១. មេត្តាវគ្គោ

១. មេត្តាសុត្តវណ្ណនា

១. អដ្ឋកនិបាតស្ស បឋមេ វឌ្ឍិតាយាតិ ភាវនាបារិបូរិវសេន បរិព្រូហិតាយ. បុនប្បុនំ កតាយាតិ ភាវនាយ ពហុលីករណេន អបរាបរំ បវត្តិតាយ. យុត្តយានសទិសកតាយាតិ យថា យុត្តអាជញ្ញយានំ ឆេកេន សារថិនា អធិដ្ឋិតំ យថារុចិ បវត្តតិ, ឯវំ យថារុចិ បវត្តារហតំ គមិតាយ. បតិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ សព្ពសម្បត្តិអធិដ្ឋានដ្ឋេន. បច្ចុបដ្ឋិតាយាតិ ភាវនាពហុលីការេហិ បតិ បតិ ឧបដ្ឋិតាយ អវិជហិតាយ. សមន្តតោ ចិតាយាតិ សព្ពភាគេន ភាវនានុរូបំ ចយំ គមិតាយ. តេនាហ ‘‘ឧបចិតាយា’’តិ. សុដ្ឋុ សមារទ្ធាយាតិ អតិវិយ សម្មទេវ និព្ពត្តិគតាយ.

យោ ច មេត្តំ ភាវយតីតិអាទីសុ យោ កោចិ គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា. មេត្តន្តិ មេត្តាឈានំ.

អប្បមាណន្តិ ភាវនាវសេន អារម្មណវសេន ច អប្បមាណំ. អសុភភាវនាទយោ វិយ ហិ អារម្មណេ ឯកទេសគ្គហណំ អកត្វា អនវសេសផរណវសេន អនោធិសោ ផរណវសេន ច, អប្បមាណារម្មណតាយ បគុណភាវនាវសេន ច អប្បមាណំ. តនូ សំយោជនា ហោន្តីតិ មេត្តំ បាទកំ កត្វា សម្មសិត្វា ហេដ្ឋិមេ អរិយមគ្គេ អធិគច្ឆន្តស្ស សុខេនេវ បដិឃសំយោជនាទយោ បហីយមានា តនូ ហោន្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯវំ កិលេសប្បហានញ្ច និព្ពានាធិគមញ្ច មេត្តាភាវនាយ សិខាប្បត្តមានិសំសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញេបិ អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកម្បិ ចេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អទុដ្ឋចិត្តោតិ មេត្តាពលេន សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភិតព្យាបាទតាយ ព្យាបាទេន អទូសិតចិត្តោ. មេត្តាយតីតិ ហិតផរណវសេន មេត្តំ ករោតិ. កុសលីតិ អតិសយេន កុសលវា មហាបុញ្ញោ, បដិឃាទិអនត្ថវិគមេន ខេមី. សព្ពេ ច បាណេតិ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកោ. មនសានុកម្បីតិ ចិត្តេន អនុកម្បន្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯកសត្តវិសយាបិ តាវ មេត្តា មហាកុសលរាសិ, សព្ពេ បន បាណេ អត្តនោ បុត្តំ វិយ ហិតផរណេន មនសា អនុកម្បន្តោ បហុកំ បហុំ អនប្បកំ អបរិយន្តំ ចតុសដ្ឋិមហាកប្បេបិ អត្តនោ វិបាកប្បពន្ធំ បវត្តេតុំ សមត្ថំ ឧឡារំ បុញ្ញំ អរិយោ បរិសុទ្ធចិត្តោ បុគ្គលោវ ករោតិ និប្ផាទេតីតិ. សត្តភរិតន្តិ សត្តេហិ អវិរឡំ, អាកិណ្ណមនុស្សន្តិ អត្ថោ.

