(៩) ៤. មចលវគ្គោ

១-៦. បាណាតិបាតសុត្តាទិវណ្ណនា

៨១-៨៦. ចតុត្ថស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ. បញ្ចមេ (សំ. និ. ដី. ១.១.១៣២) ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិកេន អប្បកាសភាវេន តមតីតិ តមោ, តេន តមេន យុត្តោតិ តមោ បុគ្គលោ វុច្ចតិ. តថា ហិ តំយោគតោ បុគ្គលស្ស តព្ពោហារោ យថា ‘‘មច្ឆេរយោគតោ មច្ឆរោ’’តិ, តស្មា តមោតិ អប្បកាសភាវេន តមោ តមភូតោ អន្ធការំ វិយ ជាតោ, អន្ធការត្តំ វា បត្តោតិ អត្ថោ. វុត្តលក្ខណំ តមមេវ បរម្បរតោ អយនំ គតិ និដ្ឋា ឯតស្សាតិ តមបរាយណោ. ឧភយេនបិ តមគ្គហណេន ខន្ធតមោ កថិតោ, ន អន្ធការតមោ. ខន្ធតមោតិ ច សម្បត្តិរហិតា ខន្ធបវត្តិយេវ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘ឧច្ចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិកេន បកាសភាវេន ជោតេតីតិ ជោតិ, តេន ជោតិនាយុត្តោតិអាទិ សព្ពំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. ឥតរេ ទ្វេតិ ជោតិតមបរាយណោ, ជោតិជោតិបរាយណោតិ ឥតរេ ទ្វេ បុគ្គលេ.

វេណុវេត្តាទិវិលីវេហិ បេឡភាជនាទិការកា វិលីវការកា. មិគមច្ឆាទីនំ និសាទនតោ នេសាទា, មាគវិកមច្ឆពន្ធាទយោ. រថេសុ ចម្មេន នហណករណតោ រថការា, ចម្មការា. បុឥតិ ករីសស្ស នាមំ, តំ កុសេន្តិ អបនេន្តីតិ បុក្កុសា, បុប្ផឆឌ្ឌកា. ទុព្ពណ្ណោតិ វិរូបោ. ឱកោដិមកោតិ អារោហាភាវេន ហេដ្ឋិមកោ, រស្សកាយោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘លកុណ្ឌកោ’’តិ. លកុ វិយ ឃដិកា វិយ ឌេតិ បវត្តតីតិ លកុណ្ឌកោ, រស្សោ. កណតិ និមីលតីតិ កាណោ. តំ បនស្ស និមីលនំ ឯកេន អក្ខិនា ទ្វីហិបិ វាតិ អាហ ‘‘ឯកច្ឆិកាណោ វា ឧភយច្ឆិកាណោ វា’’តិ. កុណនំ កុណោ, ហត្ថវេកល្លំ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ កុណី. ខញ្ជោ វុច្ចតិ បាទវិកលោ. ហេដ្ឋិមកាយសង្ខាតោ សរីរស្ស បក្ខោ បទេសោ ហតោ អស្សាតិ បក្ខហតោ. តេនាហ ‘‘បីឋសប្បី’’តិ. បទីបេ បទីបនេ ឯតព្ពំ នេតព្ពន្តិ បទីបេយ្យំ, តេលកបាលាទិឧបករណំ. វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

អាគមនវិបត្តីតិ អាគមនដ្ឋានវសេន វិបត្តិ ‘‘អាគមោ ឯត្ថា’’តិ កត្វា. បុព្ពុប្បន្នបច្ចយវិបត្តីតិ បឋមុប្បន្នបច្ចយវសេន វិបរាវត្តិ. ចណ្ឌាលាទិសភាវា ហិស្ស មាតាបិតរោ បឋមុប្បន្នបច្ចយោ. បវត្តបច្ចយវិបត្តីតិ បវត្តេ សុខបច្ចយវិបត្តិ. តាទិសេ និហីនកុលេ ឧប្បន្នោបិ កោចិ វិភវសម្បន្នោ សិយា, អយំ បន ទុគ្គតោ ទុរូបោ. អាជីវុបាយវិបត្តីតិ អាជីវនុបាយវសេន វិបត្តិ. សុខេន ហិ ជីវិកំ បវត្តេតុំ ឧបាយភូតា ហត្ថិសិប្បាទយោ ឥមស្ស នត្ថិ, បុប្ផឆឌ្ឌនសិលាកោដ្ដនាទិកម្មំ បន កត្វា ជីវិកំ បវត្តេតិ. តេនាហ ‘‘កសិរវុត្តិកេ’’តិ. អត្តភាវវិបត្តីតិ ឧបធិវិបត្តិ. ទុក្ខការណសមាយោគោតិ កាយិកចេតសិកទុក្ខុប្បត្តិយា បច្ចយសមោធានំ. សុខការណវិបត្តីតិ សុខបច្ចយបរិហានិ. ឧបភោគវិបត្តីតិ ឧបភោគសុខស្ស វិនាសោ អនុបលទ្ធិ. ជោតិ ចេវ ជោតិបរាយណភាវោ ច សុក្កបក្ខោ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ.

បាណាតិបាតសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បុត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៧. សត្តមេ ម-ការោ បទសន្ធិករោ ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. និច្ចលសមណោតិ ថិរសមណោ. អភិសិញ្ចិតព្ពោតិ អភិសេកោតិ កម្មសាធនោ អភិសេកសទ្ទោ. តេនាហ ‘‘អភិសេកំ កាតុំ យុត្តោ’’តិ.

