទន្តិ. អនភាវំ កតាតិ ឯត្ថ អនុ-សទ្ទោ បច្ឆាសទ្ទេន សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘យថា នេសំ បច្ឆាភាវោ ន ហោតី’’តិអាទិ.

យញ្ច ខោ ត្វំ សន្ធាយ វទេសិ, សោ បរិយាយោ ន ហោតីតិ យំ វន្ទនាទិសាមគ្គិរសាភាវសង្ខាតំ ការណំ អរសរូបតាយ វទេសិ, តំ ការណំ ន ហោតិ, ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ននុ ចាយំ ព្រាហ្មណោ យំ វន្ទនាទិសាមគ្គិរសាភាវសង្ខាតបរិយាយំ សន្ធាយ ‘‘អរសរូបោ ភវំ គោតមោ’’តិ អាហ, ‘‘សោ បរិយាយោ នត្ថី’’តិ វុត្តេ វន្ទនាទីនិ ភគវា ករោតីតិ អាបជ្ជតីតិ ឥមំ អនិដ្ឋប្បសង្គំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ.

សព្ពបរិយាយេសូតិ សព្ពវារេសុ. សន្ធាយភាសិតមត្តន្តិ យំ សន្ធាយ ព្រាហ្មណោ ‘‘និព្ភោគោ ភវំ គោតមោ’’តិអាទិមាហ. ភគវា ច យំ សន្ធាយ និព្ភោគតាទិំ អត្តនិ អនុជានាតិ, តំ សន្ធាយភាសិតមត្តំ. ឆន្ទរាគបរិភោគោតិ ឆន្ទរាគវសេន បរិភោគោ. អបរំ បរិយាយន្តិ អញ្ញំ ការណំ.

កុលសមុទាចារកម្មន្តិ កុលាចារសង្ខាតំ កម្មំ, កុលចារិត្តន្តិ អត្ថោ. អកិរិយន្តិ អករណភាវំ. ‘‘អនេកវិហិតានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មាន’’ន្តិ សាមញ្ញវចនេបិ បារិសេសញាយតោ វុត្តាវសេសា អកុសលធម្មា គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា តេ ធម្មេ’’តិអាទិ, តេ យថាវុត្តកាយទុច្ចរិតាទិកេ អកុសលធម្មេ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. អនេកវិហិតាតិ អនេកប្បការា.

អយំ លោកតន្តីតិ អយំ វុឌ្ឍានំ អភិវាទនាទិកិរិយលក្ខណា លោកប្បវេណី. អនាគាមិព្រហ្មានំ អលង្ការាទីសុ អនាគាមិភិក្ខូនញ្ច ចីវរាទីសុ និកន្តិវសេន រាគុប្បត្តិ ហោតីតិ អនាគាមិមគ្គេន បញ្ចកាមគុណិករាគស្សេវ បហានំ វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណិករាគស្សា’’តិ. រូបាទីសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ វត្ថុកាមកោដ្ឋាសេសុ ឧប្បជ្ជមានោ រាគោ ‘‘បញ្ចកាមគុណិករាគោ’’តិ វេទិតព្ពោ. កោដ្ឋាសវចនោ ហេត្ថ គុណ-សទ្ទោ ‘‘វយោគុណា អនុបុព្ពំ ជហន្តី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៤) វិយ. អកុសលចិត្តទ្វយសម្បយុត្តស្សាតិ ទោមនស្សសហគតចិត្តទ្វយសម្បយុត្តស្ស. មោហស្ស សព្ពាកុសលសាធារណត្តា អាហ ‘‘សព្ពាកុសលសម្ភវស្សា’’តិ. អវសេសានន្តិ សក្កាយទិដ្ឋិអាទីនំ.

ជិគុច្ឆតិ មញ្ញេតិ អហមភិជាតោ រូបវា បញ្ញវា កថំ នាម អញ្ញេសំ អភិវាទនាទិំ ករេយ្យន្តិ ជិគុច្ឆតិ វិយ, ជិគុច្ឆតីតិ វា សល្លក្ខេមិ. អកុសលធម្មេ ជិគុច្ឆមានោ តេសំ សមង្គិភាវម្បិ ជិគុច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា ជិគុច្ឆតី’’តិ. សមាបត្តីតិ ឯតស្សេវ វេវចនំ សមាបជ្ជនា សមង្គិភាវោតិ. មណ្ឌនជាតិកោតិ មណ្ឌនកសភាវោ, មណ្ឌនកសីលោតិ អត្ថោ. ជេគុច្ឆិតន្តិ ជិគុច្ឆនសីលតំ.

លោកជេដ្ឋកកម្មន្តិ លោកជេដ្ឋកានំ កត្តព្ពកម្មំ, លោកេ វា សេដ្ឋសម្មតំ កម្មំ. តត្រាតិ តេសុ ទ្វីសុបិ អត្ថវិកប្បេសុ. បទាភិហិតោ អត្ថោ បទត្ថោ, ព្យញ្ជនត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. វិនយំ វា អរហតីតិ ឯត្ថ វិនយនំ វិនយោ, និគ្គណ្ហនន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘និគ្គហំ អរហតីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ននុ ច បឋមំ វុត្តេសុ ទ្វីសុបិ អត្ថវិកប្បេសុ សកត្ថេ អរហត្ថេ ច តទ្ធិតបច្ចយោ សទ្ទលក្ខណតោ ទិស្សតិ, ន បន ‘‘វិនយាយ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ. តស្មា កថមេត្ថ តទ្ធិតបច្ចយោតិ អាហ ‘‘វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តី’’តិ. វិចិត្រតា ចេត្ថ លោកប្បមាណតោ វេទិតព្ពា. តថា ហិ យស្មិំ យស្មិំ អត្ថេ តទ្ធិតប្បយោគោ លោកស្ស, តត្ថ តត្ថ តទ្ធិតវុត្តិ លោកតោ សិទ្ធាតិ វិចិត្រា តទ្ធិតវុត្តិ, តស្មា យថា ‘‘មា សទ្ទមកាសី’’តិ វទន្តោ ‘‘មាសទ្ទិកោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ វិនយាយ ធម្មំ ទេសេតីតិ វេនយិកោតិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ.

កបណបុរិសោតិ គុណវិរហិតតាយ ទីនមនុស្សោ. ព្យញ្ជនានិ អវិចារេត្វាតិ តិស្សទត្តាទិសទ្ទេសុ វិយ ‘‘ឥមស្មិំ អត្ថេ អយំ នាម បច្ចយោ’’តិ ឯវំ ព្យញ្ជនវិចារំ អកត្វា, អនិប្ផន្នបាដិបទិកវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘ទេវលោកគព្ភសម្បត្តិយា’’តិ វត្វាបិ ឋបេត្វា ភុម្មទេវេ សេសទេវេសុ គព្ភគ្គហណស្ស អភាវតោ បដិសន្ធិយេវេត្ថ គព្ភសម្បត្តីតិ វេទិតព្ពាតិ វុត្តមេវត្ថំ វិវរិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទេវលោកបដិសន្ធិបដិលាភាយ សំវត្តតី’’តិ. អស្សាតិ អភិវាទនាទិសាមីចិកម្មស្ស. មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិគ្គហណេ ទោសំ ទស្សេន្តោតិ មាតិតោ អបរិសុទ្ធភាវំ ទស្សេន្តោ, អក្កោសិតុកាមស្ស ទាសិយា បុត្តោតិ ទាសិកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តភាវេ ទោសំ ទស្សេត្វា អក្កោសនំ វិយ ភគវតោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិគ្គហណេ ទោសំ ទស្សេត្វា អក្កោសន្តោបិ ឯវមាហាតិ អធិប្បាយោ. គព្ភតោតិ ទេវលោកប្បដិសន្ធិតោ. តេនេវាហ ‘‘អភព្ពោ ទេវលោកូបបត្តិំ បាបុណិតុន្តិ អធិប្បាយោ’’តិ. ‘‘ហីនោ វា គព្ភោ អស្សាតិ អបគព្ភោ’’តិ ឥមស្ស វិគ្គហស្ស ឯកេន បរិយាយេន អធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទេវលោកគព្ភបរិពាហិរត្តា អាយតិំ ហីនគព្ភបដិលាភភាគី’’តិ. ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា អាយតិម្បិ ហីនគព្ភបដិលាភភាគី, តស្មា ហីនោ វា គព្ភោ អស្សាតិ អបគព្ភោតិ អធិប្បាយោ. បុន តស្សេវ វិគ្គហស្ស ‘‘កោធវសេន…បេ… ទស្សេន្តោ’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តនយស្ស អនុរូបំ កត្វា អធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហីនោ វាស្ស មាតុកុច្ឆិស្មិំ គព្ភវាសោ អហោសីតិ អធិប្បាយោ’’តិ. គព្ភ-សទ្ទោ អត្ថិ មាតុកុច្ឆិបរិយាយោ ‘‘គព្ភេ វសតិ មាណវោ’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.៣៦៣) វិយ. អត្ថិ មាតុកុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តសត្តបរិយាយោ ‘‘អន្តមសោ គព្ភបាតនំ ឧបាទាយា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១២៩) វិយ. តត្ថ មាតុកុច្ឆិបរិយាយំ គហេត្វា អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនាគតេ គព្ភសេយ្យា’’តិ. គព្ភេ សេយ្យា គព្ភសេយ្យា. អនុត្តរេន មគ្គេនាតិ អគ្គមគ្គេន. កម្មកិលេសានំ មគ្គេន វិហតត្តា អាហ ‘‘វិហតការណត្តា’’តិ. ឥតរា តិស្សោបីតិ អណ្ឌជសំសេទជឱបបាតិកា. ឯត្ថ ច យទិបិ ‘‘អបគព្ភោ’’តិ ឥមស្ស អនុរូបតោ គព្ភសេយ្យា ឯវ វត្តព្ពា, បសង្គតោ បន លព្ភមានំ សព្ពម្បិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិបិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ សត្តបរិយាយស្ស គព្ភ-សទ្ទស្ស វសេន វិគ្គហនានត្តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. ឥមស្មិំ បន វិកប្បេ គព្ភសេយ្យា បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ ឧភយម្បិ គព្ភសេយ្យវសេនេវ វុត្តន្តិបិ វទន្តិ. ននុ ច ‘‘អាយតិំ គព្ភសេយ្យា បហីនា’’តិ វុត្តត្តា គព្ភស្ស សេយ្យា ឯវ បហីនា, ន បន គព្ភោតិ អាបជ្ជតីតិ អាហ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ. អថ ‘‘អភិនិព្ពត្តី’’តិ ឯត្តកមេវ អវត្វា បុនព្ភវគ្គហណំ កិមត្ថន្តិ អាហ ‘‘អភិនិព្ពត្តិ ច នាមា’’តិអាទិ. អបុនព្ភវភូតាតិ ខណេ ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ ធម្មានំ អភិនិព្ពត្តិ.