សង្គហវត្ថូនីតិ (សំ. និ. ដី. ១.១.១២០) លោកស្ស សង្គណ្ហនការណានិ. និប្ផន្នសស្សតោ នវ ភាគេ កស្សកស្ស ទត្វា រញ្ញំ ឯកភាគគ្គហណំ ទសមភាគគ្គហណំ. ឯវំ កស្សកា ហដ្ឋតុដ្ឋា សស្សានិ សម្បាទេន្តីតិ អាហ ‘‘សស្សសម្បាទនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ’’តិ. តតោ ឱរភាគេ កិរ ឆភាគគ្គហណំ ជាតំ. ឆមាសិកន្តិ ឆន្នំ ឆន្នំ មាសានំ បហោនកំ. បាសេតីតិ បាសគតេ វិយ ករោតិ. វាចាយ បិយំ វាចាបិយំ, តស្ស កម្មំ វាចាបេយ្យំ. សព្ពសោ រដ្ឋស្ស ឥទ្ធាទិភាវតោ ខេមំ. និរព្ពុទំ ចោរិយាភាវតោ. ឥទ្ធញ្ហិ រដ្ឋំ អចោរិយំ. ‘‘និរគ្គឡ’’ន្តិ វុច្ចតិ អបារុតឃរភាវតោ.

ឧទ្ធំមូលកំ កត្វាតិ ឧម្មូលំ កត្វា. ទ្វីហិ បរិយញ្ញេហីតិ មហាយញ្ញស្ស បុព្ពភាគេ បច្ឆា ច បវត្តេតព្ពេហិ ទ្វីហិ បរិវារយញ្ញេហិ. សត្ត…បេ… ភីសនស្សាតិ សត្តនវុតាធិកានំ បញ្ចន្នំ បសុសតានំ មារណេន ភេរវស្ស បាបភីរុកានំ ភយាវហស្ស. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘ឆសតានិ និយុជ្ជន្តិ, បសូនំ មជ្ឈិមេ ហនិ;

អស្សមេធស្ស យញ្ញស្ស, ឩនានិ បសូហិ តីហី’’តិ. (សំ. និ. ដី. ១.១.១២០; អ. និ. ដី. ២.៤.៣៩);

សម្មន្តិ យុគច្ឆិទ្ទេ បក្ខិបិតព្ពទណ្ឌកំ. បាសន្តីតិ ខិបន្តិ. សំហារិមេហីតិ សកដេហិ វហិតព្ពេហិ. បុព្ពេ កិរ ឯកោ រាជា សម្មាបាសំ យជន្តោ សរស្សតិនទិតីរេ បថវិយា វិវរេ ទិន្នេ និមុគ្គោយេវ អហោសិ. អន្ធពាលព្រាហ្មណា គតានុគតិគតា ‘‘អយំ តស្ស សគ្គគមនមគ្គោ’’តិ សញ្ញាយ តត្ថ សម្មាបាសំ យញ្ញំ បដ្ឋបេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘និមុគ្គោកាសតោ បភុតី’’តិ. អយូបោ អប្បកទិវសោ យាគោ, សយូបោ ពហុទិវសំ សាធេយ្យោ សត្រយាគោ. មន្តបទាភិសង្ខតានំ សប្បិមធូនំ ‘‘វាជ’’មិតិ សមញ្ញា. ហិរញ្ញសុវណ្ណគោមហិំសាទិ សត្តរសកទក្ខិណស្ស. សារគព្ភកោដ្ឋាគារាទីសុ នត្ថិ ឯត្ថ អគ្គឡាតិ និរគ្គឡោ. តត្ថ កិរ យញ្ញេ អត្តនោ សាបតេយ្យំ អនវសេសតោ អនិគូហិត្វា និយ្យាតីយតិ.

ចន្ទប្បភាតិ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ២៧) ចន្ទិមស្សេវ បភាយ. តារាគណាវ សព្ពេតិ យថា សព្ពេបិ តារាគណា ចន្ទិមសោភាយ សោឡសិម្បិ កលំ នាគ្ឃន្តិ, ឯវំ តេ អស្សមេធាទយោ យញ្ញា មេត្តស្ស ចិត្តស្ស វុត្តលក្ខណេន សុភាវិតស្ស សោឡសិម្បិ កលំ នានុភវន្តិ, ន បាបុណន្តិ, នាគ្ឃន្តីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ អបរេបិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកេ មេត្តាភាវនាយ អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ន ហន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោតិ មេត្តាព្រហ្មវិហារភាវនានុយុត្តោ បុគ្គលោ. ន ហន្តីតិ តេនេវ មេត្តាភាវនានុភាវេន ទូរវិក្ខម្ភិតព្យាបាទតាយ ន កញ្ចិ សត្តំ ហិំសតិ, លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ ន វិពាធតិ វា. ន ឃាតេតីតិ បរំ សមាទបេត្វា ន សត្តេ មារាបេតិ ន វិពាធាបេតិ ច. ន ជិនាតីតិ សារម្ភវិគ្គាហិកកថាទិវសេន ន កញ្ចិ ជិនាតិ សារម្ភស្សេវ អភាវតោ, ជានិករណវសេន វា អដ្ដករណាទិនា ន កញ្ចិ ជិនាតិ. តេនាហ ‘‘ន អត្តនា បរស្ស ជានិំ ករោតី’’តិ. ន ជាបយេតិ បរេហិ បយោជេត្វា បរេសម្បិ ធនជានិំ ន ការាបេយ្យ. តេនាហ ‘‘ន បរេន បរស្ស ជានិំ ការេតី’’តិ. មេត្តាយ វា អំសោ អវិហេឋនដ្ឋេន អវយវភូតោតិ មេត្តំសោ.

