៣. វជ្ជិសត្តកវគ្គោ

១. សារន្ទទសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ ទេវាយតនភាវេន ចិត្តត្តា លោកស្ស ចិត្តីការដ្ឋានតាយ ច ចេតិយំ អហោសិ. យាវកីវន្តិ (ទី. និ. ដី. ២.១៣៤) ឯកមេវេតំ បទំ អនិយមតោ បរិមាណវាចី. កាលោ ចេត្ថ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘យត្តកំ កាល’’ន្តិ. អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ និច្ចសន្និបាតា. តំ បន និច្ចសន្និបាតតំ ទស្សេតុំ ‘‘ទិវសស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. សន្និបាតពហុលាតិ បចុរសន្និបាតា. វោសានន្តិ សង្កោចំ. ‘‘វុទ្ធិយេវា’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘អភិណ្ហំ អសន្និបតន្តា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាកុលាតិ ខុភិតា ន បសន្នា. ភិជ្ជិត្វាតិ វគ្គពន្ធតោ វិភជ្ជ វិសុំ វិសុំ ហុត្វា.

សន្និបាតភេរិយាតិ សន្និបាតារោចនភេរិយា. អទ្ធភុត្តា វាតិ សាមិភុត្តា វា. ឱសីទមានេតិ ហាយមានេ.

សុង្កន្តិ ភណ្ឌំ គហេត្វា គច្ឆន្តេហិ បព្ពតខណ្ឌនាទិតិត្ថគាមទ្វារាទីសុ រាជបុរិសានំ ទាតព្ពភាគំ. ពលិន្តិ និប្ផន្នសស្សាទិតោ ឆភាគំ សត្តភាគន្តិអាទិនា លទ្ធព្ពករំ. ទណ្ឌន្តិ ទសវីសតិកហាបណាទិកំ អបរាធានុរូបំ គហេតព្ពធនទណ្ឌំ. វជ្ជិធម្មន្តិ វជ្ជិរាជធម្មំ. ឥទានិ អបញ្ញត្តបញ្ញាបនាទីសុ តប្បដិក្ខេបេ ច អាទីនវានិសំសេ ច វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បារិចរិយក្ខមាតិ ឧបដ្ឋានក្ខមា. បោរាណំ វជ្ជិធម្មន្តិ ឯត្ថ បុព្ពេ កិរ វជ្ជិរាជានោ ‘‘អយំ ចោរោ’’តិ អានេត្វា ទស្សិតេ ‘‘គណ្ហថ នំ ចោរ’’ន្តិ អវត្វា វិនិច្ឆយមហាមត្តានំ ទេន្តិ. តេ វិនិច្ឆិនិត្វា សចេ អចោរោ ហោតិ, វិស្សជ្ជេន្តិ. សចេ ចោរោ, អត្តនា កិញ្ចិ អកត្វា វោហារិកានំ ទេន្តិ, តេបិ វិនិច្ឆិនិត្វា អចោរោ ចេ, វិស្សជ្ជេន្តិ. ចោរោ ចេ, សុត្តធរានំ ទេន្តិ. តេបិ វិនិច្ឆិនិត្វា អចោរោ ចេ, វិស្សជ្ជេន្តិ. ចោរោ ចេ, អដ្ដកុលិកានំ ទេន្តិ, តេបិ តថេវ កត្វា សេនាបតិស្ស, សេនាបតិ ឧបរាជស្ស, ឧបរាជា រញ្ញោ. រាជា វិនិច្ឆិនិត្វា សចេ អចោរោ ហោតិ, វិស្សជ្ជេតិ. សចេ បន ចោរោ ហោតិ, បវេណិបណ្ណកំ វាចាបេតិ. តត្ថ ‘‘យេន ឥទំ នាម កតំ, តស្ស អយំ នាមទណ្ឌោ’’តិ លិខិតំ. រាជា តស្ស កិរិយំ តេន សមានេត្វា តទនុច្ឆវិកំ ទណ្ឌំ ករោតិ. ឥតិ ឯតំ បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ វត្តន្តានំ មនុស្សា ន ឧជ្ឈាយន្តិ. បរម្បរាគតេសុ អដ្ដកុលេសុ ជាតា អគតិគមនវិរតា អដ្ដមហល្លកបុរិសា អដ្ដកុលិកា.

