.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

ទុកនិបាត-ដីកា

១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. កម្មការណវគ្គោ

១. វជ្ជសុត្តវណ្ណនា

១. ទុកនិបាតស្ស បឋមេ បហារសាធនត្ថន្តិ ទណ្ឌប្បហារស្ស សុខសិទ្ធិ-អត្ថំ. កញ្ជិតោ និព្ពត្តំ កញ្ជិយំ, អារនាលំ, យំ ពិលង្គន្តិបិ វុច្ចតិ, តំ យត្ថ សិញ្ចតិ, សា កញ្ជិយឧក្ខលិកា ពិលង្គថាលិកា, តំសទិសំ ការណំ ពិលង្គថាលិកំ. សីសកដាហំ ឧប្បាដេត្វាតិ អយោគុឡប្បវេសប្បមាណំ ឆិទ្ទំ កត្វា. សង្ខមុណ្ឌកម្មការណន្តិ សង្ខំ វិយ មុណ្ឌករណំ កម្មការណំ. រាហុមុខកម្មការណន្តិ រាហុមុខគតសូរិយសទិសកម្មការណំ.

ជោតិមាលិកន្តិ ជោតិមាលវន្តំ កម្មការណំ. ហត្ថបជ្ជោតិកន្តិ ហត្ថស្ស បជ្ជោតនកម្មការណំ. ឯរកវត្តកម្មការណន្តិ ឯរកវត្តសទិសេ សរីរតោ ចម្មវត្តេ ឧប្បាដនកម្មការណំ. ចីរកវាសិកកម្មការណន្តិ សរីរតោ ឧប្បាដិតវត្តចីរកេហិ និវាសាបនកម្មការណំ. តំ ករោន្តា យថា គីវតោ បដ្ឋាយ វទ្ធេ កន្តិត្វា កដិយំ ឋបេន្តិ, ឯវំ គោប្ផកតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វាបិ កដិយមេវ ឋបេន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កដិតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វា គោប្ផកេសុ ឋបេន្តី’’តិ វុត្តំ. ឯណេយ្យកកម្មការណន្តិ ឯណិមិគសទិសកម្មការណំ. អយវលយានិ ទត្វាតិ អយវលយានិ បដិមុញ្ចិត្វា. អយសូលានិ កោដ្ដេន្តីតិ កប្បរជណ្ណុកកោដីសុ អយសូលានិ បវេសេន្តិ. តន្តិ តំ តថាកតកម្មការណំ សត្តំ.

ពឡិសមំសិកន្តិ ពលិសេហិ មំសុប្បាដនកម្មការណំ. កហាបណិកន្តិ កហាបណមត្តសោ ឆិន្ទនកម្មការណំ. កោដ្ដេន្តីតិ ឆិន្ទន្តិ. ខារាបតច្ឆិកន្តិ តច្ឆេត្វា ខារាបសិញ្ចនកម្មការណំ. បលិឃបរិវត្តិកន្តិ បលិឃស្ស វិយ បរិវត្តនកម្មការណំ. ឯកាពទ្ធំ ករោន្តិ អយសូលស្ស កោដ្ដនេន. បលាលបីឋកន្តិ បលាលបីឋស្ស វិយ សរីរស្ស សំវេល្លនកម្មការណំ. ការណិកាតិ ឃាតនការកា. បលាលវដ្ដិំ វិយ កត្វាតិ យថា បលាលបីឋំ ករោន្តា បលាលំ វដ្ដិំ កត្វា សំវេល្លនវសេន បុន វេឋេន្តិ, ឯវំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. ឆាតកសុនខេហីតិ ខុទ្ទកេហិ កោលេយ្យកសុនខេហិ. តេ ហិ ពលវន្តា ជវយោគា សូរា ច ហោន្តិ. សហស្សភណ្ឌិកន្តិ សហស្សត្ថវិកំ.