ពាកុលត្ថេរោ វិយាតិ ថេរោ ហិ មហាយសស្សី, តស្ស បុត្តធីតរោ នត្តុបនត្តកា សុខុមសាដកេហិ ចីវរានិ ការេត្វា រជាបេត្វា សមុគ្គេ បក្ខិបិត្វា បហិណន្តិ. ថេរស្ស នហានកាលេ នហានកោដ្ឋកេ ឋបេន្តិ. ថេរោ តានិ និវាសេតិ ចេវ បារុបតិ ច. តេនេវេតំ វុត្តំ.

ខទិរវនមគ្គេ សីវលិត្ថេរោ វិយាតិ សត្ថរិ កិរ តំ មគ្គំ បដិបន្នេ ទេវតា ‘‘អម្ហាកំ អយ្យស្ស សីវលិត្ថេរស្ស សក្ការំ ករិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកេកយោជនេ វិហារំ ការេត្វា ឯកយោជនតោ ឧទ្ធំ គន្តុំ អទត្វា បាតោវ ឧដ្ឋាយ ទិព្ពានិ យាគុអាទីនិ គហេត្វា ‘‘អម្ហាកំ អយ្យោ សីវលិត្ថេរោ កហំ និសិន្នោ’’តិ វិចរន្តិ. ថេរោ អត្តនោ អភិហដំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទាបេសិ. ឯវំ សត្ថា សបរិវារោ តិំសយោជនិកំ កន្តារំ សីវលិត្ថេរស្ស បុញ្ញផលំ អនុភវមានោវ អគមាសិ. តេនេវេតំ វុត្តំ.

អដ្ឋកនាគរសុត្តេ អានន្ទត្ថេរោ វិយាតិ អដ្ឋកនាគរកោ កិរ គហបតិ ថេរស្ស ធម្មទេសនាយ បសីទិត្វា បញ្ចសតគ្ឃនកំ វិហារំ ការេត្វា អទាសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរោ វិយាតិ ថេរស្ស កិរ ឥទ្ធានុភាវេន បសន្នា មនុស្សា សប្បិអាទីនិ ពហូនិ ភេសជ្ជានិ អភិហរិំសុ. បកតិយាបិ ច អាយស្មា បិលិន្ទវច្ឆោ លាភី ហោតិ បញ្ចន្នំ ភេសជ្ជានំ, លទ្ធំ លទ្ធំ បរិសាយ វិស្សជ្ជេតិ. តេនេតំ វុត្តំ ‘‘គិលានបច្ចយំ បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរោ វិយា’’តិ.

តិណ្ណម្បិ សន្និបាតេន និព្ពត្តានីតិ បិត្តាទីនំ តិណ្ណម្បិ វិសមានំ សន្និបាតេន ជាតានិ. អតិសីតាទិភាវេន ឧតូនំ បរិណាមោតិ អាហ ‘‘អតិសីតអតិឧណ្ហឧតុតោ ជាតានី’’តិ. បុរិមឧតុតោ វិសទិសោ ឧតុ ឧតុបរិណាមោ, តតោ ជាតានិ ឧតុបរិណាមជានិ, វិសភាគឧតុតោ ជាតានីតិ អត្ថោ. ជង្គលទេសវាសីនញ្ហិ អនូបទេសេ វសន្តានំ វិសភាគោវ ឧតុ ឧប្បជ្ជតិ, អនូបទេសវាសីនញ្ច ជង្គលទេសេតិ. ឯវំ មលយសមុទ្ទតីរាទិវសេនបិ ឧតុវិសភាគតា ឧប្បជ្ជតិយេវ. តតោ ជាតានិ ឧតុបរិណាមជានិ នាម.

អត្តនោ បកតិចរិយានំ វិសមំ កាយស្ស បរិហរណវសេន វិសមបរិហារជានិ. តានិ បន អច្ចាសនអតិដ្ឋានាទិនា វេទិតព្ពានីតិ អាហ ‘‘អច្ចាសនអតិដ្ឋានាទិកា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន មហាភារវហណសុធាកោដ្ដនអទេសកាលចរណាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. បរស្ស ឧបក្កមតោ និព្ពត្តានិ ឱបក្កមិកានិ, អយំ ចោរោតិ វា បារទារិកោតិ វា គហេត្វា ជណ្ណុកកប្បរមុគ្គរាទីហិ និប្បោថនឧបក្កមំ បច្ចយំ កត្វា ឧប្បន្នានីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វធពន្ធនាទិឧបក្កមេន និព្ពត្តានី’’តិ. កេវលន្តិ ពាហិរំ បច្ចយំ អនបេក្ខិត្វា កេវលំ, តេន វិនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេកតកម្មវិបាកវសេនេវ ជាតានី’’តិ.

បុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-១០. សំយោជនសុត្តាទិវណ្ណនា

៨៨-៩០. អដ្ឋមេ សោតាបន្នោ ចតូហិ វាតេហិ ឥន្ទខីលោ វិយ បរប្បវាទេហិ អកម្បិយោ អចលសទ្ធាយ សមន្នាគតត្តា សាសនេ លទ្ធប្បតិដ្ឋោ សមណមចលោ នាមាតិ អាហ ‘‘សាសនេ លទ្ធប្បតិដ្ឋត្តា’’តិអាទិ. ថទ្ធភាវករានំ កិលេសានំ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នត្តាតិ ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវករានំ ឧទ្ធម្ភាគិយកិលេសានំ សព្ពសោ អភាវា សមណសុខុមាលោ នាម សុខុមាលភាវប្បត្តិតោ. នវមទសមានិ សុវិញ្ញេយ្យានេវ.

សំយោជនសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មចលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.