សក្ការន្តិ ឧបការំ. គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វាតិ ‘‘ឥមេ អម្ហាកំ គរុនោ’’តិ តត្ថ គរុភាវំ បដិ បដិ ឧបដ្ឋបេត្វា. មានេស្សន្តីតិ សម្មានេស្សន្តិ. តំ បន សម្មាននំ តេសុ នេសំ អត្តមនតាបុព្ពកន្តិ អាហ ‘‘មនេន បិយាយិស្សន្តី’’តិ. និបច្ចការំ បណិបាតំ. ទស្សេន្តីតិ គរុចិត្តភារំ ទស្សេន្តិ. សន្ធានេតុន្តិ សម្ពន្ធំ អវិច្ឆិន្នំ កត្វា ឃដេតុំ.

បសយ្ហការស្សាតិ ពលក្ការស្ស. កាមំ វុទ្ធិយា បូជនីយតាយ ‘‘វុទ្ធិហានិយោ’’តិ វុត្តំ, អត្ថោ បន វុត្តានុក្កមេនេវ យោជេតព្ពោ. បាឡិយំ វា យស្មា ‘‘វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានី’’តិ វុត្តំ, តស្មា តទនុក្កមេន ‘‘វុទ្ធិហានិយោ’’តិ វុត្តំ.

វិបច្ចិតុំ អលទ្ធោកាសេ បាបកម្មេ, តស្ស កម្មស្ស វិបាកេ វា អនវសរោវ ទេវសោបសគ្គោ. តស្មិំ បន លទ្ធោកាសេ សិយា ទេវតោបសគ្គស្ស អវសរោតិ អាហ ‘‘អនុប្បន្នំ…បេ… វឌ្ឍេន្តី’’តិ. ឯតេនេវ អនុប្បន្នំ សុខន្តិ ឯត្ថាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ពលកាយស្ស ទិគុណតិគុណតាទស្សនំ បដិភយភាវទស្សនន្តិ ឯវមាទិនា ទេវតានំ សង្គាមសីសេ សហាយតា វេទិតព្ពា.

អនិច្ឆិតន្តិ អនិដ្ឋំ. អាវរណតោតិ និសេធនតោ. ធម្មតោ អនបេតា ធម្មិយាតិ ឥធ ‘‘ធម្មិកា’’តិ វុត្តា. មិគសូករាទិឃាតាយ សុនខាទីនំ កឌ្ឍិត្វា វនចរណំ វាជោ, តត្ថ និយុត្តា, តេ វា វាជេន្តីតិ វាជិកា, មិគវធចារិនោ.

សារន្ទទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វស្សការសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ អភិយាតុកាមោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ អភិភវនត្ថោ ‘‘អនភិវិទិតុ’’ន្តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ ‘‘អភិភវនត្ថាយ យាតុកាមោ’’តិ. វជ្ជិរាជានោតិ ‘‘វជ្ជេតព្ពា ឥមេ’’តិ អាទិតោ បវត្តំ វចនំ ឧបាទាយ វជ្ជីតិ លទ្ធនាមា រាជានោ, វជ្ជិរដ្ឋស្ស វា រាជានោ វជ្ជិរាជានោ. រដ្ឋស្ស បន វជ្ជិសមញ្ញា តន្និវាសិរាជកុមារវសេន វេទិតព្ពា. រាជិទ្ធិយាតិ រាជភាវានុគតេន បភាវេន. សោ បន បភាវោ នេសំ គណរាជានំ មិថោ សាមគ្គិយា លោកេ បាកដោ. ចិរដ្ឋាយី ច អហោសីតិ ‘‘សមគ្គភាវំ កថេតី’’តិ វុត្តំ. អនុ អនុ តំសមង្គិនោ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ អនុភាវោ, អនុភាវោ ឯវ អានុភាវោ, បតាបោ. សោ បន នេសំ បតាបោ ហត្ថិអស្សាទិវាហនសម្បត្តិយា តត្ថ ច សុភិក្ខិតភាវេន លោកេ បាកដោ ជាតោតិ ‘‘ឯតេន…បេ… កថេតី’’តិ វុត្តំ. តាឡច្ឆិគ្គឡេនាតិ កុញ្ចិកាឆិទ្ទេន. អសនន្តិ សរំ. អតិបាតយិស្សន្តីតិ អតិក្កាមេន្តិ. បោង្ខានុបោង្ខន្តិ បោង្ខស្ស អនុបោង្ខំ, បុរិមសរស្ស បោង្ខបទានុគតបោង្ខំ ឥតរំ សរំ កត្វាតិ អត្ថោ. អវិរាធិតន្តិ អវិរជ្ឈិតំ. ឧច្ឆិន្ទិស្សាមីតិ ឧម្មូលនវសេន កុលសន្តតិំ ឆិន្ទិស្សាមិ. អយនំ វឌ្ឍនំ អយោ, តប្បដិបក្ខេន អនយោតិ អាហ ‘‘អវឌ្ឍិ’’ន្តិ. ញាតីនំ ព្យសនំ វិនាសោ ញាតិព្យសនំ.

