៩-១០. តណ្ហាសុត្តាទិវណ្ណនា

១៩៩-២០០. នវមេ តយោ ភវេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតំ ‘‘អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានី’’តិអាទិនា វុត្តំ តំ តំ អត្តនោ កោដ្ឋាសភូតំ ជាលមេតិស្សា អត្ថីតិ ជាលិនី. តេនាហ ‘‘តយោ វា ភវេ’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ភវេ, អារម្មណេ វា. អបិចាតិអាទិនា និទ្ទេសនយេន វិសត្តិកាបទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ និទ្ទេសបាឡិយា ឯកទេសំ ទស្សេតិ ‘‘វិសមូលា’’តិអាទិនា. អយញ្ហេត្ថ និទ្ទេសបាឡិ (មហានិ. ៣; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ២២, ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេសោ ១២៤) –

‘‘វិសត្តិកាតិ កេនដ្ឋេន វិសត្តិកា? វិសតាតិ វិសត្តិកា, វិសដាតិ វិសត្តិកា, វិសាលាតិ វិសត្តិកា, វិសក្កតីតិ វិសត្តិកា, វិសំហរតីតិ វិសត្តិកា, វិសំវាទិកាតិ វិសត្តិកា, វិសមូលាតិ វិសត្តិកា, វិសផលាតិ វិសត្តិកា. វិសបរិភោគាតិ វិសត្តិកា. វិសាលា វា បន សា តណ្ហា រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ កុលេ គណេ អាវាសេ លាភេ យសេ បសំសាយ សុខេ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេ កាមធាតុយា រូបធាតុយា អរូបធាតុយា កាមភវេ រូបភវេ អរូបភវេ សញ្ញិភវេ អសញ្ញិភវេ នេវសញ្ញិនាសញ្ញិភវេ ឯកវោការភវេ ចតុវោការភវេ បញ្ចវោការភវេ អតីតេ អនាគតេ បច្ចុប្បន្នេ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ វិសដា វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា’’តិ.

តត្ថ (មហានិ. អដ្ឋ. ៣; សំ. និ. ដី. ១.១.១ ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនា) វិសតាតិ វិត្ថតា រូបាទីសុ តេភូមកធម្មព្យាបនវសេន. វិសដាតិ បុរិមវចនមេវ ត-ការស្ស ដ-ការំ កត្វា វុត្តំ. វិសាលាតិ វិបុលា. វិសក្កតីតិ បរិសហតិ. រត្តោ ហិ រាគវត្ថុនា បរេន តាឡិយមានោបិ សហតិ, វិប្ផន្ទនំ វា ‘‘វិសក្កន’’ន្តិ វទន្តិ. វិសំហរតីតិ តថា តថា កាមេសុ អានិសំសំ ទស្សេន្តី វិវិធេហិ អាការេហិ នេក្ខម្មាភិមុខប្បវត្តិតោ ចិត្តំ សំហរតិ សំខិបតិ. វិសំ វា ទុក្ខំ, តំ ហរតិ ឧបនេតីតិ អត្ថោ. អនិច្ចាទិំ និច្ចាទិតោ គណ្ហន្តី វិសំវាទិកា ហោតិ. ទុក្ខនិព្ពត្តកស្ស កម្មស្ស ហេតុភាវតោ វិសមូលា, វិសំ វា ទុក្ខទុក្ខាទិភូតា វេទនា មូលំ ឯតិស្សាតិ វិសមូលា. ទុក្ខសមុទយត្តា វិសំ ផលំ ឯតិស្សាតិ វិសផលា. តណ្ហាយ រូបាទិកស្ស ទុក្ខស្ស បរិភោគោ ហោតិ, ន អមតស្សាតិ សា វិសបរិភោគា វុត្តា. សព្ពត្ថ និរុត្តិវសេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យោ បនេត្ថ បធានោ អត្ថោ, តំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘វិសដា វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តន្តំ វុច្ចតិ (ទី. និ. ដី. ២.៩៥ អបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ២.២.៦០) វត្ថវិននត្ថំ តន្តវាយេហិ ទណ្ឌកេ អាសញ្ចិត្វា បសារិតសុត្តវដ្ដិ ‘‘តនីយតី’’តិ កត្វា, តំ បន សុត្តំ សន្តានាកុលតាយ និទស្សនភាវេន អាកុលមេវ គហិតន្តិ អាហ ‘‘តន្តំ វិយ អាកុលជាតោ’’តិ. សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. សមានេតុន្តិ បុព្ពេនាបរំ សមំ កត្វា អានេតុំ, អវិសមំ ឧជុំ កាតុន្តិ អត្ថោ. តន្តមេវ វា អាកុលំ តន្តាកុលំ, តន្តាកុលំ វិយ ជាតោ ភូតោតិ តន្តាកុលកជាតោ. វិននតោ គុលាតិ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមស្ស តន្តវាយស្ស គុណ្ឋិកំ នាម អាកុលភាវេន អគ្គតោ វា មូលតោ វា ទុវិញ្ញេយ្យមេវ ខលិពទ្ធតន្តសុត្តន្តិ អាហ ‘‘គុលាគុណ្ឋិកំ វុច្ចតិ បេសការកញ្ជិយសុត្ត’’ន្តិ.

