(៧) ២. បត្តកម្មវគ្គោ

១-៤. បត្តកម្មសុត្តាទិវណ្ណនា

៦១-៦៤. ទុតិយស្ស បឋមេ យេ អនិដ្ឋា ន ហោន្តិ, តេ ឥដ្ឋាតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘អនិដ្ឋបដិក្ខេបេន ឥដ្ឋា’’តិ. ឥដ្ឋាតិ ច បរិយិដ្ឋា វា ហោតុ មា វា, ឥដ្ឋារម្មណភូតាតិ អត្ថោ. គវេសិតម្បិ ហិ ឥដ្ឋន្តិ វុច្ចតិ, តំ ឥធ នាធិប្បេតំ. មនេតិ មនស្មិំ. កន្តាតិ វា កមនីយា, កាមេតព្ពាតិ អត្ថោ. មនំ អប្បាយន្តីតិ ឥដ្ឋភាវេន មនំ វឌ្ឍេន្តិ. កម្មសាធនោ ឥធ ភោគ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ភោគាតិ ភុញ្ជិតព្ពា’’តិអាទិ. ធម្មូបឃាតំ កត្វា កុសលធម្មំ វិនោទេត្វា. ឧបនិជ្ឈាយីយន្តីតិ ឧបជ្ឈាយាតិ អាហ ‘‘សុខទុក្ខេសុ ឧបនិជ្ឈាយិតព្ពត្តា’’តិ, សុខទុក្ខេសុ ឧប្បន្នេសុ អនុស្សរិតព្ពត្តាតិ អត្ថោ. សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តេហីតិ ឯត្ថ តត្ថ តត្ថ សង្គម្ម ទិដ្ឋមត្តា នាតិទឡ្ហមិត្តា សន្ទិដ្ឋា, សុដ្ឋុ ភត្តា សិនេហវន្តោ ទឡ្ហមិត្តា សម្ភត្តា.

វិសមលោភន្តិ ពលវលោភំ. សុខិតន្តិ សញ្ជាតសុខំ. បីណិតន្តិ ធាតំ សុហិតំ. តថាភូតោ បន យស្មា ពលសម្បន្នោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ពលសម្បន្នំ ករោតី’’តិ វុត្តំ.

សោភនេ កាយិកវាចសិកកម្មេ រតោតិ សូរតោ ឧការស្ស ទីឃំ កត្វា, តស្ស ភាវោ សោរច្ចំ, កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. សោ បន អត្ថតោ សុសីលភាវោតិ អាហ ‘‘ខន្តិសោរច្ចេ និវិដ្ឋាតិ អធិវាសនក្ខន្តិយញ្ច សុសីលតាយ ច និវិដ្ឋា’’តិ. ឯកមត្តានន្តិ ឯកំ ចិត្តន្តិ អត្ថោ. រាគាទីនញ្ហិ បុព្ពភាគិយំ ទមនាទិ បច្ចេកំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ន មគ្គក្ខណេ វិយ ឯកជ្ឈំ បដិសង្ខានមុខេន បជហនតោ. ឯកមត្តានន្តិ វា វិវេកវសេន ឯកំ ឯកាកិនំ អត្តានំ. តេនេវាហ ‘‘ឯកំ អត្តនោវ អត្តភាវ’’ន្តិអាទិ. ឧបរូបរិភូមីសូតិ ឆកាមសគ្គសង្ខាតាសុ ឧបរូបរិកាមភូមីសុ. កម្មស្ស ផលំ អគ្គំ នាម. តំ បនេត្ថ ឧច្ចគាមីតិ អាហ ‘‘ឧទ្ធមគ្គមស្សា’’តិ. សុវគ្គេ និយុត្តា, សុវគ្គប្បយោជនាតិ វា សោវគ្គិកា. ទសន្នំ វិសេសានន្តិ ទិព្ពអាយុវណ្ណយសសុខអាធិបតេយ្យានញ្ចេវ ឥដ្ឋរូបាទីនញ្ច ផលវិសេសានំ. វណ្ណគ្គហណេន ចេត្ថ សកោ អត្តភាវវណ្ណោ គហិតោ, រូបគ្គហណេន ពហិទ្ធា រូបារម្មណំ. ទុតិយតតិយចតុត្ថានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

បត្តកម្មសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. រូបសុត្តវណ្ណនា

៦៥. បញ្ចមេ បមិនោតិ ឧឡារតាទិវិសេសំ ឯតេនាតិ បមាណំ, រុបកាយោ បមាណំ ឯតស្សាតិ រូបប្បមាណោ. តតោ ឯវ រូបេ បសន្នោតិ រូបប្បសន្នោ. ឃោសោតិ ចេត្ថ ថុតិឃោសោ. លូខន្តិ បច្ចយលូខតា. ធម្មាតិ សីលាទយោ គុណធម្មា អធិប្បេតា. ឥមេសំ បន ចតុន្នំ បុគ្គលានំ នានាករណំ បាឡិយំយេវ អាគតំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារោហំ វា បស្សិត្វា បរិណាហំ វា បស្សិត្វា សណ្ឋានំ វា បស្សិត្វា បារិបូរិំ វា បស្សិត្វា តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ.