គង្គាយាតិ គង្គាសមីបេ. បដ្ដនគាមន្តិ សកដបដ្ដនគាមំ. តត្រាតិ តស្មិំ បដ្ដនេ. ពលវាឃាតជាតោតិ ឧប្បន្នពលវកោធោ. មេតិ មយ្ហំ. គតេនាតិ គមនេន. សីតំ វា ឧណ្ហំ វា នត្ថិ តាយ វេលាយ. អភិមុខំ យុទ្ធេនាតិ អភិមុខំ ឧជុកមេវ សង្គាមករណេន. ឧបលាបនំ សាមំ ទានញ្ចាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ភេទោបិ ឥធ ឧបាយោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញត្រ មិថុភេទា’’តិ. យុទ្ធស្ស បន អនុបាយតា បគេវ បកាសិតា. ឥទន្តិ ‘‘អញ្ញត្រ ឧបលាបនាយ អញ្ញត្រ មិថុភេទា’’តិ ឥទំ វចនំ. កថាយ នយំ លភិត្វាតិ ‘‘យាវកីវញ្ច …បេ… បរិហានី’’តិ ឥមាយ ភគវតោ កថាយ ឧបាយំ លភិត្វា. អនុកម្បាយាតិ វជ្ជិរាជេសុ អនុគ្គហេន.

រាជាបិ តមេវ បេសេត្វា សព្ពេ…បេ… បាបេសីតិ រាជា តំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតំ ‘‘កិំ, អាចរិយ, ភគវា អវចា’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘យថា ភោ សមណស្ស គោតមស្ស វចនំ ន សក្កា វជ្ជី កេនចិ គហេតុំ, អបិច ឧបលាបនាយ វា មិថុភេទេន វា សក្កា’’តិ អាហ. តតោ នំ រាជា ‘‘ឧបលាបនាយ អម្ហាកំ ហត្ថិអស្សាទយោ នស្សិស្សន្តិ, ភេទេនេវ តេ គហេស្សាមិ, កិំ ករោមា’’តិ បុច្ឆិ. តេន ហិ, មហារាជ, តុម្ហេ វជ្ជី អារព្ភ បរិសតិ កថំ សមុដ្ឋាបេថ, តតោ អហំ ‘‘កិំ តេ, មហារាជ, តេហិ, អត្តនោ សន្តកេន កសិវណិជ្ជាទីនិ កត្វា ជីវន្តុ ឯតេ រាជានោ’’តិ វត្វា បក្កមិស្សាមិ. តតោ តុម្ហេ ‘‘កិំ នុ, ភោ, ឯស ព្រាហ្មណោ វជ្ជី អារព្ភ បវត្តំ កថំ បដិពាហតី’’តិ វទេយ្យាថ. ទិវសភាគេ ចាហំ តេសំ បណ្ណាការំ បេសេស្សាមិ, តម្បិ គាហាបេត្វា តុម្ហេបិ មម ទោសំ អារោបេត្វា ពន្ធនតាឡនាទីនិ អកត្វាវ កេវលំ ខុរមុណ្ឌំ មំ កត្វា នគរា នីហរាបេថ, អថាហំ ‘‘មយា តេ នគរេ បាការោ បរិខា ច ការិតា, អហំ ថិរទុព្ពលដ្ឋានញ្ច ឧត្តានគម្ភីរដ្ឋានញ្ច ជានាមិ, ន ចិរស្សំ ទានិ តំ ឧជុំ ករិស្សាមី’’តិ វក្ខាមិ. តំ សុត្វា តុម្ហេ ‘‘គច្ឆតូ’’តិ វទេយ្យាថាតិ. រាជា សព្ពំ អកាសិ.

