(៦) ១. នីវរណវគ្គោ

១-២. អាវរណសុត្តាទិវណ្ណនា

៥១-៥២. ទុតិយស្ស បឋមេ អាវរន្តីតិ អាវរណា, នីវារយន្តីតិ នីវរណា. ឯត្ថ ច អាវរន្តីតិ កុសលធម្មុប្បត្តិំ អាទិតោ បរិវារេន្តិ. នីវារយន្តីតិ និរវសេសតោ វារយន្តីតិ អត្ថោ, តស្មា អាវរណវសេនាតិ អាទិតោ កុសលុប្បត្តិវារណវសេន. នីវរណវសេនាតិ និរវសេសតោ វារណវសេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា បញ្ច នីវរណា ឧប្បជ្ជមានា អនុប្បន្នាយ លោកិយលោកុត្តរាយ បញ្ញាយ ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេន្តិ, ឧប្បន្នាបិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច វា អភិញ្ញា ឧបច្ឆិន្ទិត្វា បាតេន្តិ, តស្មា ‘‘បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឧបច្ឆិន្ទនំ បាតនញ្ចេត្ថ តាសំ បញ្ញានំ អនុប្បន្នានំ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានមេវ. ឥតិ មហគ្គតានុត្តរបញ្ញានំ ឯកច្ចាយ ច បរិត្តបញ្ញាយ អនុប្បត្តិហេតុភូតា នីវរណធម្មា ឥតរាសំ សមត្ថតំ វិហនន្តិយេវាតិ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា វុត្តា. ភាវនាមនសិការេន វិនា បកតិយា មនុស្សេហិ និព្ពត្តេតព្ពោ ធម្មោតិ មនុស្សធម្មោ, មនុស្សត្តភាវាវហោ វា ធម្មោ មនុស្សធម្មោ, អនុឡារំ បរិត្តកុសលំ. យំ អសតិបិ ពុទ្ធុប្បាទេ វត្តតិ, យញ្ច សន្ធាយាហ ‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតី’’តិ (ជា. ១.៨.៧៥). អលំ អរិយាយ អរិយភាវាយាតិ អលមរិយោ, អរិយភាវាយ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ញាណទស្សនមេវ ញាណទស្សនវិសេសោ, អលមរិយោ ច សោ ញាណទស្សនវិសេសោ ចាតិ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ.

ញាណទស្សនន្តិ ច ទិព្ពចក្ខុបិ វិបស្សនាបិ មគ្គោបិ ផលម្បិ បច្ចវេក្ខណញាណម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ វុច្ចតិ. ‘‘អប្បមត្តោ សមានោ ញាណទស្សនំ អារាធេតី’’តិ (ម. និ. ១.៣១១) ហិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុ ញាណទស្សនំ នាម. ‘‘ញាណទស្សនាយ ចិត្តំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៤) ឯត្ថ វិបស្សនាញាណំ. ‘‘អភព្ពា តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយា’’តិ (អ. និ. ៤.១៩៦) ឯត្ថ មគ្គោ. ‘‘អយមញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ (ម. និ. ១.៣២៨) ឯត្ថ ផលំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ, អកុប្បា មេ វិមុត្តិ, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៦; បដិ. ម. ២.៣០) ឯត្ថ បច្ចវេក្ខណញាណំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ ‘សត្តាហកាលកតោ អាឡារោ កាលាមោ’’’តិ (ម. និ. ១.២៨៤; ២.៣៤០) ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ឥធ បន លោកុត្តរធម្មោ អធិប្បេតោ. ឯត្ថ ច រូបាយតនំ ជានាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, ទិព្ពចក្ខុ. សម្មសនូបចារេ ច ធម្មលក្ខណត្តយញ្ច តថា ជានាតិ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, វិបស្សនា. និព្ពានំ ចត្តារិ វា សច្ចានិ អសម្មោហប្បដិវេធតោ ជានាតិ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, មគ្គោ. ផលំ បន និព្ពានវសេនេវ យោជេតព្ពំ. បច្ចវេក្ខណា មគ្គាធិគតស្ស អត្ថស្ស សព្ពសោ ជោតនដ្ឋេន ញាណទស្សនំ. សព្ពញ្ញុតា អនាវរណតាយ សមន្តចក្ខុតាយ ច ញាណទស្សនំ. ព្យាទិណ្ណកាលោតិ បរិយាទិន្នកាលោ. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

អាវរណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. បធានិយង្គសុត្តាទិវណ្ណនា