ធម្មធាតុន្តិ ឯត្ថ ធម្មេ អនវសេសេ ធារេតិ យាថាវតោ ឧបធារេតីតិ ធម្មធាតុ, ធម្មានំ យថាសភាវតោ អវពុជ្ឈនសភាវោ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. បដិវិជ្ឈិត្វាតិ សច្ឆិកត្វា, បដិលភិត្វាតិ អត្ថោ, បដិលាភហេតូតិ វុត្តំ ហោតិ. ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ហោតីតិ រុចិវសេន បរិវត្តេត្វា ទស្សេតុំ សមត្ថតា ទេសនាវិលាសោ, តំ បត្តោ អធិគតោតិ អត្ថោ. ករុណាវិប្ផារន្តិ សព្ពសត្តេសុ មហាករុណាយ ផរណំ. តាទិលក្ខណមេវ បុន ឧបមាយ វិភាវេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បថវីសមចិត្តត’’ន្តិ. យថា បថវី សុចិអសុចិនិក្ខេបច្ឆេទនភេទនាទីសុ ន វិកម្បតិ, អនុរោធវិរោធំ ន បាបុណាតិ, ឯវំ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ លាភាលាភាទីសុ អនុរោធវិរោធប្បហានតោ អវិកម្បិតចិត្តតាយ បថវីសមចិត្តតន្តិ អត្ថោ. អកុប្បធម្មតន្តិ ឯត្ថ អកុប្បធម្មោ នាម ផលសមាបត្តីតិ កេចិ វទន្តិ. ‘‘បរេសុ បន អក្កោសន្តេសុបិ អត្តនោ បថវីសមចិត្តតាយ អកុប្បនសភាវតន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ’’តិ អម្ហាកំ ខន្តិ. ជរាយ អនុសដន្តិ ជរាយ បលិវេឋិតំ. ព្រាហ្មណស្ស វុទ្ធតាយ អាសន្នវុត្តិមរណន្តិ សម្ភាវនវសេន ‘‘អជ្ជ មរិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘មហន្តេន ខោ បន ឧស្សាហេនា’’តិ សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ ឯវំ សញ្ជាតមហុស្សាហេន. អប្បដិសមំ បុរេជាតភាវន្តិ អនញ្ញសាធារណំ បុរេជាតភាវំ. នត្ថិ ឯតស្ស បដិសមោតិ អប្បដិសមោ, បុរេជាតភាវោ.

បក្ខេ វិធុនន្តាតិ បត្តេ ចាលេន្តា. និក្ខមន្តានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ, និក្ខន្តេសូតិ អត្ថោ.

សោ ជេដ្ឋោ ឥតិ អស្ស វចនីយោតិ យោ បឋមតរំ អណ្ឌកោសតោ និក្ខន្តោ កុក្កុដបោតកោ, សោ ជេដ្ឋោតិ វចនីយោ អស្ស, ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. សម្បដិបាទេន្តោតិ សំសន្ទេន្តោ. តិភូមបរិយាបន្នាបិ សត្តា អវិជ្ជាកោសស្ស អន្តោ បវិដ្ឋា តត្ថ តត្ថ អប្បហីនាយ អវិជ្ជាយ វេឋិតត្តាតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជាកោសស្ស អន្តោ បវិដ្ឋេសុ សត្តេសូ’’តិ អណ្ឌកោសន្តិ ពីជកបាលំ. លោកសន្និវាសេតិ លោកោយេវ សង្គម្ម សមាគម្ម និវាសនដ្ឋេន លោកសន្និវាសោ, សត្តនិកាយោ. សម្មាសម្ពោធិន្តិ ឯត្ថ សម្មាតិ អវិបរីតត្ថោ, សំ-សទ្ទោ សាមន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. តស្មា សម្មា អវិបរីតេនាការេន សយមេវ ចត្តារិ សច្ចានិ ពុជ្ឈតិ បដិវិជ្ឈតីតិ សម្មាសម្ពោធីតិ មគ្គោ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘សម្មា សាមញ្ច ពោធិ’’ន្តិ, សម្មា សយមេវ ច ពុជ្ឈនកន្តិ អត្ថោ. សម្មាតិ វា បសត្ថវចនោ, សំ-សទ្ទោ សុន្ទរវចនោតិ អាហ ‘‘អថ វា បសត្ថំ សុន្ទរញ្ច ពោធិ’’ន្តិ.

អសព្ពគុណទាយកត្តាតិ សព្ពគុណានំ អទាយកត្តា. សព្ពគុណេ ន ទទាតីតិ ហិ អសព្ពគុណទាយកោ, អសមត្ថសមាសោយំ គមកត្តា យថា ‘‘អសូរិយបស្សានិ មុខានី’’តិ. តិស្សោ វិជ្ជាតិ ឧបនិស្សយវតោ សហេវ អរហត្តផលេន តិស្សោ វិជ្ជា ទេតិ. ននុ ចេត្ថ តីសុ វិជ្ជាសុ អាសវក្ខយញាណស្ស មគ្គបរិយាបន្នត្តា កថមេតំ យុជ្ជតិ ‘‘មគ្គោ តិស្សោ វិជ្ជា ទេតី’’តិ? នាយំ ទោសោ. សតិបិ អាសវក្ខយញាណស្ស មគ្គបរិយាបន្នភាវេ អដ្ឋង្គិកេ មគ្គេ សតិ មគ្គញាណេន សទ្ធិំ តិស្សោ វិជ្ជា បរិបុណ្ណា ហោន្តីតិ ‘‘មគ្គោ តិស្សោ វិជ្ជា ទេតី’’តិ វុច្ចតិ. ឆ អភិញ្ញាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សាវកបារមិញាណន្តិ អគ្គសាវកេហិ បដិលភិតព្ពមេវ លោកិយលោកុត្តរញាណំ. បច្ចេកពោធិញាណន្តិ ឯត្ថាបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អព្ភញ្ញាសិន្តិ ជានិំ. ជាននញ្ច ន អនុស្សវាទិវសេនាតិ អាហ ‘‘បដិវិជ្ឈិ’’ន្តិ, បច្ចក្ខមកាសិន្តិ អត្ថោ. បដិវេធោបិ ន ទូរេ ឋិតស្ស លក្ខណប្បដិវេធោ វិយាតិ អាហ ‘‘បត្តោម្ហី’’តិ, បាបុណិន្តិ អត្ថោ. បាបុណនញ្ច ន សយំ គន្ត្វាតិ អាហ ‘‘អធិគតោម្ហី’’តិ, សន្តានេ ឧប្បាទនវសេន បដិលភិន្តិ អត្ថោ.

ឱបម្មសម្បដិបាទនន្តិ ឱបម្មត្ថស្ស ឧបមេយ្យេន សម្មទេវ បដិបាទនំ. អត្ថេនាតិ ឧបមេយ្យត្ថេន. យថា កុក្កុដិយា អណ្ឌេសុ តិវិធកិរិយាករណំ កុក្កុដច្ឆាបកានំ អណ្ឌកោសតោ និក្ខមនស្ស មូលការណំ, ឯវំ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាករណំ អវិជ្ជណ្ឌកោសតោ និក្ខមនស្ស មូលការណន្តិ អាហ ‘‘យថា ហិ តស្សា កុក្កុដិយា…បេ… តិវិធានុបស្សនាករណ’’ន្តិ. ‘‘សន្តានេ’’តិ វុត្តត្តា អណ្ឌសទិសតា សន្តានស្ស, ពហិ និក្ខន្តកុក្កុដច្ឆាបកសទិសតា ពុទ្ធគុណានំ, ពុទ្ធគុណាតិ ច អត្ថតោ ពុទ្ធោយេវ ‘‘តថាគតស្ស ខោ ឯតំ, វាសេដ្ឋ, អធិវចនំ ធម្មកាយោ ឥតិបី’’តិ វចនតោ. អវិជ្ជណ្ឌកោសស្ស តនុភាវោតិ ពលវវិបស្សនាវសេន អវិជ្ជណ្ឌកោសស្ស តនុភាវោ, បដិច្ឆាទនសាមញ្ញេន ច អវិជ្ជាយ អណ្ឌកោសសទិសតា. មុទុភូតស្សបិ ខរភាវាបត្តិ ហោតីតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘ថទ្ធខរភាវោ’’តិ វុត្តំ. តិក្ខខរវិប្បសន្នសូរភាវោតិ ឯត្ថ បរិគ្គយ្ហមានេសុ សង្ខារេសុ វិបស្សនាញាណស្ស សមាធិន្ទ្រិយវសេន សុខានុប្បវេសោ តិក្ខតា, អនុបវិសិត្វាបិ សតិន្ទ្រិយវសេន អនតិក្កមនតោ អកុណ្ឋតា ខរភាវោ. តិក្ខោបិ ហិ ឯកច្ចោ សរោ លក្ខំ បត្វា កុណ្ឋោ ហោតិ, ន តថា ឥទំ. សតិបិ ខរភាវេ សុខុមប្បវត្តិវសេន កិលេសសមុទាចារសង្ខោភរហិតតាយ សទ្ធិន្ទ្រិយវសេន បសន្នភាវោ, សតិបិ បសន្នភាវេ អន្តរា អនោសក្កិត្វា កិលេសបច្ចត្ថិកានំ សុដ្ឋុ អភិភវនតោ វីរិយិន្ទ្រិយវសេន សូរភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯវមិមេហិ បការេហិ សង្ខារុបេក្ខាញាណមេវ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិបស្សនាញាណស្ស បរិណាមកាលោតិ វិបស្សនាយ វុដ្ឋានគាមិនិភាវាបត្តិ. តទា ច សា មគ្គញាណគព្ភំ ធារេន្តី វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘គព្ភគ្គហណកាលោ’’តិ. គព្ភំ គណ្ហាបេត្វាតិ សង្ខារុបេក្ខាយ អនន្តរំ សិខាប្បត្តអនុលោមវិបស្សនាវសេន មគ្គវិជាយនត្ថំ គព្ភំ គណ្ហាបេត្វា. អភិញ្ញាបក្ខេតិ លោកិយាភិញ្ញាបក្ខេ. លោកុត្តរាភិញ្ញា ហិ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលិតា. បោត្ថកេសុ បន កត្ថចិ ‘‘ឆាភិញ្ញាបក្ខេ’’តិ លិខន្តិ, សោ អបាឋោតិ វេទិតព្ពោ.

ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោតិ វុទ្ធតមត្តា ជេដ្ឋោ, សព្ពគុណេហិ ឧត្តមត្តា បសត្ថតមោតិ សេដ្ឋោ.

ឥទានិ ‘‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ, ព្រាហ្មណ, វីរិយ’’ន្តិអាទិកាយ ទេសនាយ អនុសន្ធិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវំ ភគវា’’តិអាទិ. តត្ថ បុព្ពភាគតោ បភុតីតិ ភាវនាយ បុព្ពភាគីយវីរិយារម្ភាទិតោ បដ្ឋាយ. មុដ្ឋស្សតិនាតិ វិនដ្ឋស្សតិនា, សតិវិរហិតេនាតិ អត្ថោ. សារទ្ធកាយេនាតិ សទរថកាយេន. ពោធិមណ្ឌេតិ ពោធិសង្ខាតស្ស ញាណស្ស មណ្ឌភាវប្បត្តេ ឋានេ. ពោធីតិ ហិ បញ្ញា វុច្ចតិ. សា ឯត្ថ មណ្ឌា បសន្នា ជាតាតិ សោ បទេសោ ‘‘ពោធិមណ្ឌោ’’តិ បញ្ញាតោ. បគ្គហិតន្តិ អារម្ភំ សិថិលំ អកត្វា ទឡ្ហបរក្កមសង្ខាតុស្សហនភាវេន គហិតំ. តេនាហ ‘‘អសិថិលប្បវត្តិត’’ន្តិ. អសល្លីនន្តិ អសង្កុចិតំ កោសជ្ជវសេន សង្កោចំ អនាបន្នំ. ឧបដ្ឋិតាតិ ឱគាហនសង្ខាតេន អបិលាបនភាវេន អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋិតា. តេនាហ ‘‘អារម្មណាភិមុខីភាវេនា’’តិ. សម្មោសស្ស វិទ្ធំសនវសេន បវត្តិយា ន សម្មុដ្ឋាតិ អសម្មុដ្ឋា. កិញ្ចាបិ ចិត្តប្បស្សទ្ធិវសេន ចិត្តមេវ បស្សទ្ធំ, កាយប្បស្សទ្ធិវសេនេវ ច កាយោ បស្សទ្ធោ ហោតិ, តថាបិ យស្មា កាយប្បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជមានា ចិត្តប្បស្សទ្ធិយា សហេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន វិនា, តស្មា វុត្តំ ‘‘កាយចិត្តប្បស្សទ្ធិវសេនា’’តិ. កាយប្បស្សទ្ធិយា ឧភយេសម្បិ កាយានំ បស្សម្ភនាវហត្តា វុត្តំ ‘‘រូបកាយោបិ បស្សទ្ធោយេវ ហោតី’’តិ.

សោ ច ខោតិ សោ ច ខោ កាយោ. វិគតទរថោតិ វិគតកិលេសទរថោ. នាមកាយេ ហិ វិគតទរថេ រូបកាយោបិ វូបសន្តទរថបរិឡាហោ ហោតិ. សម្មា អាហិតន្តិ នានារម្មណេសុ វិធាវនសង្ខាតំ វិក្ខេបំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ អវិក្ខិត្តភាវាបាទនេន សម្មទេវ អាហិតំ ឋបិតំ. តេនាហ ‘‘សុដ្ឋុ ឋបិត’’ន្តិអាទិ. ចិត្តស្ស អនេកគ្គភាវោ វិក្ខេបវសេន ចញ្ចលតា, សា សតិ ឯកគ្គតាយ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯកគ្គំ អចលំ និប្ផន្ទន’’ន្តិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘អារទ្ធំ ខោ បនា’’តិអាទិនា វីរិយសតិបស្សទ្ធិសមាធីនំ កិច្ចសិទ្ធិទស្សនេន. ននុ ច សទ្ធាបញ្ញានម្បិ កិច្ចសិទ្ធិ ឈានស្ស បុព្ពភាគប្បដិបទាយ ឥច្ឆិតព្ពាតិ? សច្ចំ, សា បន នានន្តរិកភាវេន អវុត្តសិទ្ធាតិ ន គហិតា. អសតិ ហិ សទ្ធាយ វីរិយារម្ភាទីនំ អសម្ភវោយេវ, បញ្ញាបរិគ្គហេ ច នេសំ អសតិ ញាយារម្ភាទិភាវោ ន សិយា, តថា អសល្លីនាសម្មោសតាទយោ វីរិយាទីនន្តិ អសល្លីនតាទិគ្គហណេនេវេត្ថ បញ្ញាកិច្ចសិទ្ធិ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឈានភាវនាយំ វា សមាធិកិច្ចំ អធិកំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ សមាធិបរិយោសានាវ ឈានស្ស បុព្ពភាគប្បដិបទា កថិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អតីតភវេ ខន្ធា តប្បដិពទ្ធានិ នាមគោត្តានិ ច សព្ពំ បុព្ពេនិវាសំត្វេវ គហិតន្តិ អាហ ‘‘កិំ វិទិតំ ករោតិ? បុព្ពេនិវាស’’ន្តិ. មោហោ បដិច្ឆាទកដ្ឋេន តមោ វិយ តមោតិ អាហ ‘‘ស្វេវ មោហោ’’តិ. ឱភាសករណដ្ឋេនាតិ កាតព្ពតោ ករណំ. ឱភាសោវ ករណំ ឱភាសករណំ. អត្តនោ បច្ចយេហិ ឱភាសភាវេន និព្ពត្តេតព្ពដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. សេសំ បសំសាវចនន្តិ បដិបក្ខវិធមនបវត្តិវិសេសានំ ពោធនតោ វុត្តំ. អវិជ្ជា វិហតាតិ ឯតេន វិជាននដ្ឋេន វិជ្ជាតិ អយម្បិ អត្ថោ ទីបិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កស្មា? យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នា’’តិ ឯតេន វិជ្ជាបដិបក្ខា អវិជ្ជា. បដិបក្ខតា ចស្សា បហាតព្ពភាវេន វិជ្ជាយ ច បហាយកភាវេនាតិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេតិ ឥមិនា ‘‘តមោ វិហតោ វិនដ្ឋោ. កស្មា? យស្មា អាលោកោ ឧប្បន្នោ’’តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. កិលេសានំ អាតាបនបរិតាបនដ្ឋេន វីរិយំ អាតាបោតិ អាហ ‘‘វីរិយាតាបេន អាតាបិនោ’’តិ, វីរិយវតោតិ អត្ថោ. បេសិតត្តស្សាតិ យថាធិប្បេតត្ថសិទ្ធិំ បតិ វិស្សដ្ឋចិត្តស្ស. យថា អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោតិ អញ្ញស្សបិ កស្សចិ មាទិសស្សាតិ អធិប្បាយោ. បធានានុយោគស្សាតិ សម្មប្បធានមនុយុត្តស្ស.

បច្ចវេក្ខណញាណបរិគ្គហិតន្តិ ន បឋមទុតិយញាណទ្វយាធិគមំ វិយ កេវលន្តិ អធិប្បាយោ. ទស្សេន្តោតិ និគមនវសេន ទស្សេន្តោ. សរូបតោ ហិ បុព្ពេ ទស្សិតមេវាតិ.