លិច្ឆវី តស្ស និក្ខមនំ សុត្វា ‘‘សឋោ ព្រាហ្មណោ, មា តស្ស គង្គំ ឧត្តារេតុំ អទត្ថា’’តិ អាហំសុ. តត្រ ឯកច្ចេហិ ‘‘អម្ហេ អារព្ភ កថិតត្តា កិរ សោ ឯវំ ករោតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ភណេ ឯតូ’’តិ វទិំសុ. សោ គន្ត្វា លិច្ឆវី ទិស្វា ‘‘កិមាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិតោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. លិច្ឆវិនោ ‘‘អប្បមត្តកេន នាម ឯវំ គរុំ ទណ្ឌំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ វត្វា ‘‘កិំ តេ តត្រ ឋានន្តរ’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. វិនិច្ឆយមហាមច្ចោហមស្មីតិ. តទេវ តេ ឋានន្តរំ ហោតូតិ. សោ សុដ្ឋុតរំ វិនិច្ឆយំ ករោតិ. រាជកុមារា តស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តិ. សោ បតិដ្ឋិតគុណោ ហុត្វា ឯកទិវសំ ឯកំ លិច្ឆវិំ គហេត្វា ឯកមន្តំ គន្ត្វា ‘‘ទារកា កសន្តី’’តិ បុច្ឆិ. អាម, កសន្តិ. ទ្វេ គោណេ យោជេត្វាតិ. អាម, ទ្វេ គោណេ យោជេត្វាតិ. ឯត្តកំ វត្វា និវត្តោ. តតោ តមញ្ញោ ‘‘កិំ អាចរិយោ អាហា’’តិ បុច្ឆិត្វា តេន វុត្តំ – អសទ្ទហន្តោ ‘‘ន មេសោ យថាភូតំ កថេតី’’តិ តេន សទ្ធិំ ភិជ្ជិ.

ព្រាហ្មណោ អបរម្បិ ឯកទិវសំ ឯកំ លិច្ឆវិំ ឯកមន្តំ នេត្វា ‘‘កេន ព្យញ្ជនេន ភុត្តោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា និវត្តោ. តម្បិ អញ្ញោ បុច្ឆិត្វា អសទ្ទហន្តោ តថេវ ភិជ្ជិ. ព្រាហ្មណោ អបរម្បិ ទិវសំ ឯកំ លិច្ឆវិំ ឯកមន្តំ នេត្វា ‘‘អតិទុគ្គតោសិ កិរា’’តិ បុច្ឆិ. កោ ឯវមាហាតិ. អសុកោ នាម លិច្ឆវីតិ. អបរម្បិ ឯកមន្តំ នេត្វា ‘‘ត្វំ កិរ ភីរុជាតិកោ’’តិ បុច្ឆិ. កោ ឯវមាហាតិ? អសុកោ នាម លិច្ឆវីតិ. ឯវំ អញ្ញេន អកថិតមេវ អញ្ញស្ស កថេន្តោ តីហិ សំវច្ឆរេហិ តេ រាជានោ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទិត្វា យថា ទ្វេ ឯកមគ្គេន ន គច្ឆន្តិ, តថា កត្វា សន្និបាតភេរិំ ចរាបេសិ. លិច្ឆវិនោ ‘‘ឥស្សរា សន្និបតន្តុ, សូរា សន្និបតន្តូ’’តិ វត្វា ន សន្និបតិំសុ. ព្រាហ្មណោ ‘‘អយំ ទានិ កាលោ, សីឃំ អាគច្ឆតូ’’តិ រញ្ញោ សាសនំ បេសេតិ. រាជា សុត្វាវ ពលភេរិំ ចរាបេត្វា និក្ខមិ. វេសាលិកា សុត្វា ‘‘រញ្ញោ គង្គំ ឧត្តរិតុំ ន ទស្សាមា’’តិ ភេរិំ ចរាបេសុំ. តេ សុត្វា ‘‘គច្ឆន្តុ សូររាជានោ’’តិអាទីនិ វត្វា ន សន្និបតិំសុ. ‘‘នគរប្បវេសនំ ន ទស្សាម, ទ្វារានិ បិទហិស្សាមា’’តិ ភេរិំ ចរាបេសុំ. ឯកោបិ ន សន្និបតិ. យថាវិវដេហិ ទ្វារេហិ បវិសិត្វា សព្ពេ អនយព្យសនំ បាបេត្វា គតោ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘រាជាបិ តមេវ បេសេត្វា សព្ពេបិ ភិន្ទិត្វា គន្ត្វា អនយព្យសនំ បាបេសី’’តិ.