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បរវណ្ណនាយ បរថោមនាយ បរបសំសនាយ បរវណ្ណហារិកាយ តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ.

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ចីវរលូខំ វា បស្សិត្វា បត្តលូខំ វា បស្សិត្វា សេនាសនលូខំ វា បស្សិត្វា វិវិធំ វា ទុក្ករការិកំ បស្សិត្វា តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ.

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សីលំ វា បស្សិត្វា សមាធិំ វា បស្សិត្វា បញ្ញំ វា បស្សិត្វា តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោ’’តិ (បុ. ប. ១៧១-១៧២).

តត្ថ អារោហន្តិ ឧច្ចតំ. សា ច ខោ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ បមាណយុត្តា ទដ្ឋព្ពា. បរិណាហន្តិ នាតិកិសថូលតាវសេន បីណតំ. សណ្ឋានន្តិ តេសំ តេសំ អង្គបច្ចង្គានំ សុសណ្ឋិតតំ ទីឃរស្សវដ្ដាទិយុត្តដ្ឋានេសុ តថាភាវំ. បារិបូរិន្តិ សព្ពេសំ សរីរាវយវានំ បរិបុណ្ណតំ អវិកលតំ. តត្ថ បមាណំ គហេត្វាតិ តស្មិំ រូបេ រូបសម្បត្តិយំ បមាណភាវំ ឧបាទាយ. បសាទំ ជនេតីតិ អធិមោក្ខំ ជនេតិ ឧប្បាទេតិ.

បរវណ្ណនាយាតិ ‘‘អសុកោ ឯទិសោ ច ឯទិសោ ចា’’តិ បរស្ស គុណវចនេន. បរថោមនាយាតិ បរម្មុខា បរស្ស សិលាឃុប្បាទកេន អភិត្ថវនេន បរេន ថុតិវសេន, គាថាទិឧបនិពន្ធនេន វុត្តាយ ថោមនាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរបសំសនាយាតិ បរម្មុខា បរស្ស គុណសំកិត្តនេន. បរវណ្ណហារិកាយាតិ បរម្បរវណ្ណហារិកាយ បរម្បរាយ បរស្ស កិត្តនសទ្ទស្ស ឧបសំហារេន. តត្ថាតិ តស្មិំ ថុតិឃោសេ.

ចីវរលូខន្តិ ថូលជិណ្ណពហុតុន្នកតាទិចីវរស្ស លូខភាវំ. បត្តលូខន្តិ អនេកគន្ថិកាហដតាទិបត្តស្ស លូខភាវំ. វិវិធំ វា ទុក្ករការិកន្តិ ធុតង្គាទិវសេន បវត្តនានាវិធំ ទុក្ករចរិយំ. សីលំ វា បស្សិត្វាតិ សីលបារិបូរិវសេន វិសុទ្ធំ កាយវចីសុចរិតំ ញាណចក្ខុនា បស្សិត្វា, ឈានាទិអធិគមសុទ្ធិសមាធិំ វា វិបស្សនាភិញ្ញាសង្ខាតំ បញ្ញំ វា បស្សិត្វាតិ អត្ថោ.

ឯវមេតស្មិំ ចតុប្បមាណេ លោកសន្និវាសេ ពុទ្ធេសុ អប្បសន្នា មន្ទា, បសន្នា ពហុកា. រូបប្បមាណស្ស ហិ ពុទ្ធរូបតោ ឧត្តរិ បសាទាវហំ រូបំ នាម នត្ថិ. ឃោសប្បមាណស្ស ពុទ្ធានំ កិត្តិឃោសតោ ឧត្តរិ បសាទាវហោ ឃោសោ នាម នត្ថិ. លូខប្បមាណស្ស កាសិកានិ វត្ថានិ មហារហានិ កញ្ចនភាជនានិ តិណ្ណំ ឧតូនំ អនុច្ឆវិកេ សព្ពសម្បត្តិយុត្តេ បាសាទវរេ បហាយ បំសុកូលចីវរសេលមយបត្តរុក្ខមូលាទិសេនាសនសេវិនោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ លូខតោ ឧត្តរិ បសាទាវហំ អញ្ញំ លូខំ នាម នត្ថិ. ធម្មប្បមាណស្ស សទេវកេ លោកេ អសាធារណសីលាទិគុណស្ស តថាគតស្ស សីលាទិគុណតោ ឧត្តរិ បសាទាវហោ អញ្ញោ សីលាទិគុណោ នាម នត្ថិ. ឥតិ ភគវា ឥមំ ចតុប្បមាណិកំ លោកសន្និវាសំ មុដ្ឋិនា គហេត្វា វិយ ឋិតោតិ.