តិក្ខត្តុំ ជាតោតិ ឥមិនា បន ឥទំ ទស្សេតិ – ‘‘អហំ, ព្រាហ្មណ, បឋមវិជ្ជាយ ជាតោយេវ បុរេជាតស្ស សហជាតស្ស វា អភាវតោ សព្ពេសំ វុទ្ធោ មហល្លកោ, កិមង្គំ បន តីហិ វិជ្ជាហិ តិក្ខត្តុំ ជាតោ’’តិ. បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតំសញាណន្តិ អតីតារម្មណសភាគតាយ តព្ភាវិភាវតោ ច បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតំសញាណំ បកាសេត្វាតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ អតីតំសញាណន្តិ អតីតក្ខន្ធាយតនធាតុសង្ខាតេ អតីតេ កោដ្ឋាសេ អប្បដិហតញាណំ. ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា យថាកម្មូបគញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស ច ទិព្ពចក្ខុវសេនេវ ឥជ្ឈនតោ ទិព្ពចក្ខុនោ បរិភណ្ឌញាណត្តា ទិព្ពចក្ខុម្ហិយេវ ច ឋិតស្ស ចេតោបរិយញាណសិទ្ធិតោ វុត្តំ ‘‘ទិព្ពចក្ខុនា បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណ’’ន្តិ. តត្ថ ទិព្ពចក្ខុនាតិ សបរិភណ្ឌេន ទិព្ពចក្ខុញាណេន. បច្ចុប្បន្នំសោ ច អនាគតំសោ ច បច្ចុប្បន្នានាគតំសំ, តត្ថ ញាណំ បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណំ. អាសវក្ខយញាណាធិគមេនេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិយ សេសាសាធារណឆញាណទសពលញាណអាវេណិកពុទ្ធធម្មាទីនម្បិ អនញ្ញសាធារណានំ ពុទ្ធគុណានំ ឥជ្ឈនតោ វុត្តំ ‘‘អាសវក្ខយេន សកលលោកិយលោកុត្តរគុណ’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុគុណេ បកាសេត្វា’’តិ.

បីតិវិប្ផារបរិបុណ្ណគត្តចិត្តោតិ បីតិផរណេន បរិបុណ្ណកាយចិត្តោ. អញ្ញាណន្តិ អញ្ញាណស្សាតិ អត្ថោ. ធិ-សទ្ទយោគតោ ហិ សាមិអត្ថេ ឯតំ ឧបយោគវចនំ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

វេរញ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សីហសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សន្ថាគារំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២២; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៤.២៤៣) នាម ឯកា មហាសាលាវ. ឧយ្យោគកាលាទីសុ ហិ រាជានោ តត្ថ ឋត្វា ‘‘ឯត្តកា បុរតោ គច្ឆន្តុ, ឯត្តកា បច្ឆា’’តិអាទិនា តត្ថ និសីទិត្វា សន្ថំ ករោន្តិ, មរិយាទំ ពន្ធន្តិ, តស្មា តំ ឋានំ ‘‘សន្ថាគារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧយ្យោគដ្ឋានតោ ច អាគន្ត្វា យាវ គេហេ គោមយបរិភណ្ឌាទិវសេន បដិជគ្គនំ ករោន្តិ, តាវ ឯកំ ទ្វេ ទិវសេ តេ រាជានោ តត្ថ សន្ថម្ភន្តីតិបិ សន្ថាគារំ. តេសំ រាជូនំ សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិបិ សន្ថាគារំ. គណរាជានោ ហិ តេ, តស្មា ឧប្បន្នំ កិច្ចំ ឯកស្ស វសេន ន សិជ្ឈតិ, សព្ពេសំ ឆន្ទោ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, តស្មា សព្ពេ តត្ថ សន្និបតិត្វា អនុសាសន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សហ អត្ថានុសាសនំ អគារ’’ន្តិ. យស្មា វា តត្ថ សន្និបតិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ កសិតុំ វដ្ដតិ, ឥមស្មិំ កាលេ វបិតុ’’ន្តិអាទិនា នយេន ឃរាវាសកិច្ចានិ សម្មន្តយន្តិ, តស្មា ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ ឃរាវាសំ សន្ថរន្តីតិបិ សន្ថាគារំ.

បុត្តទារធនាទិឧបករណបរិច្ចាគោ បារមិយោ. អត្តនោ អង្គបរិច្ចាគោ ឧបបារមិយោ. អត្តនោវ ជីវិតបរិច្ចាគោ បរមត្ថបារមិយោ. ញាតីនំ អត្ថចរិយា ញាតត្ថចរិយា. លោកស្ស អត្ថចរិយា លោកត្ថចរិយា. កម្មស្សកតញាណវសេន អនវជ្ជកម្មាយតនសិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានបរិចយវសេន ខន្ធាយតនាទិបរិចយវសេន លក្ខណត្តយតីរណវសេន ច ញាណចារោ ពុទ្ធចរិយា. អង្គនយនធនរជ្ជបុត្តទារបរិជ្ជាគវសេន បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជន្តេន. សតិបិ មហាបរិច្ចាគានំ ទានបារមិភាវេ បរិច្ចាគវិសេសសភាវទស្សនត្ថញ្ចេវ សុទុក្ករភាវទស្សនត្ថញ្ច បញ្ចមហាបរិច្ចាគានំ វិសុំ គហណំ, តតោយេវ ច អង្គបរិច្ចាគតោ វិសុំ នយនបរិច្ចាគគ្គហណំ. បរិច្ចាគភាវសាមញ្ញេបិ ធនរជ្ជបរិច្ចាគតោ បុត្តទារបរិច្ចាគគ្គហណញ្ច វិសុំ កតំ. បព្ពជ្ជាវ សង្ខេបោ.

សត្តសុ អនុបស្សនាសូតិ អនិច្ចានុបស្សនា, ទុក្ខានុបស្សនា, អនត្តានុបស្សនា, និព្ពិទានុបស្សនា, វិរាគានុបស្សនា, និរោធានុបស្សនា, បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាតិ ឥមាសុ សត្តសុ អនុបស្សនាសុ.

អនុវិច្ចការន្តិ អវេច្ចករណំ. ទ្វីហិ ការណេហិ អនិយ្យានិកសាសនេ ឋិតា អត្តនោ សាវកត្តំ ឧបគតេ បគ្គណ្ហន្តិ, តានិ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អនុបុព្ពិំ កថន្តិ (ទី. និ. ដី. ២.៧៥-៧៦) អនុបុព្ពំ កថេតព្ពកថំ. កា បន សាតិ? ទានាទិកថា. តត្ថ ទានកថា តាវ បចុរជនេសុបិ បវត្តិយា សព្ពសត្តសាធារណត្តា សុករត្តា សីលេ បតិដ្ឋានស្ស ឧបាយភាវតោ ច អាទិតោ កថិតា. បរិច្ចាគសីលោ ហិ បុគ្គលោ បរិគ្គហវត្ថូសុ និស្សង្គភាវតោ សុខេនេវ សីលានិ សមាទិយតិ, តត្ថ ច សុប្បតិដ្ឋិតោ ហោតិ. សីលេន ទាយកប្បដិគ្គាហកវិសុទ្ធិតោ បរានុគ្គហំ វត្វា បរបីឡានិវត្តិវចនតោ កិរិយាធម្មំ វត្វា អកិរិយាធម្មវចនតោ, ភោគសម្បត្តិហេតុំ វត្វា ភវសម្បត្តិហេតុវចនតោ ច ទានកថានន្តរំ សីលកថា កថិតា. ‘‘តញ្ច សីលំ វដ្ដនិស្សិតំ, អយំ ភវសម្បត្តិ តស្ស ផល’’ន្តិ ទស្សនត្ថំ. ‘‘ឥមេហិ ច ទានសីលមយេហិ បណីតបណីតតរាទិភេទភិន្នេហិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូហិ ឯតា ចាតុមហារាជិកាទីសុ បណីតបណីតតរាទិភេទភិន្នា អបរិមេយ្យា ទិព្ពភោគសម្បត្តិយោ លទ្ធព្ពា’’តិ ទស្សនត្ថំ តទនន្តរំ សគ្គកថា. ‘‘ស្វាយំ សគ្គោ រាគាទីហិ ឧបក្កិលិដ្ឋោ, សព្ពថានុបក្កិលិដ្ឋោ អរិយមគ្គោ’’តិ ទស្សនត្ថំ សគ្គានន្តរំ មគ្គោ, មគ្គញ្ច កថេន្តេន តទធិគមូបាយសន្ទស្សនត្ថំ សគ្គបរិយាបន្នាបិ បគេវ ឥតរេ សព្ពេបិ កាមា នាម ពហ្វាទីនវា អនិច្ចា អទ្ធុវា វិបរិណាមធម្មាតិ កាមានំ អាទីនវោ. ‘‘ហីនា គម្មា បោថុជ្ជនិកា អនរិយា អនត្ថសំហិតា’’តិ តេសំ ឱការោ លាមកភាវោ. សព្ពេបិ ភវា កិលេសានំ វត្ថុភូតាតិ តត្ថ សំកិលេសោ. សព្ពសោ សំកិលេសវិប្បមុត្តំ និព្ពានន្តិ នេក្ខម្មេ អានិសំសោ ច កថេតព្ពោតិ អយមត្ថោ មគ្គន្តីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទេន អាទិ-អត្ថេន ទីបិតោតិ វេទិតព្ពំ.

សុខានំ និទានន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកានំ សម្បរាយិកានំ និព្ពានុបសំហិតានញ្ចាតិ សព្ពេសម្បិ សុខានំ ការណំ. យញ្ហិ កិញ្ចិ លោកេ ភោគសុខំ នាម, តំ សព្ពំ ទានាធីនន្តិ បាកដោយមត្ថោ. យំ បន ឈានវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានប្បដិសំយុត្តំ សុខំ, តស្សបិ ទានំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិយេវ. សម្បត្តីនំ មូលន្តិ យា ឥមា លោកេ បទេសរជ្ជសិរិស្សរិយសត្តរតនសមុជ្ជលចក្កវត្តិសម្បទាតិ ឯវំបភេទា មានុសិកា សម្បត្តិយោ, យា ច ចាតុមហារាជិកាទិគតា ទិព្ពសម្បត្តិយោ, យា វា បនញ្ញាបិ សម្បត្តិយោ, តាសំ សព្ពាសំ ឥទំ មូលការណំ. ភោគានន្តិ ភុញ្ជិតព្ពដ្ឋេន ‘‘ភោគោ’’តិ លទ្ធនាមានំ បិយមនាបិយរូបាទីនំ តន្និស្សយានំ វា ឧបភោគសុខានំ បតិដ្ឋា និច្ចលាធិដ្ឋានតាយ. វិសមគតស្សាតិ ព្យសនប្បត្តស្ស. តាណន្តិ រក្ខា, តតោ បរិបាលនតោ. លេណន្តិ ព្យសនេហិ បរិបាតិយមានស្ស ឱលីយនប្បទេសោ. គតីតិ គន្តព្ពដ្ឋានំ. បរាយណន្តិ បដិសរណំ. អវស្សយោតិ វិនិបតិតុំ អទេន្តោ និស្សយោ. អារម្មណន្តិ ឱលុព្ភារម្មណំ.