៥៣-៥៤. តតិយេ បទហតីតិ បទហនោ, ភាវនមនុយុត្តោ យោគី, តស្ស ភាវោ ភាវនានុយោគោ បទហនភាវោ. បធានមស្ស អត្ថីតិ បធានិកោ, ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា ‘‘បធានិយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ អាគតត្តា’’តិ វុត្តត្តា បច្ចេកពោធិសត្តសាវកពោធិសត្តានម្បិ បណិធានតោ បភុតិ អាគតសទ្ធា អាគមនសទ្ទា ឯវ, ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន បន ‘‘សព្ពញ្ញុពោធិសត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. អធិគមតោ សមុទាគតត្តា អគ្គមគ្គផលសម្បយុត្តា ចាបិ អធិគមសទ្ធា នាម, យា សោតាបន្នស្ស អង្គភាវេន វុត្តា. អចលភាវេនាតិ បដិបក្ខេន អនធិភវនីយត្តា និច្ចលភាវេន. ឱកប្បនន្តិ ឱក្កន្ទិត្វា អធិមុច្ចនំ, បសាទុប្បត្តិយា បសាទនីយវត្ថុស្មិំ បសីទនមេវ. សុប្បដិវិទ្ធន្តិ សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធំ. យថា តេន បដិវិទ្ធេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ហត្ថគតំ អហោសិ, តថា បដិវិទ្ធំ. យស្ស ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ សទ្ធា អចលា អសម្បវេធិ, តស្ស ធម្មសុធម្មតាយ សង្ឃសុប្បដិបន្នតាយ តេន បដិវេធេន សទ្ធា ន តថាតិ អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធេ បសន្នោ ធម្មេ បសន្នោ សង្ឃេ បសន្នោ’’តិអាទិ. បធានវីរិយំ ឥជ្ឈតិ ‘‘អទ្ធា ឥមាយ បដិបទាយ ជរាមរណតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ សក្កច្ចំ បទហនតោ.

អប្ប-សទ្ទោ អភាវត្ថោ ‘‘អប្បសទ្ទស្ស…បេ… ខោ បនា’’តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ ‘‘អរោគោ’’តិ. សមវេបាកិនិយាតិ យថាភុត្តមាហារំ សមាការេនេវ បចនសីលាយ. ទឡ្ហំ កត្វា បចន្តី ហិ គហណី ឃោរភាវេន បិត្តវិការាទិវសេន រោគំ ជនេតិ, សិថិលំ កត្វា បចន្តី មន្ទភាវេន វាតវិការាទិវសេន តេនាហ ‘‘នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយា’’តិ. គហណិតេជស្ស មន្ទបដុតាវសេន សត្តានំ យថាក្កមំ សីតុណ្ហសហតាតិ អាហ ‘‘អតិសីតលគ្គហណិកោ’’តិអាទិ. យាថាវតោ អច្ចយទេសនា អត្តនោ អាវិករណំ នាមាតិ អាហ ‘‘យថាភូតំ អត្តនោ អគុណំ បកាសេតា’’តិ. ឧទយត្ថគាមិនិយាតិ សង្ខារានំ ឧទយញ្ច វយញ្ច បដិវិជ្ឈន្តិយាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ឧទយញ្ចា’’តិអាទិ. បរិសុទ្ធាយាតិ និរុបក្កិលេសាយ. និព្ពិជ្ឈិតុំ សមត្ថាយាតិ តទង្គវសេន សវិសេសំ បជហិតុំ សមត្ថាយ. តស្ស ទុក្ខស្ស ខយគាមិនិយាតិ យំ ទុក្ខំ ឥមស្មិំ ញាណេ អនធិគតេ បវត្តិរហំ, អធិគតេ ន បវត្តិ, តំ សន្ធាយ វទតិ. តថាហេស យោគាវចរោ ‘‘ចូឡសោតាបន្នោ’’តិ វុច្ចតិ. ចតុត្ថំ ឧត្តានមេវ.

បធានិយង្គសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មាតាបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៥. បញ្ចមេ វិស្សាសោតិ វិសច្ឆាយសន្តានោ ភាវោ. ឱតារោតិ តត្ថ ចិត្តស្ស អនុប្បវេសោ. គហេត្វាតិ អត្តនោ ឯវ ឱកាសំ គហេត្វា. ខេបេត្វាតិ កុសលវារំ ខេបេត្វា.

ឃដ្ដេយ្យាតិ អក្កមនាទិវសេន ពាធេយ្យ. តីហិ បរិញ្ញាហីតិ ញាតតីរណប្បហានសង្ខាតាហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ. នត្ថិ ឯតេសំ កុតោចិ ភយន្តិ អកុតោភយា, និព្ភយាតិ អត្ថោ. ចតុន្នំ ឱឃានំ, សំសារមហោឃស្សេវ វា បារំ បរិយន្តំ គតា. តេនាហ ‘‘បារំ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិអាទិ.

មាតាបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឧបជ្ឈាយសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ឆដ្ឋេ មធុរកភាវោ នាម សរីរស្ស ថម្ភិតត្តំ, តំ បន គរុភាវបុព្ពកន្តិ អាហ ‘‘សញ្ជាតគរុភាវោ’’តិ. ន បក្ខាយន្តីតិ នប្បកាសេន្តិ, នានាការណតោ ន ឧបដ្ឋហន្តិ. តេនាហ ‘‘ចតស្សោ ទិសា ច អនុទិសា ច មយ្ហំ ន ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ឧបជ្ឈាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អភិណ្ហបច្ចវេក្ខិតព្ពដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

៥៧. សត្តមេ ជរាធម្មោតិ ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘អសម្មោសធម្មោ និព្ពាន’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ៧៦៣) វិយ បកតិបរិយាយោ, តស្មា ជរាបកតិកោ ជិណ្ណសភាវោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជរាសភាវោ’’តិអាទិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. កម្មុនា ទាតព្ពំ អាទិយតីតិ កម្មទាយាទោ, អត្តនា យថូបចិតកម្មផលភាគីតិ អត្ថោ. តំ បន ទាយជ្ជំ ការណូបចារេន វទន្តោ ‘‘កម្មំ មយ្ហំ ទាយជ្ជំ សន្តកន្តិ អត្ថោ’’តិ អាហ យថា ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ, ឯវមិទំ បុញ្ញំ វឌ្ឍតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៨០). យោនីហិ ផលំ សភាវតោ ភិន្នម្បិ អភិន្នំ វិយ មិស្សិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘កម្មំ មយ្ហំ យោនិ ការណ’’ន្តិ. មមត្តវសេន ពជ្ឈន្តីតិ ពន្ធូ, ញាតិ សាលោហិតោ ច, កម្មំ បន ឯកន្តសម្ពន្ធវាតិ អាហ ‘‘កម្មំ មយ្ហំ ពន្ធូ’’តិ. បតិដ្ឋាតិ អវស្សយោ. កម្មសទិសោ ហិ សត្តានំ អវស្សយោ នត្ថិ.

យោព្ពនំ អារព្ភ ឧប្បន្នមទោតិ ‘‘មហល្លកកាលេ បុញ្ញំ ករិស្សាម, ទហរម្ហ តាវា’’តិ យោព្ពនំ អបស្សាយ មានករណំ. ‘‘អហំ និរោគោ សដ្ឋិ វា សត្តតិ វា វស្សានិ អតិក្កន្តានិ, ន មេ ហរីតកខណ្ឌម្បិ ខាទិតព្ពំ, ឥមេ បនញ្ញេ ‘អសុកំ នោ ឋានំ រុជ្ជតិ, ភេសជ្ជំ ខាទាមា’តិ វិចរន្តិ, កោ អញ្ញោ មយា សទិសោ និរោគោ នាមា’’តិ ឯវំ មានករណំ អារោគ្យមទោ. សព្ពេសម្បិ ជីវិតំ នាម បភង្គុរំ ទុក្ខានុពន្ធញ្ច, តទុភយំ អនោលោកេត្វា បពន្ធដ្ឋិតិំ បច្ចយសុលភតញ្ច និស្សាយ ‘‘ចិរំ ជីវិំ, ចិរំ ជីវាមិ, ចិរំ ជីវិស្សាមិ, សុខំ ជីវិំ, សុខំ ជីវាមិ, សុខំ ជីវិស្សាមី’’តិ ឯវំ មានករណំ ជីវិតមទោ.

ឧបធិរហិតន្តិ កាមូបធិរហិតំ. ចត្តារោ ហិ ឧបធី – កាមូបធិ, ខន្ធូបធិ, កិលេសូបធិ, អភិសង្ខារូបធីតិ. កាមាបិ ‘‘យំ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ កាមានំ អស្សាទោ’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦) ឯវំ វុត្តស្ស សុខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ‘‘ឧបធិយតិ ឯត្ថ សុខ’’ន្តិ ឥមិនា វចនត្ថេន ‘‘ឧបធី’’តិ វុច្ចតិ, ខន្ធាបិ ខន្ធមូលកស្ស ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, កិលេសាបិ អបាយទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, អភិសង្ខារាបិ ភវទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អភិណ្ហបច្ចវេក្ខិតព្ពដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-១០. លិច្ឆវិកុមារកសុត្តាទិវណ្ណនា

៥៨-៦០. អដ្ឋមេ សាបតេយ្យន្តិ ឯត្ថ សំ វុច្ចតិ ធនំ, តស្ស បតីតិ សបតិ, ធនសាមិកោ. តស្ស ហិតាវហត្តា សាបតេយ្យំ, ទ្រព្យំ, ធនន្តិ អត្ថោ. អត្តនោ រុចិវសេន គាមកិច្ចំ នេតីតិ គាមនិយោ, គាមនិយោយេវ គាមណិកោ.

អន្វាយ ឧបនិស្សាយ ជីវនសីលា អនុជីវិនោតិ អាហ ‘‘យេ ច ឯតំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តី’’តិ. ឯកំ មហាកុលំ និស្សាយ បណ្ណាសម្បិ សដ្ឋិបិ កុលានិ ជីវន្តិ, តេ មនុស្សេ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. នវមាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

លិច្ឆវិកុមារកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នីវរណវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.