បមាណិំសូតិ បមាណំ អគ្គហេសុំ. និយកជ្ឈត្តេ តស្ស គុណំ ន ជានាតីតិ តស្ស អព្ភន្តរេ បវត្តមានំ សីលាទិគុណំ ន ជានាតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

រូបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អហិរាជសុត្តវណ្ណនា

៦៧. សត្តមេ ទដ្ឋវិសានេវាតិ អវធារណេន ទិដ្ឋវិសាទយោ និវត្តេតិ. កដ្ឋមុខាទយោ ហិ ចត្តារោ អាសីវិសា ទដ្ឋវិសោ, ទិដ្ឋវិសោ, ផុដ្ឋវិសោ, វាតវិសោតិ បច្ចេកំ ចតុព្ពិធា ហោន្តីតិ វិសវេគវិការវសេន សោឡស វុត្តា. តេសុ ទដ្ឋវិសានំយេវ ឥធ គហណំ, ន ឥតរេសន្តិ ទស្សេតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អហិរាជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា

៦៨. អដ្ឋមេ កាលេ សម្បត្តេតិ គព្ភស្ស បរិបាកគតត្តា វិជាយនកាលេ សម្បត្តេ. បោតកន្តិ អស្សតរិយា បុត្តំ. ‘‘ផលំ វេ កទលិំ ហន្តី’’តិអាទិគាថាយ កុក្កុជកេនេវ បត្តវដ្ដិបសវស្ស ឧច្ឆិន្នត្តា ផលុប្បត្តិ កទលិយា បរាភវាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ផលំ វេ កទលិំ ហន្តី’’តិ. កុក្កុជកំ នាម កទលិយា បុប្ផនាឡំ. តថា ផលបាកបរិយោសានត្តា ឱសធីនំ ‘‘ផលំ វេឡុំ នឡ’’ន្តិ វុត្តំ. អយំ បនេត្ថ បិណ្ឌត្ថោ – យថា អត្តនោ ផលំ កទលិវេឡុនឡេ វិនាសេតិ, គព្ភោ ច អស្សតរិំ, ឯវំ អត្តនោ កម្មភូតោ សក្ការោ អសប្បុរិសំ វិនាសេតីតិ.

ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បធានសុត្តវណ្ណនា

៦៩. នវមេ បទហតិ ឯតេហីតិ បធានានិ. ឧត្តមវីរិយានិ សេដ្ឋវីរិយានិ វិសិដ្ឋស្ស អត្ថស្ស សាធនតោ. កិលេសានំ សំវរត្ថាយាតិ យថា អភិជ្ឈាទយោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ សតិយា ឧបដ្ឋានេន កិលេសានំ សំវរណត្ថាយ. បជហនត្ថាយាតិ កាមវិតក្កាទីនំ វិនោទនត្ថាយ. បធានន្តិ តស្សេវ បជហនស្ស សាធនវសេន បវត្តវីរិយំ. កុសលានំ ធម្មានំ ព្រូហនត្ថាយាតិ ពោជ្ឈង្គសង្ខាតានំ កុសលធម្មានំ វឌ្ឍនត្ថាយ. បធានន្តិ តស្សេវ វឌ្ឍនស្ស សាធនវសេន បវត្តវីរិយំ.

បធានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អធម្មិកសុត្តវណ្ណនា

៧០. ទសមេ វិសមន្តិ ភាវនបុំសកមេតំ. តេនាហ ‘‘វិសមា ហុត្វា’’តិ. អសមយេនាតិ អកាលេ. ភុម្មត្ថេ ហេតំ ករណវចនំ. បកដ្ឋំ បធានំ អញ្ជសំ ឯតេសន្តិ បញ្ជសា, អញ្ជសំ បគតា បដិបន្នាតិ វា បញ្ជសា, បកតិមគ្គគាមិនោ. ន បញ្ជសា អបញ្ជសា, អមគ្គប្បដិបន្នា. តេ បន យស្មា មគ្គតោ អបគតា នាម ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មគ្គតោ អបគតា’’តិអាទិ.

គាថាសុ បន ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. គុន្នំ ចេ តរមានានន្តិ គាវីសុ មហោឃំ តរន្តីសុ. ជិម្ហំ គច្ឆតិ បុង្គវោតិ យទិ យូថបតិ ឧសភោ កុដិលំ គច្ឆតិ. សព្ពា តា ជិម្ហំ គច្ឆន្តីតិ សព្ពា តា គាវិយោ កុដិលមេវ គច្ឆន្តិ. កស្មា? នេត្តេ ជិម្ហំ គតេ សតិ តស្ស កុដិលគតត្តា. សោ ហិ តាសំ បច្ចយិកោ ឧបទ្ទវហរោ ច. ឯវមេវន្តិ យថា ចេតំ, ឯវមេវ យោ មនុស្សេសុ បធានសម្មតោ, យទិ សោ អធម្មចារី សិយា, យេ តស្ស អនុជីវិនោ, សព្ពេបិ អធម្មិកា ហោន្តិ. សាមិសម្បទា ហិ បកតិសម្បទំ សម្បាទេតិ. យស្មា ឯតទេវំ, តស្មា សព្ពំ រដ្ឋំ ទុក្ខំ សេតិ, រាជា ចេ ហោតិ អធម្មិកោ.

អធម្មិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បត្តកម្មវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.