រតនមយសីហាសនសទិសន្តិ សព្ពរតនមយសត្តង្គមហាសីហាសនសទិសំ. ឯវំ ហិស្ស មហគ្ឃំ ហុត្វា សព្ពសោ វិនិបតិតុំ អប្បទានដ្ឋោ ទីបិតោ ហោតិ. មហាបថវីសទិសំ គតគតដ្ឋានេ បតិដ្ឋានស្ស លភាបនតោ. យថា ទុព្ពលស្ស បុរិសស្ស អាលម្ពនរជ្ជុ ឧត្តិដ្ឋតោ តិដ្ឋតោ ច ឧបត្ថម្ភោ, ឯវំ ទានំ សត្តានំ សម្បត្តិភវេ ឧបបត្តិយា ឋិតិយា ច បច្ចយោតិ អាហ ‘‘អាលម្ពនដ្ឋេន អាលម្ពនរជ្ជុសទិស’’ន្តិ. ទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេនាតិ ទុគ្គតិទុក្ខដ្ឋាននិត្ថរណដ្ឋេន. សមស្សាសនដ្ឋេនាតិ លោភមច្ឆរិយាទិបដិសត្តុបទ្ទវតោ សមស្សាសនដ្ឋេន. ភយបរិត្តាណដ្ឋេនាតិ ទាលិទ្ទិយភយតោ បរិបាលនដ្ឋេន. មច្ឆេរមលាទីហីតិ មច្ឆេរលោភទោសមទឥស្សាមិច្ឆាទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិចិត្តមលេហិ. អនុបលិត្តដ្ឋេនាតិ អនុបក្កិលិដ្ឋតាយ. តេសន្តិ មច្ឆេរមលាទីនំ. តេសំ ឯវ ទុរាសទដ្ឋេន. អសន្តាសនដ្ឋេនាតិ សន្តាសហេតុអភាវេន. យោ ហិ ទាយកោ ទានបតិ, សោ សម្បតិបិ ន កុតោចិ សន្តសតិ, បគេវ អាយតិំ. ពលវន្តដ្ឋេនាតិ មហាពលវតាយ. ទាយកោ ហិ ទានបតិ សម្បតិ បក្ខពលេន ពលវា ហោតិ, អាយតិំ បន កាយពលាទីហិបិ. អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេនាតិ ‘‘វឌ្ឍិការណ’’ន្តិ អភិសម្មតភាវេន. វិបត្តិភវតោ សម្បត្តិភវូបនយនំ ខេមន្តភូមិសម្បាបនំ.

ឥទានិ មហាពោធិចរិយភាវេនបិ ទានគុណំ ទស្សេតុំ ‘‘ទានំ នាមេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អត្តានំ និយ្យាតេន្តេនាតិ ឯតេន ‘‘ទានផលំ សម្មទេវ បស្សន្តា មហាបុរិសា អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជន្តិ, តស្មា កោ នាម វិញ្ញុជាតិកោ ពាហិរេ វត្ថុស្មិំ បគេវ សង្គំ ករេយ្យា’’តិ ឱវាទំ ទេតិ. ឥទានិ យា លោកិយា លោកុត្តរា ច ឧក្កំសគតា សម្បត្តិយោ, តា សព្ពា ទានតោយេវ បវត្តន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទានញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សក្កមារព្រហ្មសម្បត្តិយោ អត្តហិតាយ ឯវ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិ បន អត្តហិតាយ បរហិតាយ ចាតិ ទស្សេតុំ សា តាសំ បរតោ ចក្កវត្តិសម្បត្តិ វុត្តា. ឯតា លោកិយា, ឥមា បន លោកុត្តរាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សាវកបារមិញាណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តាសុបិ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋតរុក្កដ្ឋតមតំ ទស្សេតុំ កមេន ញាណត្តយំ វុត្តំ. តេសំ បន ទានស្ស បច្ចយភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ឯតេនេវ តស្ស ព្រហ្មសម្បត្តិយាបិ បច្ចយភាវោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ទានញ្ច នាម ទក្ខិណេយ្យេសុ ហិតជ្ឈាសយេន បូជនជ្ឈាសយេន វា អត្តនោ សន្តកស្ស បរេសំ បរិច្ចជនំ, តស្មា ទាយកោ បុរិសបុគ្គលោ បរេ ហន្តិ, បរេសំ វា សន្តកំ ហរតីតិ អដ្ឋានមេតន្តិ អាហ ‘‘ទានំ ទេន្តោ សីលំ សមាទាតុំ សក្កោតី’’តិ. សីលាលង្ការសទិសោ អលង្ការោ នត្ថិ សោភាវិសេសាវហត្តា សីលស្ស. សីលបុប្ផសទិសំ បុប្ផំ នត្ថីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សីលគន្ធសទិសោ គន្ធោ នត្ថីតិ ឯត្ថ ‘‘ចន្ទនំ តគរំ វាបី’’តិអាទិកា (ធ. ប. ៥៥) គាថា – ‘‘គន្ធោ ឥសីនំ ចិរទិក្ខិតានំ, កាយា ចុតោ គច្ឆតិ មាលុតេនា’’តិអាទិកា (ជា. ២.១៧.៥៥) ជាតកគាថាយោ ច អាហរិត្វា វត្តព្ពា. សីលញ្ហិ សត្តានំ អាភរណញ្ចេវ អលង្ការោ ច គន្ធវិលេបនញ្ច បរស្ស ទស្សនីយភាវាវហញ្ច. តេនាហ ‘‘សីលាលង្ការេន ហី’’តិអាទិ.

អយំ សគ្គោ លព្ភតីតិ ឥទំ មជ្ឈិមេហិ អារទ្ធំ សីលំ សន្ធាយាហ. តេនេវាហ សក្កោ ទេវរាជា –

‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតិ;

មជ្ឈិមេន ច ទេវត្តំ, ឧត្តមេន វិសុជ្ឈតី’’តិ. (ជា. ១.៨.៧៥);

ឥដ្ឋោតិ សុខោ. កន្តោតិ កមនីយោ. មនាបោតិ មនវឌ្ឍនកោ. តំ បន តស្ស ឥដ្ឋាទិភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘និច្ចមេត្ថ កីឡា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ទោសោតិ អនិច្ចតាទិនា អប្បស្សាទាទិនា ច ទូសិតភាវោ, យតោ តេ វិញ្ញូនំ ចិត្តំ នារាធេន្តិ. អថ វា អាទីនំ វាតិ បវត្តតីតិ អាទីនវោ, បរមកបណតា. តថា ច កាមា យថាតថំ បច្ចវេក្ខន្តានំ បច្ចុបតិដ្ឋន្តិ. លាមកភាវោតិ អសេដ្ឋេហិ សេវិតព្ពោ, សេដ្ឋេហិ ន សេវិតព្ពោ និហីនភាវោ. សំកិលិស្សនន្តិ វិពាធកតា ឧបតាបកតា ច.

