៣. ពាលវគ្គវណ្ណនា

២២-២៤. តតិយស្ស បឋមទុតិយតតិយានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

២៥. ចតុត្ថេ នេតព្ពោតិ អញ្ញតោ អាហរិត្វា ពោធេតព្ពោ, ញាបេតព្ពោតិ អត្ថោ.

២៧. ឆដ្ឋេ នោ ចេបិ បដិច្ឆាទេត្វា ករោន្តីតិ បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តោ សចេបិ អប្បដិច្ឆាទេត្វា ករោន្តិ. បដិច្ឆន្នមេវាតិ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពភាវតោ បដិច្ឆាទនារហត្តា បដិច្ឆន្នមេវាតិ វុច្ចតិ. អវីចិអាទយោ បទេសវិសេសា តត្ថូបបន្នា សត្តា ច និរយគ្គហណេន គហិតាតិ អាហ ‘‘និរយោតិ សហោកាសកា ខន្ធា’’តិ. តិរច្ឆានយោនិ នាម វិសុំ បទេសវិសេសោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘តិរច្ឆានយោនិយំ ខន្ធាវ លព្ភន្តី’’តិ.

៣១. ទសមេ អត្ថោ ផលំ តទធីនវុត្តិតាយ វសោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសោ, ហេតូតិ អាហ ‘‘អត្ថវសេតិ ការណានី’’តិ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញលក្ខណប្បត្តានិ វនបត្ថានិ. វនបត្ថ-សទ្ទោ ហិ សណ្ឌភូតេ រុក្ខសមូហេបិ វត្តតីតិ អរញ្ញគ្គហណំ. វនីយតិ វិវេកកាមេហិ ភជីយតិ, វនុតេ វា តេ អត្តសម្បត្តិយា វសនត្ថាយ យាចន្តោ វិយ ហោតីតិ វនំ, បតិដ្ឋហន្តិ ឯត្ថ វិវេកកាមា យថាធិប្បេតវិសេសាធិគមេនាតិ បត្ថំ, វនេសុ បត្ថំ គហនដ្ឋានេ សេនាសនំ វនបត្ថំ. កិញ្ចាបីតិ អនុជាននសម្ភាវនត្ថេ និបាតោ. កិំ អនុជានាតិ? និប្បរិយាយតោ អរញ្ញភាវំ គាមតោ ពហិ អរញ្ញន្តិ. តេនាហ ‘‘និប្បរិយាយេនា’’តិអាទិ. កិំ សម្ភាវេតិ? អារញ្ញកង្គនិប្ផាទកត្តំ. យញ្ហិ អារញ្ញកង្គនិប្ផាទកំ, តំ វិសេសតោ អរញ្ញន្តិ វត្តព្ពន្តិ. តេនាហ ‘‘យំ តំ បញ្ចធនុសតិក’’ន្តិអាទិ. និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលាតិ ឥន្ទខីលតោ ពហិ និក្ខមិត្វា, តតោ ពហិ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. ពហិ ឥន្ទខីលាតិ វា យត្ថ ទ្វេ តីណិ ឥន្ទខីលានិ, តត្ថ ពហិទ្ធា ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ. យត្ថ តំ នត្ថិ, តទរហដ្ឋានតោ បដ្ឋាយាតិ វទន្តិ. គាមន្តន្តិ គាមសមីបំ. អនុបចារដ្ឋានន្តិ និច្ចកិច្ចវសេន ន ឧបចរិតព្ពដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘យត្ថ ន កសីយតិ ន វបីយតី’’តិ.

អត្តនោ ច ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ឯតេន សត្ថា អត្តនោ វិវេកាភិរតិំ បកាសេតិ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មោ នាម អយំ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ, សុខវិហារោ នាម ចតុន្នំ ឥរិយាបថវិហារានំ ផាសុតា. ឯកកស្ស ហិ អរញ្ញេ អន្តមសោ ឧច្ចារវស្សាវកិច្ចំ ឧបាទាយ សព្ពេ ឥរិយាបថា ផាសុកា ហោន្តិ, តស្មា ទិដ្ឋធម្មេ សុខវិហារំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បច្ឆិមញ្ច ជនតំ អនុកម្បមានោតិ កថំ អរញ្ញវាសេន បច្ឆិមា ជនតា អនុកម្បិតា ហោតិ? សទ្ធាបព្ពជិតា ហិ កុលបុត្តា ភគវតោ អរញ្ញវាសំ ទិស្វា ‘‘ភគវាបិ នាម អរញ្ញសេនាសនានិ ន មុញ្ចតិ, យស្ស នេវត្ថិ បរិញ្ញាតព្ពំ ន បហាតព្ពំ ន ភាវេតព្ពំ ន សច្ឆិកាតព្ពំ, កិមង្គំ បន មយ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ វសិតព្ពមេវ មញ្ញិស្សន្តិ, ឯវំ ខិប្បមេវ ទុក្ខស្សន្តករា ភវិស្សន្តិ. ឯវំ បច្ឆិមា ជនតា អនុកម្បិតា ហោតិ. ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បច្ឆិមេ មម សាវកេ អនុកម្បន្តោ’’តិ.

៣២. ឯកាទសមេ វិជ្ជំ ភជន្តីតិ វិជ្ជាភាគិយា, វិជ្ជាភាគេ វិជ្ជាកោដ្ឋាសេ វត្តន្តីតិបិ វិជ្ជាភាគិយា. បទំ បច្ឆិន្ទតីតិ មគ្គចិត្តស្ស បតិដ្ឋំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, មគ្គចិត្តំ បតិដ្ឋាបេតុំ ន ទេតីតិ អត្ថោ. ឧព្ពដ្ដេត្វាតិ សមុច្ឆេទវសេន សមូលំ ឧទ្ធរិត្វា. អដ្ឋសុ ឋានេសូតិ ពុទ្ធាទីសុ អដ្ឋសុ ឋានេសុ. រាគស្ស ខយវិរាគេនាតិ រាគស្ស ខយសង្ខាតេន វិរាគេន, រាគស្ស អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ពាលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.