យាហន្តិ យំ អហំ. យន្តិ ច ការណវចនំ. តេនាហ ‘‘យេន អហ’’ន្តិ. ឆិន្នមូលកេតិ តណ្ហាមូលស្ស ឧច្ឆិន្នត្តា សញ្ឆិន្នមូលកេ.

វជ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បធានសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ ឧភតោព្យូឡ្ហសង្គាមប្បវេសនសទិសន្តិ យុទ្ធត្ថាយ ឧភតោរាសិកតចតុរង្គិនិសេនាមជ្ឈប្បវេសនសទិសំ. ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមានមាហូតិ ឯត្ថ កថំ បនីទមុភយំ សមានំ? ជីវិតវិនាសភីរុកោ ហិ យុជ្ឈិតុំ ន សក្កោតិ, ភោគក្ខយភីរុកោ ទានំ ទាតុំ ន សក្កោតិ. ‘‘ជីវិតញ្ច រក្ខិស្សាមិ, យុជ្ឈិស្សាមី’’តិ ហិ វទន្តោ ន យុជ្ឈតិ, ជីវិតេ បន អាលយំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘ហត្ថបាទាទិច្ឆេទោ វា ហោតុ មរណំ វា, គណ្ហិស្សាមេតំ ឥស្សរិយ’’ន្តិ ឧស្សហន្តោវ យុជ្ឈតិ. ‘‘ភោគេ ច រក្ខិស្សាមិ, ទានញ្ច ទស្សាមី’’តិ វទន្តោបិ ន ទទាតិ, ភោគេសុ បន អាលយំ បិស្សជ្ជេត្វា ‘‘មហាទានំ ទស្សាមី’’តិ ឧស្សហន្តោវ ទេតិ. ឯវំ ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមំ ហោតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ – អប្បាបិ សន្តា ពហុកេ ជិនន្តិ, យថា ច យុទ្ធេ អប្បកាបិ វីរបុរិសា ពហុកេ ភីរុបុរិសេ ជិនន្តិ, ឯវំ សទ្ធាទិសម្បន្នោ អប្បកម្បិ ទានំ ទទន្តោ ពហុវិធំ លោភទោសឥស្សាមច្ឆរិយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិភេទំ តប្បដិបក្ខំ អភិភវតិ, ពហុញ្ច ទានវិបាកំ អធិគច្ឆតិ. ឯវម្បិ ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមានំ. តេនាហ ‘‘អប្បម្បិ ចេ សទ្ទហានោ ទទាតិ, តេនេវ សោ ហោតិ សុខី បរត្ថា’’តិ.

អគារស្ស ហិតំ កសិគោរក្ខាទិ អគារិយំ, តំ នត្ថិ ឯត្ថាតិ អនគារិយំ, បព្ពជ្ជាតិ អាហ ‘‘អគារស្ស…បេ… អនគារិយំ បព្ពជ្ជ’’ន្តិ. សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គត្ថាយាតិ ឯត្ថ ចត្តារោ ឧបធី – កាមុបធិ, ខន្ធុបធិ, កិលេសុបធិ, អភិសង្ខារុបធីតិ. កាមាបិ ហិ ‘‘យំ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ កាមានំ អស្សាទោ’’តិ (អ. និ. ៩.៣៤) ឯវំ វុត្តស្ស សុខស្ស, តទស្សាទនិមិត្តស្ស វា ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ឧបធីយតិ ឯត្ថ សុខន្តិ ឥមិនា វចនត្ថេន ‘‘ឧបធី’’តិ វុច្ចន្តិ. ខន្ធាបិ ខន្ធមូលកស្ស ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, កិលេសាបិ អបាយទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, អភិសង្ខារាបិ ភវទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ‘‘ឧបធី’’តិ វុច្ចន្តិ. សព្ពេសំ ឧបធីនំ បដិនិស្សគ្គោ បហានំ ឯត្ថាតិ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គំ, និព្ពានំ. តេនាហ ‘‘សព្ពេសំ ខន្ធូបធិ…បេ… និព្ពានស្ស អត្ថាយា’’តិ.

បធានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តបនីយសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ តបនីយាតិ ឯត្ថ កត្តុអត្ថេ អនីយ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘តបន្តីតិ តបនីយា’’តិ. តបន្តីតិ វិពាធេន្តិ, វិហេឋេន្តីតិ អត្ថោ. តបនំ វា ទុក្ខំ, ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច តស្ស ឧប្បាទនេន ចេវ អនុពលប្បទានេន ច ហិតាតិ តបនីយា. អថ វា តបន្តិ តេនាតិ តបនំ, អនុតាបោ, វិប្បដិសារោតិ អត្ថោ. តស្ស ហេតុភាវតោ ហិតាតិ តបនីយា. អនុសោចតីតិ វិប្បដិសារី ហុត្វា កតាកតំ អនុគម្ម សោចតិ. សោចនញ្ហិ កតត្តា ច ហោតិ អកតត្តា ច. តថា ចេវ បាឡិយំ វិភត្តំ. នន្ទយក្ខាទីនំ វត្ថូនិ បាកដានីតិ តានិ អទស្សេត្វា ទ្វេភាតិកវត្ថុំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ កិរា’’តិ អាទិមាហ. តត្ថ តេតិ ទ្វេ ភាតរោ. បុន កិំ មគ្គសីតិ បុន កិំ ឥច្ឆសិ.

តបនីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧបញ្ញាតសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ ឥមញ្ហិ ធម្មទ្វយន្តិ កុសលេសុ ធម្មេសុ អសន្តុដ្ឋិតា, បធានស្មិំ អនោសក្កនសង្ខាតំ ធម្មទ្វយំ. ឥមិនាតិ ‘‘អសន្តុដ្ឋិតា កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ វចនេន. ឥមំ ទីបេតីតិ ‘‘យាវ សោ ឧប្បជ្ជតិ, ន តាវាហំ សន្តុដ្ឋោ អហោសិ’’ន្តិ ឯតំ បរិយន្តំ កត្វា វក្ខមានត្ថំ ទីបេតិ. បធានស្មិន្តិ វីរិយារម្ភេ. ឥមមត្ថន្តិ ‘‘បធានស្មិញ្ចា’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ. វីរិយប្បវាហេ វត្តមានេ អន្តរា ឯវ បដិគមនំ និវត្តនំ បដិវានំ, តទស្ស អត្ថីតិ បដិវានី, ន បដិវានី អប្បដិវានី, តស្ស ភាវោ អប្បដិវានិតា, អនោសក្កនាតិ អាហ ‘‘អប្បដិវានិតាតិ អប្បដិក្កមនា អនោសក្កនា’’តិ. តត្ថ អនោសក្កនាតិ អប្បដិនិវត្តិ.

អាគមនីយបដិបទាតិ សមថវិបស្សនាសង្ខាតា បុព្ពភាគបដិបត្តិ. សា ហិ អាគច្ឆន្តិ វិសេសមធិគច្ឆន្តិ ឯតាយ, អាគច្ឆតិ វា វិសេសាធិគមោ ឯតាយាតិ អាគមនីយា, សា ឯវ បដិបជ្ជិតព្ពតោ បដិបទាតិ អាគមនីយបដិបទា. អប្បដិវានបធានន្តិ ឱសក្កនារហិតប្បធានំ, អន្តរា អនោសក្កិត្វា កតវីរិយន្តិ អត្ថោ.