មេត្តាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៤. បញ្ញាសុត្តាទិវណ្ណនា

២-៤. ទុតិយេ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយាតិ អាទិព្រហ្មចរិយមេវ អាទិព្រហ្មចរិយិកា. តេនាហ ‘‘មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតាយា’’តិ. អរិយោតិ និទ្ទោសោ បរិសុទ្ធោ. តុណ្ហីភាវោ ន តិត្ថិយានំ មូគព្ពតគហណំ វិយ អបរិសុទ្ធោតិ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ. ចតុត្ថជ្ឈានន្តិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេនេតំ វុត្តំ, បឋមជ្ឈានាទីនិបិ អរិយោ តុណ្ហីភាវោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. ជានន្តិ ឥទំ កម្មសាធនន្តិ អាហ ‘‘ជានិតព្ពកំ ជានាតី’’តិ. យថា វា ឯកច្ចោ វិបរីតំ គណ្ហន្តោ ជានន្តោបិ ន ជានាតិ, បស្សន្តោបិ ន បស្សតិ, ន ឯវមយំ. អយំ បន ជានន្តោ ជានាតិ, បស្សន្តោ បស្សតីតិ ឯវមេត្ថ ទដ្ឋព្ពោ. តតិយាទីនិ សុវិញ្ញេយ្យានិ.

បញ្ញាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមលោកធម្មសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ លោកស្ស ធម្មាតិ សត្តលោកស្ស អវស្សំភាវិធម្មា. តេនាហ ‘‘ឯតេហិ មុត្តា នាម នត្ថិ’’តិអាទិ. ឃាសច្ឆាទនាទីនំ លទ្ធិ លាភោ, តានិ ឯវ វា លទ្ធព្ពតោ លាភោ, តទភាវោ អលាភោ, លាភគ្គហណេន ចេត្ថ តព្ពិសយោ អនុរោធោ គហិតោ, អលាភគ្គហណេន វិរោធោ. យស្មា លោហិតេ សតិ តទុបឃាតវសេន បុព្ពោ វិយ អនុរោធោ លទ្ធាវសរោ ឯវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘លាភេ អាគតេ អលាភោ អាគតោយេវា’’តិ. ឯស នយោ យសាទីសុបិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បឋមលោកធម្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-៨. ទុតិយលោកធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា

៦-៨. ឆដ្ឋេ អធិកំ បយសតិ បយុជ្ជតិ ឯតេនាតិ អធិប្បយាសោ, សវិសេសំ ឥតិកត្តព្ពកិរិយា. តេនាហ ‘‘អធិកប្បយោគោ’’តិ. សត្តមដ្ឋមេសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ទុតិយលោកធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. នន្ទសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ ទុវិធា កុលបុត្តា ជាតិកុលបុត្តា អាចារកុលបុត្តា ច. តត្ថ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលិកស្ស បុត្តោ’’តិ (ម. និ. ២.២៩៤) ឯវំ អាគតា ឧច្ចាកុលបុត្តា ជាតិកុលបុត្តា. ‘‘សទ្ធាយេតេ កុលបុត្តា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា’’តិ (ម. និ. ៣.៧៨) ឯវំ អាគតា បន យត្ថ កត្ថចិ កុលេ បសុតាបិ អាចារកុលបុត្តា នាម. ឥធ បន ឧច្ចាកុលប្បសុតតំ សន្ធាយ ‘‘កុលបុត្តោតិ, ភិក្ខវេ, នន្ទំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យា’’តិ ភគវតា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ជាតិកុលបុត្តោ’’តិ. ឧភោហិបិ បន ការណេហិ តស្ស កុលបុត្តភាវោយេវ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

