(១៤) ៤. បុគ្គលវគ្គោ

១. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

១៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ ឧបបត្តិប្បដិលាភំ សំវត្តនិកានីតិ ឧបបត្តិបដិលាភិយានិ. ភវបដិលាភិយានីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យេហីតិ យេហិ សំយោជនេហិ ហេតុភូតេហិ, ករណភូតេហិ វា. ននុ ច សោតាបន្នស្សបិ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានិ, កស្មា បន សកទាគាមីយេវ ឥធ គហិតោតិ អាហ ‘‘សកទាគាមិស្សាតិ ឥទំ អប្បហីនសំយោជនេសុ អរិយេសុ ឧត្តមកោដិយា គហិត’’ន្តិ. តត្ថ អប្បហីនសំយោជនេសូតិ អប្បហីនឱរម្ភាគិយសំយោជនេសុ. ឧត្តមកោដិយា គហិតន្តិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន គហិតំ. សកទាគាមិតោ បរញ្ហិ អប្បហីនឱរម្ភាគិយសំយោជនោ អរិយោ នាម នត្ថិ. ននុ ច សកទាគាមិស្ស បហីនានិបិ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អត្ថិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសសំយោជនានំ បហីនត្តា, តស្មា ‘‘ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានី’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឱរម្ភាគិយេសុ ច អប្បហីនំ ឧបាទាយា’’តិអាទិ. យស្មា កាមរាគព្យាបាទសំយោជនានិ សកទាគាមិស្ស អប្បហីនានិ, តស្មា តានិ អប្បហីនានិ ឧបាទាយ ‘‘ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានី’’តិ វុត្តំ, ន សព្ពេសំ អប្បហីនត្តាតិ អធិប្បាយោ.

សំយោជនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បដិភានសុត្តវណ្ណនា

១៣២. ទុតិយេ បដិភានំ វុច្ចតិ ញាណម្បិ ញាណស្ស ឧបដ្ឋិតវចនម្បិ, តំ ឥធ អធិប្បេតំ, អត្ថយុត្តំ ការណយុត្តញ្ច បដិភានមស្សាតិ យុត្តប្បដិភានោ. បុច្ឆានន្តរមេវ សីឃំ ព្យាកាតុំ អសមត្ថតាយ នោមុត្តប្បដិភានមស្សាតិ នោមុត្តប្បដិភានោ. ឥមិនា នយេន សេសា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ បន បឋមោ កញ្ចិ កាលំ វីមំសិត្វា យុត្តមេវ បេក្ខតិ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ វិយ. សោ បន បញ្ហំ បុដ្ឋោ បរិគ្គហេត្វា យុត្តប្បត្តការណមេវ កថេតិ. ទុតិយោ បុច្ឆានន្តរមេវ យេន វា តេន វា វចនេន បដិពាហតិ, វីមំសិត្វាបិ ច យុត្តំ ន បក្ខេតិ ចតុនិកាយិកបិណ្ឌតិស្សត្ថេរោ វិយ. សោ បន បញ្ហំ បុដ្ឋោ បញ្ហបរិយោសានម្បិ នាគមេតិ, យំ វា តំ វា កថេតិយេវ, វចនត្ថំ បនស្ស វីមំសិយមានំ កត្ថចិ ន លគតិ. តតិយោ បុច្ឆាសមកាលមេវ យុត្តំ បេក្ខតិ, តំខណំយេវ ច នំ ព្យាករោតិ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ វិយ. សោ បន បញ្ហំ បុដ្ឋោ សីឃមេវ កថេតិ, យុត្តប្បត្តការណោ ច ហោតិ. ចតុត្ថោ បុដ្ឋោ សមានោ នេវ យុត្តំ បេក្ខតិ, ន យេន វា តេន វា បដិពាហិតុំ សក្កោតិ, តិព្ពន្ធការនិមុគ្គោ វិយ ហោតិ លាឡុទាយិត្ថេរោ វិយ.

បដិភានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. ឧគ្ឃដិតញ្ញូសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣៣-៤. តតិយេ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ ឯត្ថ ឧគ្ឃដនំ នាម ញាណុគ្ឃដនំ, ញាណេន ឧគ្ឃដិតមត្តេយេវ ជានាតីតិ អត្ថោ. សហ ឧទាហដវេលាយាតិ ឧទាហារេ ឧទាហដមត្តេយេវ. ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ ចតុសច្ចធម្មស្ស ញាណេន សទ្ធិំ អភិសមយោ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា (វិភ. ៣៥៥) នយេន សំខិត្តេន មាតិកាយ ឋបិយមានាយ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. វិបញ្ចិតំ វិត្ថារិតមេវ អត្ថំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ សំខិត្តេន មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារេន អត្ថេ ភាជិយមានេ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘វិបញ្ចិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. ឧទ្ទេសាទីហិ នេតព្ពោតិ នេយ្យោ. អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោតិ អនុក្កមេន អរហត្តប្បត្តិ. ព្យញ្ជនបទមេវ បរមំ អស្សាតិ បទបរមោ. ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ តេន អត្តភាវេន ឈានំ វា វិបស្សនំ វា មគ្គំ វា ផលំ វា និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតីតិ អត្ថោ. ចតុត្ថំ ឧត្តានមេវ.

ឧគ្ឃដិតញ្ញូសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៨. សាវជ្ជសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣៥-៨. បញ្ចមេ សាវជ្ជោតិ សទោសោ. សាវជ្ជេន កាយកម្មេនាតិ សទោសេន បាណាតិបាតាទិនា កាយកម្មេន. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ បុគ្គលោ តីហិ ទ្វារេហិ អាយូហនកម្មស្ស សទោសត្តា គូថកុណបាទិភរិតោ បទេសោ វិយ ‘‘សាវជ្ជោ’’តិ វុច្ចតិ. សាវជ្ជេន ពហុលន្តិ យស្ស សាវជ្ជមេវ កាយកម្មំ ពហុលំ ហោតិ, អប្បំ អនវជ្ជំ. សោ ‘‘សាវជ្ជេន ពហុលំ កាយកម្មេន សមន្នាគតោ អប្បំ អនវជ្ជេនា’’តិ វុច្ចតិ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. កោ បន ឯវរូបោ ហោតីតិ? យោ គាមធម្មតាយ វា និគមធម្មតាយ វា កទាចិ ករហចិ ឧបោសថំ សមាទិយតិ, សីលានិ បូរេតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ បុគ្គលោ តីហិ ទ្វារេហិ អាយូហនកម្មេសុ សាវជ្ជស្សេវ ពហុលតាយ អនវជ្ជស្ស អប្បតាយ ‘‘វជ្ជពហុលោ’’តិ វុច្ចតិ. យថា ហិ ឯកស្មិំ បទេសេ ទុព្ពណ្ណានិ ទុគ្គន្ធានិ បុប្ផានិ រាសិកតានស្សុ, តេសំ ឧបរិ តហំ តហំ អធិមុត្តកវស្សិកបាដលានិ បតិតានិ ភវេយ្យុំ, ឯវរូបោ អយំ បុគ្គលោ វេទិតព្ពោ. យថា បន ឯកស្មិំ បទេសេ អធិមុត្តកវស្សិកបាដលានិ រាសិកតានស្សុ, តេសំ ឧបរិ តហំ តហំ ទុគ្គន្ធានិ ពទរបុប្ផាទីនិ បតិតានិ ភវេយ្យុំ. ឯវរូបោ តតិយោ បុគ្គលោ វេទិតព្ពោ. ចតុត្ថោ បន តីហិ ទ្វារេហិ អាយូហនកម្មស្ស និទ្ទោសត្តា ច ចតុមធុរភរិតសុវណ្ណវាតិ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. ឆដ្ឋាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

សាវជ្ជសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. ធម្មកថិកសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣៩-១៤០. នវមេ អប្បញ្ច ភាសតីតិ សម្បត្តបរិសាយ ថោកមេវ កថេតិ. អសហិតញ្ចាតិ កថេន្តោ ច បន ន អត្ថយុត្តំ កាលយុត្តំ កថេតិ. បរិសា ចស្ស ន កុសលា ហោតីតិ សោតុំ និសិន្នបរិសា ចស្ស យុត្តាយុត្តំ ការណាការណំ សិលិដ្ឋាសិលិដ្ឋំ ន ជានាតីតិ អត្ថោ. ឯវរូបោតិ អយំ ឯវំជាតិកោ ពាលធម្មកថិកោ ឯវំជាតិកាយ ពាលបរិសាយ ធម្មកថិកោត្វេវ នាមំ លភតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច ទ្វេយេវ ជនា សភាវធម្មកថិកា, ន ឥតរេ. ឥតរេ បន ធម្មកថិកានំ អន្តោ បវិដ្ឋត្តា ឯវំ វុត្តា. ទសមំ ឧត្តានមេវ.

ធម្មកថិកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.