សកុណិកាតិ បដបទសកុណិកា. សា ហិ រុក្ខសាខាសុ ឱលម្ពនកុដវា ហោតិ. តញ្ហិ សា កុដវំ តតោ តតោ តិណហីរាទិកេ អានេត្វា តថា វិនតិ, យថា តេ បេសការកញ្ជិយសុត្តំ វិយ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ វិវេចេតុំ វា ន សក្កា. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. តទុភយម្បិ ‘‘គុលាគុណ្ឋិក’’ន្តិ វុត្តំ កញ្ជិយសុត្តំ កុលាវកញ្ច. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘ឯវមេវ សត្តា’’តិអាទិនា វុត្តនយេនេវ. កាមំ មុញ្ជបព្ពជតិណានិ យថាជាតានិបិ ទីឃភាវេន បតិត្វា អរញ្ញដ្ឋានេ អញ្ញមញ្ញំ វិនន្ធិត្វា អាកុលព្យាកុលានិ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, តានិ បន ន តថា ទុព្ពិវេចិយានិ យថា រជ្ជុភូតានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

អបាយាតិ អវឌ្ឍិកា, សុខេន, សុខហេតុនា វា វិរហិតាតិ អត្ថោ. ទុក្ខស្ស គតិភាវតោតិ អាបាយិកស្ស ទុក្ខស្ស បវត្តិដ្ឋានភាវតោ. សុខសមុស្សយតោតិ អព្ភុទយតោ. វិនិបតិតត្តាតិ វិរូបំ និបាតត្តា, យថា តេនត្តភាវេន សុខសមុស្សយោ ន ហោតិ, ឯវំ និបតិតត្តា. ឥតរោតិ សំសារោ. ននុ ‘‘អបាយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តោបិ សំសារោ ឯវាតិ? សច្ចមេតំ, និរយាទីនំ បន អធិមត្តទុក្ខភាវទស្សនត្ថំ អបាយាទិគ្គហណំ. គោពលីពទ្ទញាយេនាយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ខន្ធានញ្ច បដិបាដីតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ហេតុផលភាវេន អបរាបរប្បវត្តិ. អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានាតិ អវិច្ឆេទេន វត្តមានា. តំ សព្ពម្បីតិ តំ ‘‘អបាយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ សព្ពំ អបាយទុក្ខញ្ច វដ្ដទុក្ខញ្ច. មហាសមុទ្ទេ វាតក្ខិត្តា នាវា វិយាតិ ឥទំ បរិព្ភមនដ្ឋានស្ស មហន្តទស្សនត្ថញ្ចេវ បរិព្ភមនស្ស អនវដ្ឋិតតាទស្សនត្ថញ្ច ឧបមា. យន្តេ យុត្តគោណោ វិយាតិ ឥទំ បន អវសីភាវទស្សនត្ថញ្ចេវ ទុប្បមោក្ខភាវទស្សនត្ថញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘សមូហគ្គាហោតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីនំ សាធារណគ្គាហោ’’តិ វទន្តិ, ‘‘ឥត្ថំ ឯវំ អញ្ញថា’’តិ បន វិសេសំ អកត្វា គហណំ សមូហគ្គាហោតិ ទដ្ឋព្ពោ. វិសេសំ អកត្វាតិ ច អនុបនិធានំ សមតោ អសមតោ ច ឧបនិធានន្តិ ឥមំ វិភាគំ អកត្វាតិ អត្ថោ. ឥត្ថន្តិ ហិ អនុបនិធានំ កថិតំ. ឯវំ អញ្ញថាតិ បន សមតោ អសមតោ ច ឧបនិធានំ. អញ្ញំ អាការន្តិ បរសន្តានគតំ អាការំ.

អត្ថីតិ សទា សំវិជ្ជតីតិ អត្ថោ. សីទតីតិ នស្សតិ. សំសយបរិវិតក្កវសេនាតិ ‘‘កិំ នុ ខោ អហំ សិយំ, ន សិយ’’ន្តិ ឯវំ បរិវិតក្កវសេន. បត្ថនាកប្បនវសេនាតិ ‘‘អបិ នាម សាធុ បនាហំ សិយ’’ន្តិ ឯវំ បត្ថនាយ កប្បនវសេន. សុទ្ធសីសាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីនំ សាធារណា សីសា. ‘‘ឥត្ថំ ឯវំ អញ្ញថា’’តិ វុត្តស្ស វិសេសស្ស អនិស្សិតត្តា ‘‘សុទ្ធសីសា’’តិ វុត្តា. តត្ថ ទិដ្ឋិសីសេហិ ទិដ្ឋិយា គហិតាយ តទវិនាភាវិនី តណ្ហា ទស្សិតា, ចតូហិ សីសេហិ ទ្វាទសហិ ច សីសមូលកេហិ មានទិដ្ឋីហិ អយមេវ តណ្ហា ទស្សិតាតិ អាហ ‘‘ឯវមេតេ…បេ… តណ្ហាវិចរិតធម្មា វេទិតព្ពា’’តិ. ននុ ច មានទិដ្ឋិគ្គាហោបិ ឥធាធិប្បេតោ, យតោ ‘‘តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សមូហគ្គាហោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តស្មា កថំ តណ្ហាវិចរិតានីតិ ឥទំ វចនំ? វុច្ចតេ – ទិដ្ឋិមានេសុបិ តណ្ហាវិចរិតានីតិ វចនំ អញ្ញមញ្ញំ វិប្បយោគីនំ ទិដ្ឋិមានានំ តណ្ហាយ អវិប្បយោគានំ តំមូលកត្តា តប្បធានតាយ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ទសមំ ឧត្តានមេវ.

តណ្ហាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុត្ថបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.