វស្សការសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បឋមសត្តកសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ អបរិហានាយ ហិតាតិ អបរិហានិយា (ទី. និ. ដី. ២.១៣៦), ន បរិហាយន្តិ ឯតេហីតិ វា អបរិហានិយា. ឯវំ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធាបិ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តតោតិអាទិ ទិសាសុ អាគតសាសនេ វុត្តវចនំ វុត្តកថនំ. វិហារសីមា អាកុលា យស្មា, តស្មា ឧបោសថបវារណា ឋិតា. ឱលីយមានកោតិ បាឡិតោ អត្ថតោ ច វិនស្សមានកោ. ឧក្ខិបាបេន្តាតិ បគុណភាវករណេន អត្ថសំវណ្ណនាវសេន ច បគ្គណ្ហន្តា.

សាវត្ថិយំ ភិក្ខូ វិយ (បារា. ៥៦៥) បាចិត្តិយំ ទេសាបេតព្ពោតិ បញ្ញាបេន្តា. វជ្ជិបុត្តកា វិយ (ចូឡវ. ៤៤៦) ទសវត្ថុទីបនេន. តថា អករោន្តាតិ នវំ កតិកវត្តំ វា សិក្ខាបទំ វា អមទ្ទន្តា ធម្មវិនយតោ សាសនំ ទីបេន្តា ខុទ្ទកម្បិ ច សិក្ខាបទំ អសមូហនន្តា. អាយស្មា មហាកស្សបោ វិយ ចាតិ ‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ, សន្តាម្ហាកំ សិក្ខាបទានិ គិហិគតានិ. គិហិនោបិ ជានន្តិ ‘ឥទំ វោ សមណានំ សក្យបុត្តិកានំ កប្បតិ, ឥទំ វោ ន កប្បតី’តិ. សចេបិ ហិ មយំ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនិស្សាម, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ ‘ធូមកាលិកំ សមណេន គោតមេន សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, យាវិមេសំ សត្ថា អដ្ឋាសិ, តាវិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិំសុ. យតោ ឥមេសំ សត្ថា បរិនិព្ពុតោ, ន ទានិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខន្តី’តិ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញបេយ្យ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទេយ្យ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តេយ្យា’’តិ ឥមំ (ចូឡវ. ៤៤២) តន្តិំ ឋបេន្តោ អាយស្មា មហាកស្សបោ វិយ ច.

ថិរភាវប្បត្តាតិ សាសនេ ថិរភាវំ អនិវត្តិតភាវំ ឧបគតា. ថេរការកេហីតិ ថេរភាវសាធកេហិ សីលាទិគុណេហិ អសេក្ខធម្មេហិ. ពហូ រត្តិយោតិ បព្ពជិតា ហុត្វា ពហូ រត្តិយោ ជានន្តិ. សីលាទិគុណេសុ បតិដ្ឋាបនមេវ សាសនេ បរិណាយកតាតិ អាហ ‘‘តីសុ សិក្ខាសុ បវត្តេន្តី’’តិ. ឱវាទំ ន ទេន្តិ អភាជនភាវតោ. បវេណិកថន្តិ អាចរិយបរម្បរាភតំ សម្មាបដិបត្តិទីបនំ ធម្មកថំ. សារភូតំ ធម្មបរិយាយន្តិ សមថវិបស្សនាមគ្គផលសម្បាបនេន សាសនេ សារភូតំ ពោជ្ឈង្គកោសល្លអនុត្តរសីតិភាវ- (អ. និ. ៦.៨៥) អធិចិត្តសុត្តាទិធម្មតន្តិំ. អាទិកំ ឱវាទន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯវំ តេ អាលោកេតព្ពំ, ឯវំ តេ វិលោកេតព្ពំ, ឯវំ តេ សមិញ្ជិតព្ពំ, ឯវំ តេ បសារេតព្ពំ, ឯវំ តេ សង្ឃាដិបត្តចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ ឱវាទំ សង្គណ្ហាតិ.

បុនព្ភវទានំ បុនព្ភវោ ឧត្តរបទលោបេន. ឥតរេតិ យេ ន បច្ចយវសិកា ន អាមិសចក្ខុកា, តេ ន គច្ឆន្តិ តណ្ហាយ វសំ.