នេក្ខម្មេ អានិសំសន្តិ ឯត្ថ ‘‘យត្តកា កាមេសុ អាទីនវា, តប្បដិបក្ខតោ តត្តកា នេក្ខម្មេ អានិសំសា. អបិច នេក្ខម្មំ នាមេតំ អសម្ពាធំ អសំកិលិដ្ឋំ, និក្ខន្តំ កាមេហិ, និក្ខន្តំ កាមសញ្ញាយ, និក្ខន្តំ កាមវិតក្កេហិ, និក្ខន្តំ កាមបរិឡាហេហិ, និក្ខន្តំ ព្យាបាទសញ្ញាយា’’តិអាទិនា នយេន នេក្ខម្មេ អានិសំសេ បកាសេសិ. បព្ពជ្ជាយំ ឈានាទីសុ ច គុណេ វិភាវេសិ វណ្ណេសិ. កល្លចិត្តន្តិ កម្មនិយចិត្តំ ហេដ្ឋា បវត្តិតទេសនាយ អស្សទ្ធិយាទីនំ ចិត្តទោសានំ វិគតត្តា ឧបរិ ទេសនាយ ភាជនភាវូបគមេន កម្មក្ខមចិត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន យស្មា អស្សទ្ធិយាទយោ ចិត្តស្ស រោគភូតា, តទា តេ វិគតា, តស្មា អាហ ‘‘អរោគចិត្ត’’ន្តិ. ទិដ្ឋិមានាទិកិលេសវិគមេន មុទុចិត្តំ. កាមច្ឆន្ទាទិវិគមេន វិនីវរណចិត្តំ. សម្មាបដិបត្តិយំ ឧឡារបីតិបាមោជ្ជយោគេន ឧទគ្គចិត្តំ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា បសន្នចិត្តំ. យទា ភគវា អញ្ញាសីតិ សម្ពន្ធោ. អថ វា កល្លចិត្តន្តិ កាមច្ឆន្ទវិគមេន អរោគចិត្តំ. មុទុចិត្តន្តិ ព្យាបាទវិគមេន មេត្តាវសេន អកឋិនចិត្តំ. វិនីវរណចិត្តន្តិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិគមេន អវិក្ខេបតោ តេន អបិហិតចិត្តំ. ឧទគ្គចិត្តន្តិ ថិនមិទ្ធវិគមេន សម្បគ្គហិតវសេន អលីនចិត្តំ. បសន្នចិត្តន្តិ វិចិកិច្ឆាវិគមេន សម្មាបដិបត្តិយំ អធិមុត្តចិត្តន្តិ ឯវមេត្ថ សេសបទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សេយ្យថាបីតិអាទិនា ឧបមាវសេន សីហស្ស កិលេសប្បហានំ អរិយមគ្គុប្បាទនញ្ច ទស្សេតិ. អបគតកាឡកន្តិ វិគតកាឡកំ. សម្មទេវាតិ សុដ្ឋុទេវ. រជនន្តិ នីលបីតលោហិតាទិរង្គជាតំ. បដិគ្គណ្ហេយ្យាតិ គណ្ហេយ្យ, បភស្សរំ ភវេយ្យ. តស្មិំយេវ អាសនេតិ តស្សំយេវ និសជ្ជាយំ. ឯតេនស្ស លហុវិបស្សកតា តិក្ខបញ្ញតា សុខប្បដិបទខិប្បាភិញ្ញតា ច ទស្សិតា ហោតិ. វិរជន្តិ អបាយគមនីយរាគរជាទីនំ វិគមេន វិរជំ. អនវសេសទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាមលាបគមេន វីតមលំ. បឋមមគ្គវជ្ឈកិលេសរជាភាវេន វា វិរជំ. បញ្ចវិធទុស្សីល្យមលវិគមេន វីតមលំ. តស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថន្តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ មគ្គញាណំ អសង្ខតធម្មារម្មណន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ បដិវិជ្ឈន្តន្តិ អសម្មោហប្បដិវេធវសេន បដិវិជ្ឈន្តំ. តេនាហ ‘‘កិច្ចវសេនា’’តិ. តត្រិទំ ឧបមាសំសន្ទនំ – វត្ថំ វិយ ចិត្តំ, វត្ថស្ស អាគន្តុកមលេហិ កិលិដ្ឋភាវោ វិយ ចិត្តស្ស រាគាទិមលេហិ សំកិលិដ្ឋភាវោ, ធោវនសិលាតលំ វិយ អនុបុព្ពីកថា, ឧទកំ វិយ សទ្ធា, ឧទកេន តេមេត្វា ឩសគោមយឆារិកខារេហិ កាឡកេ សម្មទ្ទិត្វា វត្ថស្ស ធោវនប្បយោគោ វិយ សទ្ធាសិនេហេន តេមេត្វា តេមេត្វា សតិសមាធិបញ្ញាហិ ទោសេ សិថិលេ កត្វា សុតាទិវិធិនា ចិត្តស្ស សោធនេ វីរិយារម្ភោ. តេន បយោគេន វត្ថេ កាឡកាបគមោ វិយ វីរិយារម្ភេន កិលេសវិក្ខម្ភនំ, រង្គជាតំ វិយ អរិយមគ្គោ, តេន សុទ្ធវត្ថស្ស បភស្សរភាវោ វិយ វិក្ខម្ភិតកិលេសស្ស ចិត្តស្ស មគ្គេន បរិយោទបនន្តិ.

‘‘ទិដ្ឋធម្មោ’’តិ វត្វា ទស្សនំ នាម ញាណទស្សនតោ អញ្ញម្បិ អត្ថីតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘បត្តធម្មោ’’តិ វុត្តំ. បត្តិ នាម ញាណសម្បត្តិតោ អញ្ញាបិ វិជ្ជតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘វិទិតធម្មោ’’តិ វុត្តំ. សា បនេសា វិទិតធម្មតា ធម្មេសុ ឯកទេសេនបិ ហោតីតិ និប្បទេសតោ វិទិតភាវំ ទស្សេតុំ. ‘‘បរិយោគាឡ្ហធម្មោ’’តិ វុត្តំ. តេនស្ស សច្ចាភិសម្ពោធំយេវ ទីបេតិ. មគ្គញាណញ្ហិ ឯកាភិសមយវសេន បរិញ្ញាទិកិច្ចំ សាធេន្តំ និប្បទេសេន ចតុសច្ចធម្មំ សមន្តតោ ឱគាឡ្ហំ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ’’តិ. តិណ្ណា វិចិកិច្ឆាតិ សប្បដិភយកន្តារសទិសា សោឡសវត្ថុកា អដ្ឋវត្ថុកា ច តិណ្ណា និត្តិណ្ណា វិចិកិច្ឆា. វិគតា កថំកថាតិ បវត្តិអាទីសុ ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិ ឯវំ បវត្តិកា វិគតា សមុច្ឆិន្នា កថំកថា. សារជ្ជករានំ បាបធម្មានំ បហីនត្តា តប្បដិបក្ខេសុ សីលាទិគុណេសុ បតិដ្ឋិតត្តា វេសារជ្ជំ វិសារទភាវំ វេយ្យត្តិយំ បត្តោ. អត្តនា ឯវ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋត្តា ន បរំ បច្ចេតិ, ន ចស្ស បរោ បច្ចេតព្ពោ អត្ថីតិ អបរប្បច្ចយោ.

ឧទ្ទិសិត្វា កតន្តិ អត្តានំ ឧទ្ទិសិត្វា មារណវសេន កតំ និព្ពត្តិតំ មំសំ. បដិច្ចកម្មន្តិ ឯត្ថ កម្ម-សទ្ទោ កម្មសាធនោ អតីតកាលិកោ ចាតិ អាហ ‘‘អត្តានំ បដិច្ចកត’’ន្តិ. និមិត្តកម្មស្សេតំ អធិវចនំ ‘‘បដិច្ច កម្មំ ផុសតី’’តិអាទីសុ (ជា. ១.៤.៧៥) វិយ. និមិត្តកម្មស្សាតិ និមិត្តភាវេន លទ្ធព្ពកម្មស្ស. ករណវសេន បដិច្ចកម្មំ ឯត្ថ អត្ថីតិ មំសំ បដិច្ចកម្មំ យថា ពុទ្ធិ ពុទ្ធំ. តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ពុទ្ធោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

សីហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. អស្សាជានីយសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣-១៤. តតិយេ សាឋេយ្យានីតិ សឋត្តានិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តានិ បនស្ស សាឋេយ្យាទីនិ កាយចិត្តុជុកតាបដិបក្ខភូតា លោភសហគតចិត្តុប្បាទស្ស បវត្តិអាការវិសេសា. តត្ថ យស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ ឋាតុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា តថេវ សប្បដិភយដ្ឋានេវ ឋស្សាមីតិ ន ហោតិ, វញ្ចនាធិប្បាយភាវតោ ឋាតុកាមដ្ឋានេយេវ និខាតត្ថម្ភោ វិយ ចត្តារោ បាទេ និច្ចាលេត្វា តិដ្ឋតិ, អយំ សឋោ នាម, ឥមស្ស សាឋេយ្យស្ស បាកដករណំ. តថា យស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ និវត្តិត្វា ខន្ធគតំ បាតេតុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា តថេវ បាតេស្សាមីតិ ន ហោតិ, បាតេតុកាមដ្ឋានេយេវ និវត្តិត្វា បាតេតិ, អយំ កូដោ នាម. យស្ស កាលេន វាមតោ, កាលេន ទក្ខិណតោ, កាលេន ឧជុមគ្គេនេវ ច គន្តុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា តថេវ ឯវំ ករិស្សាមីតិ ន ហោតិ, យទិច្ឆកំ គន្តុកាមដ្ឋានេយេវ កាលេន វាមតោ, កាលេន ទក្ខិណតោ, កាលេន ឧជុមគ្គំ គច្ឆតិ, តថា លេណ្ឌំ វា បស្សាវំ វា វិស្សជ្ជេតុកាមស្ស ឥទំ ឋានំ សុសម្មដ្ឋំ អាកិណ្ណមនុស្សំ រមណីយំ. ឥមស្មិំ ឋានេ ឯវរូបំ កាតុំ ន យុត្តំ, បុរតោ គន្ត្វា បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ករិស្សាមីតិ ន ហោតិ, តត្ថេវ ករោតិ, អយំ ជិម្ហោ នាម. យស្ស បន កិស្មិញ្ចិ ឋានេ មគ្គា ឧក្កម្ម និវត្តិត្វា បដិមគ្គំ អារោហិតុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា តត្ថេវ ឯវំ ករិស្សាមីតិ ន ហោតិ, បដិមគ្គំ អារោហិតុកាមដ្ឋានេយេវ មគ្គា ឧក្កម្ម និវត្តិត្វា បដិមគ្គំ អារោហតិ, អយំ វង្កោ នាម. ឥតិ ឥមំ ចតុព្ពិធម្បិ កិរិយំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘យានិ ខោ បនស្ស តានិ សាឋេយ្យានិ…បេ… អាវិកត្តា ហោតី’’តិ. ចតុត្ថេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

អស្សាជានីយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៨. មលសុត្តាទិវណ្ណនា

១៥-១៨. បញ្ចមេ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.២៤១) យា កាចិ បរិយត្តិ វា សិប្បំ វា យស្មា អសជ្ឈាយន្តស្ស អននុយុញ្ជន្តស្ស វិនស្សតិ, និរន្តរំ វា ន ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ‘‘អសជ្ឈាយមលា មន្តា’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន ឃរាវាសំ វសន្តស្ស ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ជិណ្ណប្បដិសង្ខរណាទីនិ អករោន្តស្ស ឃរំ នាម វិនស្សតិ, តស្មា ‘‘អនុដ្ឋានមលា ឃរា’’តិ វុត្តំ. យស្មា គិហិស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា កោសជ្ជវសេន សរីរប្បជគ្គនំ វា បរិក្ខារប្បដិជគ្គនំ វា អករោន្តស្ស កាយោ ទុព្ពណ្ណោ ហោតិ, តស្មា ‘‘មលំ វណ្ណស្ស កោសជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា បន គាវោ រក្ខន្តស្ស បមាទវសេន និទ្ទាយន្តស្ស វា កីឡន្តស្ស វា តា គាវោ អតិត្ថបក្ខន្ទនាទីហិ វា វាឡមិគចោរាទិឧបទ្ទវេន វា បរេសំ សាលិក្ខេត្តាទីនិ ឱតរិត្វា ខាទនវសេន វា វិនាសមាបជ្ជន្តិ, សយម្បិ ទណ្ឌំ វា បរិភាសំ វា បាបុណាតិ, បព្ពជិតំ វា បន ឆទ្វារាទីនិ អរក្ខន្តំ បមាទវសេន កិលេសា ឱតរិត្វា សាសនា ចាវេន្តិ, តស្មា ‘‘បមាទោ រក្ខតោ មល’’ន្តិ វុត្តំ. សោ ហិស្ស វិនាសាវហេន មលដ្ឋានិយត្តា មលំ.