នន្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ការណ្ឌវសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ បដិចរតីតិ បដិច្ឆាទនវសេន ចរតិ បវត្តតិ. បដិច្ឆាទនដ្ឋោ ឯវ វា ចរតិ-សទ្ទោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនន្តិ អាហ ‘‘បដិច្ឆាទេតី’’តិ. អញ្ញេនាញ្ញន្តិ បន បដិច្ឆាទនាការទស្សនន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេន ការណេនា’’តិអាទិ. តត្ថ អញ្ញំ ការណំ វចនំ វាតិ យំ ចោទកេន ចុទិតកស្ស ទោសវិភាវនំ ការណំ, វចនំ វា វុត្តំ, តំ តតោ អញ្ញេនេវ ការណេន, វចនេន វា បដិច្ឆាទេតិ. ការណេនាតិ ចោទនាយ អមូលាយ អមូលិកភាវទីបនិយា យុត្តិយា វា. វចនេនាតិ តទត្ថពោធកេន វចនេន. ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា ចោទនំ វិស្សជ្ជេត្វាវ វិក្ខេបាបជ្ជនំ អញ្ញេនាញ្ញំ បដិចរណំ. ពហិទ្ធា កថាបនាមនា នាម ‘‘ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តេ – ‘‘បាដលិបុត្តំ គតោម្ហី’’តិអាទិនា ចោទនំ វិស្សជ្ជេត្វាតិ អយមេវ វិសេសោ. យោ ហិ ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘កោ អាបន្នោ, កិំ អាបន្នោ, កិស្មិំ អាបន្នា, កំ ភណថ, កិំ ភណថា’’តិ វា វទតិ, ‘‘ឯវរូបំ កិញ្ចិ តយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ន សុណាមី’’តិ សោតំ វា ឧបនេតិ, អយំ អញ្ញេនាញ្ញំ បដិចរតិ នាម. យោ បន ‘‘ឥត្ថន្នាមំ នាម អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘បាដលិបុត្តំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ន តវ បាដលិបុត្តគមនំ បុច្ឆាម, អាបត្តិំ បុច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ តតោ ‘‘រាជគហំ គតោម្ហិ. រាជគហំ វា យាហិ ព្រាហ្មណគហំ វា, អាបត្តិំ អាបន្នោសីតិ. តំ តត្ថ មេ សូករមំសំ លទ្ធ’’ន្តិអាទីនិ វទតិ, អយំ ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតិ នាម. សមណកចវរោតិ សមណវេសធារណេន សមណប្បតិរូបកតាយ សមណានំ កចវរភូតំ.

ការណ្ឌវំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.២៨៣-២៨៤) និទ្ធមថាតិ វិបន្នសីលតាយ កចវរភូតំ បុគ្គលំ កចវរមិវ អនបេក្ខា អបនេថ. កសម្ពុំ អបកស្សថាតិ កសម្ពុភូតញ្ច នំ ខត្តិយាទីនំ មជ្ឈគតំ បភិន្នបគ្ឃរិតកុដ្ឋំ ចណ្ឌាលំ វិយ អបកឌ្ឍថ. កិំ ការណំ? សង្ឃារាមោ នាម សីលវន្តានំ កតោ, ន ទុស្សីលានំ. យតោ ឯតទេវ សន្ធាយាហ ‘‘តតោ បលាបេ វាហេថ, អស្សមណេ សមណមានិនេ’’តិ. យថា បលាបា អន្តោសាររហិតា អតណ្ឌុលា ពហិ ថុសេន វីហី វិយ ទិស្សន្តិ, ឯវំ បាបភិក្ខូ អន្តោ សីលរហិតាបិ ពហិ កាសាវាទិបរិក្ខារេន ភិក្ខូ វិយ ទិស្សន្តិ, តស្មា ‘‘បលាបា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេ បលាបេ វាហេថ ឱបុនថ វិធមថ, បរមត្ថតោ អស្សមណេ សមណវេសមត្តេន សមណមានិនេ. កប្បយវ្ហោតិ កប្បេថ, ករោថាតិ វុត្តំ ហោតិ. បតិស្សតាតិ សប្បតិស្សា. វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ ករិស្សថ, បរិនិព្ពានំ បាបុណិស្សថាតិ អត្ថោ.

ការណ្ឌវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មេត្តាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.