អារញ្ញកេសូតិ អរញ្ញភាគេសុ អរញ្ញបរិយាបន្នេសុ. ននុ យត្ថ កត្ថចិបិ តណ្ហា សាវជ្ជា ឯវាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘គាមន្តសេនាសនេសុ ហី’’តិអាទិ. តេន ‘‘អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តបិហាទយោ បិយ អារញ្ញកសេនាសនេសុ សាលយតា សេវិតព្ពបក្ខិកា ឯវាតិ ទស្សេតិ.

អត្តនាវាតិ សយមេវ. តេន បរេហិ អនុស្សាហិតានំ សរសេនេវ អនាគតានំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ អាគមនំ, អាគតានញ្ច ផាសុវិហារំ បច្ចាសីសន្តីតិ ទស្សេតិ. ឥមិនាវ នីហារេនាតិ ឥមាយ បដិបត្តិយា. អគ្គហិតធម្មគ្គហណន្តិ អគ្គហិតស្ស បរិយត្តិធម្មស្ស ឧគ្គហណំ. គហិតសជ្ឈាយករណន្តិ ឧគ្គហិតស្ស សុដ្ឋុ អត្ថចិន្តនំ. ចិន្តរត្ថោ ហិ អយំ សជ្ឈាយសទ្ទោ. ឯន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ. និសីទន្តិ អាសនបញ្ញាបនាទិនា.

បឋមសត្តកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៦. ទុតិយសត្តកសុត្តាទិវណ្ណនា

២៤-២៦. ចតុត្ថេ ករោន្តោយេវាតិ យថាវុត្តំ តិរច្ឆានកថំ កថេន្តោយេវ. អតិរច្ឆានកថាភាវេបិ តស្ស តត្ថ តប្បរភាវទស្សនត្ថំ អវធារណវចនំ. បរិយន្តការីតិ សបរិយន្តំ កត្វា វត្តា. ‘‘បរិយន្តវតិំ វាចំ ភាសិតា’’តិ (ទី. និ. ១.៩, ១៩៤) ហិ វុត្តំ. អប្បភស្សោវាតិ បរិមិតកថោយេវ ឯកន្តេន កថេតព្ពស្សេវ កថនតោ. សមាបត្តិសមាបជ្ជនំ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ. និទ្ទាយតិយេវាតិ និទ្ទោក្កមនេ អនាទីនវទស្សី និទ្ទាយតិយេវ, ឥរិយាបថបរិវត្តនាទិនា ន នំ វិនោទេតិ. ឯវំ សំសដ្ឋោវាតិ វុត្តនយេន គណសង្គណិកាយ សំសដ្ឋោ ឯវ វិហរតិ. ទុស្សីលា បាបិច្ឆា នាមាតិ សយំ និស្សីលា អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ សមន្នាគតត្តា បាបា លាមកា ឥច្ឆា ឯតេសន្តិ បាបិច្ឆា. បាបបុគ្គលេហិ មិត្តិករណតោ បាបមិត្តា. តេហិ សទា សហបវត្តនេន បាបសហាយា. តត្ថ និន្នតាទិនា តទធិមុត្តតាយ បាបសម្បវង្កា. បញ្ចមាទីនិ ឧត្តានត្ថានិយេវ.

ទុតិយសត្តកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-១១. សញ្ញាសុត្តាទិវណ្ណនា

២៧-៣១. សត្តមេ អនិច្ចាតិ អនុបស្សតិ ឯតាយាតិ អនិច្ចានុបស្សនា. តថាបវត្តវិបស្សនា បន យស្មា អត្តនា សហគតសញ្ញាយ ភាវិតាយ ភាវិតា ឯវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ សហគតសញ្ញា’’តិ. ឥមា សត្ត លោកិយវិបស្សនាបិ ហោន្តិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា បវត្តនតោ. ‘‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ អាគតវសេន បនេត្ថ ទ្វេ លោកុត្តរា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. ‘‘វិរាគោ និរោធោ’’តិ ហិ តត្ថ និព្ពានំ វុត្តន្តិ ឥធ វិរាគសញ្ញា, តា វុត្តសញ្ញា និព្ពានារម្មណាបិ សិយុំ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អដ្ឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

សញ្ញាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វជ្ជិសត្តកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.