ទុច្ចរិតន្តិ អតិចារោ. អតិចារិនិញ្ហិ ឥត្ថិំ សាមិកោបិ គេហា នីហរតិ, មាតាបិតូនំ សន្តិកំ គតម្បិ ‘‘ត្វំ កុលស្ស អង្គារភូតា, អក្ខីហិបិ ន ទដ្ឋព្ពា’’តិ តំ មាតាបិតរោបិ នីហរន្តិ, សា អនាថា វិចរន្តី មហាទុក្ខំ បាបុណាតិ. តេនស្សា ទុច្ចរិតំ ‘‘មល’’ន្តិ វុត្តំ. ទទតោតិ ទាយកស្ស. យស្ស ហិ ខេត្តកសនកាលេ ‘‘ឥមស្មិំ ខេត្តេ សម្បន្នេ សលាកភត្តាទីនិ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វាបិ និប្ផន្នេ សស្សេ មច្ឆេរំ ឧប្បជ្ជិត្វា ចាគចិត្តំ និវារេតិ, សោ មច្ឆេរវសេន ចាគចិត្តេ អវិរុហន្តេ មនុស្សសម្បត្តិ, ទិព្ពសម្បត្តិ, និព្ពានសម្បត្តីតិ តិស្សោ សម្បត្តិយោ ន លភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មច្ឆេរំ ទទតោ មល’’ន្តិ. អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឯសេវ នយោ. បាបកា ធម្មាតិ អកុសលា ធម្មា. តេ បន ឥធលោកេ បរលោកេ ច មលមេវ. តតោតិ ហេដ្ឋា វុត្តមលតោ. មលតរន្តិ អតិរេកមលំ. ឆដ្ឋាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

មលសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បហារាទសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤៥; សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣៨៤) អសុរាតិ ទេវា វិយ ន សុរន្តិ ន កីឡន្តិ ន វិរោចន្តីតិ អសុរា. សុរា នាម ទេវា, តេសំ បដិបក្ខាតិ វា អសុរា, វេបចិត្តិបហារាទាទយោ. តេសំ ភវនំ សិនេរុស្ស ហេដ្ឋាភាគេ. តេ តត្ថ បវិសន្តា និក្ខមន្តា សិនេរុបាទេ មណ្ឌបាទីនិ និម្មិនិត្វា កីឡន្តា អភិរមន្តិ. សា តត្ថ តេសំ អភិរតិ. ឥមេ គុណេ ទិស្វាតិ អាហ ‘‘យេ ទិស្វា ទិស្វា អសុរា មហាសមុទ្ទេ អភិរមន្តី’’តិ.

យស្មា លោកិយា ជម្ពុទីបោ, ហិមវា តត្ថ បតិដ្ឋិតសមុទ្ទទហបព្ពតា តប្បភវា នទិយោតិ ឯតេសុ យំ យំ ន មនុស្សគោចរំ, តត្ថ សយំ សម្មូឡ្ហា អញ្ញេបិ សម្មោហយន្តិ, តស្មា តត្ថ សម្មោហវិធមនត្ថំ ‘‘អយំ តាវ ជម្ពុទីបោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ទសសហស្សយោជនបរិមាណោ អាយាមតោ វិត្ថារតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ឧទកេន អជ្ឈោត្ថដោ តទុបភោគិសត្តានំ បុញ្ញក្ខយេន. សុន្ទរទស្សនំ កូដន្តិ សុទស្សនកូដំ, យំ លោកេ ‘‘ហេមកូដ’’ន្តិ វុច្ចតិ. មូលគន្ធោ កាលានុសារិយាទិ. សារគន្ធោ ចន្ទនាទិ. ផេគ្គុគន្ធោ សលលាទិ. តចគន្ធោ លវង្គាទិ. បបដិកាគន្ធោ កបិត្ថាទិ. រសគន្ធោ សជ្ជុលសាទិ. បត្តគន្ធោ តមាលហិរិវេរាទិ. បុប្ផគន្ធោ នាគកុសុមាទិ. ផលគន្ធោ ជាតិផលាទិ. គន្ធគន្ធោ សព្ពេសំ គន្ធានំ គន្ធោ. ‘‘សព្ពានិ បុថុលតោ បញ្ញាស យោជនានិ, អាយាមតោ បន ឧព្ពេធតោ វិយ ទ្វិយោជនសតានេវា’’តិ វទន្តិ.

មនោហរសិលាតលានីតិ រតនមយត្តា មនុញ្ញសោបានសិលាតលានិ. សុបដិយត្តានីតិ តទុបភោគិសត្តានំ សាធារណកម្មុនាវ សុដ្ឋុ បដិយត្តានិ សុសណ្ឋិតានិ ហោន្តិ. មច្ឆកច្ឆបាទីនិ ឧទកំ មលំ ករោន្តិ, តទភាវតោ ផលិកសទិសនិម្មលោទកានិ. តិរិយតោ ទីឃំ ឧគ្គតកូដន្តិ ‘‘តិរច្ឆានបព្ពត’’ន្តិ អាហ. បុរិមានិ នាមគោត្តានីតិ ឯត្ថ នទី និន្នគាតិអាទិកំ គោត្តំ, គង្គា យមុនាតិអាទិកំ នាមំ.

សវមានាតិ សន្ទមានា. បូរត្តន្តិ បុណ្ណភាវោ. មសារគល្លំ ‘‘ចិត្តផលិក’’ន្តិបិ វទន្តិ. មហតំ ភូតានន្តិ មហន្តានំ សត្តានំ. តិមី តិមិង្គលា តិមិតិមិង្គលាតិ តិស្សោ មច្ឆជាតិយោ. តិមិំ គិលនសមត្ថា តិមិង្គលា. តិមិញ្ច តិមិង្គលញ្ច គិលនសមត្ថា តិមិតិមិង្គលាតិ វទន្តិ.

មម សាវកាតិ សោតាបន្នាទិកេ អរិយបុគ្គលេ សន្ធាយ វទតិ. ន សំវសតីតិ ឧបោសថកម្មាទិវសេន សំវាសំ ន ករោតិ. ឧក្ខិបតីតិ អបនេតិ. វិមុត្តិរសោតិ កិលេសេហិ វិមុច្ចនរសោ. សព្ពា ហិ សាសនសម្បត្តិ យាវទេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តស្ស វិមុត្តិអត្ថា.

រតនានីតិ រតិជននដ្ឋេន រតនានិ. សតិបដ្ឋានាទយោ ហិ ភាវិយមានា បុព្ពភាគេបិ អនប្បកំ បីតិបាមោជ្ជំ និព្ពត្តេន្តិ, បគេវ អបរភាគេ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤) –

លោកិយរតននិព្ពត្តំ បន បីតិបាមោជ្ជំ ន តស្ស កលភាគម្បិ អគ្ឃតិ. អបិច –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនន្តិ បវុច្ចតិ’’. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០);

យទិ ច ចិត្តីកតាទិភាវេន រតនំ នាម ហោតិ, សតិបដ្ឋានាទីនំយេវ ភូតតោ រតនភាវោ. ពោធិបក្ខិយធម្មានញ្ហិ សោ អានុភាវោ, យំ សាវកា សាវកបារមិញាណំ, បច្ចេកពុទ្ធា បច្ចេកពោធិញាណំ, សម្មាសម្ពុទ្ធា សម្មាសម្ពោធិំ អធិគច្ឆន្តិ អាសន្នការណត្តា. អាសន្នការណញ្ហិ ទានាទិឧបនិស្សយោតិ ឯវំ រតិជននដ្ឋេន ចិត្តីកតាទិអត្ថេន ច រតនភាវោ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ សាតិសយោ. តេន វុត្តំ ‘‘តត្រិមានិ រតនានិ, សេយ្យថិទំ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

តត្ថ អារម្មណេ ឱក្កន្តិត្វា ឧបដ្ឋានដ្ឋេន ឧបដ្ឋានំ, សតិយេវ ឧបដ្ឋានន្តិ សតិបដ្ឋានំ. អារម្មណស្ស បន កាយាទិវសេន ចតុព្ពិធត្តា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ. តថា ហិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញានំ បហានតោ អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តភាវគ្គហណតោ ច នេសំ កាយានុបស្សនាទិភាវោ វិភត្តោ.

សម្មា បទហន្តិ ឯតេន, សយំ វា សម្មា បទហតិ, បសត្ថំ សុន្ទរំ វា បទហន្តីតិ សម្មប្បធានំ, បុគ្គលស្ស វា សម្មទេវ បធានភាវករណតោ សម្មប្បធានំ វីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. តម្បិ អនុប្បន្នុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទនប្បហានវសេន អនុប្បន្នុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទនដ្ឋាបនវសេន ច ចតុកិច្ចសាធកត្តា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ.

ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥជ្ឈន្តិ វា តាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ. ឥតិ បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោតិ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ បតិដ្ឋា អធិគមុបាយោតិ ឥទ្ធិបាទោ. តេន ហិ ឧបរូបរិវិសេសសង្ខាតំ ឥទ្ធិំ បជ្ជន្តិ បាបុណន្តិ. ស្វាយំ ឥទ្ធិបាទោ យស្មា ឆន្ទាទិកេ ចត្តារោ អធិបតិធម្មេ ធុរេ ជេដ្ឋកេ កត្វា និព្ពត្តីយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា’’តិ.

បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធាទីនិ បញ្ច ឥន្ទ្រិយានិ. តត្ថ អស្សទ្ធិយំ អភិភវិត្វា អធិមោក្ខលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. កោសជ្ជំ អភិភវិត្វា បគ្គហលក្ខណេ, បមាទំ អភិភវិត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណេ, វិក្ខេបំ អភិភវិត្វា អវិក្ខេបលក្ខណេ, អញ្ញាណំ អភិភវិត្វា ទស្សនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ បញ្ញិន្ទ្រិយំ.

តានិយេវ អស្សទ្ធិយាទីហិ អនភិភវនីយតោ អកម្បិយដ្ឋេន សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេន ច ពលានិ វេទិតព្ពានិ.

សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. យា ហិ ឯសា ធម្មសាមគ្គី យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតិ, កិលេសនិទ្ទាយ វុដ្ឋហតិ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ. យោបេស វុត្តប្បការាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ បោរាណា ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៤៦៦; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៨២; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.១៧). ‘‘ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ២.១៧) នយេនបិ ពោជ្ឈង្គត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ តំតំមគ្គវជ្ឈេហិ កិលេសេហិ អារកត្តា, អរិយភាវករត្តា, អរិយផលប្បដិលាភករត្តា ច អរិយោ. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ អស្ស អត្ថិ, អដ្ឋ អង្គានិយេវ វា អដ្ឋង្គិកោ. មារេន្តោ កិលេសេ គច្ឆតិ និព្ពានត្ថិកេហិ វា មគ្គីយតិ, សយំ វា និព្ពានំ មគ្គតីតិ មគ្គោតិ ឯវមេតេសំ សតិបដ្ឋានាទីនំ អត្ថវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

សោតាបន្នោតិ មគ្គសង្ខាតំ សោតំ អាបជ្ជិត្វា បាបុណិត្វា ឋិតោ, សោតាបត្តិផលដ្ឋោតិ អត្ថោ. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោតិ សោតាបត្តិផលស្ស អត្តបច្ចក្ខករណាយ បដិបជ្ជមានោ បឋមមគ្គដ្ឋោ, យោ អដ្ឋមកោតិបិ វុច្ចតិ. សកទាគាមីតិ សកិទេវ ឥមំ លោកំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អាគមនសីលោ ទុតិយផលដ្ឋោ. អនាគាមីតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន កាមលោកំ អនាគមនសីលោ តតិយផលដ្ឋោ. យោ បន សទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី ឯកពីជីតិឯវមាទិកោ អរិយបុគ្គលវិភាគោ, សោ ឯតេសំយេវ បភេទោតិ. សេសំ វុត្តនយសទិសមេវ.

បហារាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ តទហុបោសថេតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤៥; សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣៨៣) តស្មិំ ឧបោសថទិវសភូតេ អហនិ. ឧបោសថករណត្ថាយាតិ ឱវាទបាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ. ឧទ្ធស្តំ អរុណន្តិ អរុណុគ្គមនំ. ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខន្តិ ថេរោ ភគវន្តំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ យាចិ. តស្មិំ កាលេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១៣៦) សិក្ខាបទស្ស អបញ្ញត្តត្តា. កស្មា បន ភគវា តិយាមរត្តិំ វីតិនាមេសិ? តតោ បដ្ឋាយ ឱវាទបាតិមោក្ខំ អនុទ្ទិសិតុកាមោ តស្ស វត្ថុំ បាកដំ កាតុំ. អទ្ទសាតិ កថំ អទ្ទស? អត្តនោ ចេតោបរិយញាណេន តស្សំ បរិសតិ ភិក្ខូនំ ចិត្តានិ បរិជានន្តោ តស្ស ទុស្សីលស្ស ចិត្តំ បស្សិ. យស្មា បន ចិត្តេ ទិដ្ឋេ តំសមង្គីបុគ្គលោ ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បុគ្គលំ ទុស្សីល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យថេវ ហិ អនាគតេ សត្តសុ ទិវសេសុ បវត្តំ បរេសំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណលាភី ជានាតិ, ឯវំ អតីតេបីតិ. មជ្ឈេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស និសិន្នន្តិ សង្ឃបរិយាបន្នោ វិយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អន្តោ និសិន្នំ. ទិដ្ឋោសីតិ អយំ ន បកតត្តោតិ ភគវតា ទិដ្ឋោ អសិ. យស្មា ច ឯវំ ទិដ្ឋោ, តស្មា នត្ថិ តេ តវ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកកម្មាទិសំវាសោ. យស្មា បន សោ សំវាសោ តវ នត្ថិ, តស្មា ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោតិ ឯវមេត្ថ បទយោជនា វេទិតព្ពា.

តតិយម្បិ ខោ សោ បុគ្គលោ តុណ្ហី អហោសីតិ អនេកវារំ វត្វាបិ ‘‘ថេរោ សយមេវ និព្ពិន្នោ ឱរមិស្សតី’’តិ វា, ‘‘ឥទានិ ឥមេសំ បដិបត្តិំ ជានិស្សាមី’’តិ វា អធិប្បាយេន តុណ្ហី អហោសិ. ពាហាយំ គហេត្វាតិ ‘‘ភគវតា មយា ច យាថាវតោ ទិដ្ឋោ, យាវតតិយំ ‘ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ’តិ ច វុត្តោ ន វុដ្ឋាតិ, ឥទានិស្ស និក្កឌ្ឍនកាលោ, មា សង្ឃស្ស ឧបោសថន្តរាយោ អហោសី’’តិ តំ ពាហាយំ អគ្គហេសិ, តថា គហេត្វា. ពហិ ទ្វារកោដ្ឋកា និក្ខាមេត្វាតិ ទ្វារកោដ្ឋកា ទ្វារសាលាតោ និក្ខាមេត្វា. ពហីតិ បន និក្ខាមិតដ្ឋានទស្សនំ. អថ វា ពហិទ្វារកោដ្ឋកាតិ ពហិទ្វារកោដ្ឋកតោបិ និក្ខាមេត្វា, ន អន្តោទ្វារកោដ្ឋកតោ ឯវ. ឧភយត្ថាបិ វិហារតោ ពហិកត្វាតិ អត្ថោ. សូចិឃដិកំ ទត្វាតិ អគ្គឡសូចិញ្ច ឧបរិឃដិកញ្ច អាទហិត្វា, សុដ្ឋុតរំ កវាដំ ថកេត្វាតិ អត្ថោ. យាវ ពាហាគហណាបិ នាមាតិ ឥមិនា ‘‘អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសា’’តិ វចនំ សុត្វា ឯវ ហិ តេន បក្កមិតព្ពំ សិយា, ឯវំ អបក្កមិត្វា យាវ ពាហាគហណាបិ នាម សោ មោឃបុរិសោ អាគមេស្សតិ, អច្ឆរិយមិទន្តិ ទស្សេតិ. ឥទញ្ច គរហនច្ឆរិយមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទានិ ភិក្ខុសង្ឃេ អព្ពុទោ ជាតោ, អបរិសុទ្ធា បុគ្គលា ឧបោសថំ អាគច្ឆន្តិ, ន ច តថាគតា អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថំ ករោន្តិ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ. អនុទ្ទិសន្តេ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបោសថោ បច្ឆិជ្ជតិ. យំនូនាហំ ឥតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំយេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ភិក្ខូនំយេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវា…បេ… បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ. តត្ថ ន ទានាហន្តិ ឥទានិ អហំ ឧបោសថំ ន ករិស្សាមិ, បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសិស្សាមីតិ បច្ចេកំ ន-ការេន សម្ពន្ធោ. ទុវិធញ្ហិ បាតិមោក្ខំ – អាណាបាតិមោក្ខំ, ឱវាទបាតិមោក្ខន្តិ. តេសុ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ’’តិអាទិកំ (មហាវ. ១៣៤) អាណាបាតិមោក្ខំ. តំ សាវកាវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា, យំ អន្វទ្ធមាសំ ឧទ្ទិសីយតិ. ‘‘ខន្តី បរមំ…បេ… សព្ពបាបស្ស អករណំ…បេ… អនុបវាទោ អនុបឃាតោ…បេ… ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣-១៨៥; ឧទា. ៣៦; នេត្តិ. ៣០) ឥមា បន តិស្សោ គាថា ឱវាទបាតិមោក្ខំ នាម. តំ ពុទ្ធាវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន សាវកា, ឆន្នម្បិ វស្សានំ អច្ចយេន ឧទ្ទិសន្តិ. ទីឃាយុកពុទ្ធានញ្ហិ ធរមានកាលេ អយមេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ, អប្បាយុកពុទ្ធានំ បន បឋមពោធិយំយេវ. តតោ បរំ ឥតរោ. តញ្ច ខោ ភិក្ខូយេវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា, តស្មា អម្ហាកម្បិ ភគវា វីសតិវស្សមត្តំ ឥមំ ឱវាទបាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិត្វា ឥមំ អន្តរាយំ ទិស្វា តតោ បរំ ន ឧទ្ទិសិ. អដ្ឋានន្តិ អការណំ. អនវកាសោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ការណញ្ហិ យថា តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ‘‘ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ‘‘អវកាសោ’’តិបិ វុច្ចតិ. យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ.

អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេតិ កោ អនុសន្ធិ? យ្វាយំ អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ បាតិមោក្ខស្ស អនុទ្ទេសោ វុត្តោ, សោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោតិ តំ អបរេហិបិ សត្តហិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេហិ សទ្ធិំ វិភជិត្វា ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ តេសំ ឧបមាភាវេន មហាសមុទ្ទេ អដ្ឋ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេ ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ’’តិអាទិមាហ.

ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.