ឧបញ្ញាតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ សំយោជនានំ ហិតា បច្ចយភាវេនាតិ សំយោជនិយា, តេភូមកា ធម្មា. តេនាហ ‘‘ទសន្នំ សំយោជនាន’’ន្តិអាទិ. សំយោជនិយេ ធម្មេ អស្សាទតោ អនុបស្សតិ សីលេនាតិ អស្សាទានុបស្សី, តស្ស ភាវោ អស្សាទានុបស្សិតា. និព្ពិទានុបស្សិតាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឧក្កណ្ឋនវសេនាតិ សំយោជនិយេសុ តេភូមកធម្មេសុ និព្ពិន្ទនវសេន. ជននំ ជាតិ, ខន្ធានំ បាតុភាវោតិ អាហ ‘‘ជាតិយាតិ ខន្ធនិព្ពត្តិតោ’’តិ, ខន្ធានំ តត្ថ តត្ថ ភវេ អបរាបរំ និព្ពត្តិតោតិ អត្ថោ. ខន្ធបរិបាកោ ឯកភវបរិយាបន្នានំ ខន្ធានំ បុរាណភាវោ. ឯកភវបរិយាបន្នជីវិតិន្ទ្រិយប្បពន្ធវិច្ឆេទវសេន ខន្ធានំ ភេទោ ឥធ មរណន្តិ អាហ ‘‘មរណេនាតិ ខន្ធភេទតោ’’តិ. អន្តោនិជ្ឈានំ ចិត្តសន្តាបោ. បរិទេវោ នាម ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស វាចាវិប្បលាបោ. សោ ច សោកសមុដ្ឋានោតិ អាហ ‘‘តន្និស្សិតលាលប្បិតលក្ខណេហិ បរិទេវេហី’’តិ. លាលប្បិតំ វាចាវិប្បលាបោ, សោ ច អត្ថតោ សទ្ទោយេវ.

ទុក្ខន្តិ ឥធ កាយិកំ ទុក្ខំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘កាយបដិបីឡនទុក្ខេហី’’តិ. មនោវិឃាតទោមនស្សេហីតិ មនសោ វិឃាតករេហិ ទោមនស្សេហិ. ព្យាបាទសម្បយោគេន មនសោ វិហននរសញ្ហិ ទោមនស្សំ. ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ យថា ‘‘ភុសមាទានំ ឧបាទាន’’ន្តិ, សោ ច អត្ថតោ ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស អធិមត្តចេតោទុក្ខប្បភាវិតោ ទោសោយេវ. កាយចិត្តានញ្ហិ អាយាសនវសេន ទោសស្សេវ បវត្តិអាការោ ឧបាយាសោតិ វុច្ចតិ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ. តំ ចុទ្ទសហិ អកុសលចេតសិកេហិ អញ្ញោ ឯកោ ចេតសិកធម្មោតិ ឯកេ. យំ វិសាទោតិ ច វទន្តិ.

សំយោជនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. កណ្ហសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ យថា ‘‘កណ្ហា គាវី’’តិអាទីសុ កាឡវណ្ណេន សមន្នាគតា ‘‘កណ្ហា’’តិ វុច្ចតិ, ន ឯវំ កាឡវណ្ណតាយ ធម្មា ‘‘កណ្ហា’’តិ វុច្ចន្តិ, អថ ខោ កណ្ហាភិជាតិនិព្ពត្តិហេតុតោ អប្បភស្សរភាវករណតោ វា ‘‘កណ្ហា’’តិ វុច្ចន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន កាឡវណ្ណតាយា’’តិអាទិមាហ. កណ្ហតាយាតិ កណ្ហាភិជាតិតាយ. កណ្ហាភិជាតីតិ ច អបាយា វុច្ចន្តិ មនុស្សេសុ ច ទោភគ្គិយំ. សរសេនាតិ សភាវេន. ន ហិរីយតិ ន លជ្ជតីតិ អហិរិកោ, បុគ្គលោ, ចិត្តំ, តំ សម្បយុត្តធម្មសមុទាយោ វា. តស្ស ភាវោ អហិរិក្កន្តិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស ក-ការស្ស លោបំ កត្វា អហិរិកន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អហិរិកន្តិ អហិរិកភាវោ’’តិ. ន ឱត្តប្បតីតិ អនោត្តាបី, បុគ្គលោ, យថាវុត្តធម្មសមុទាយោ វា, តស្ស ភាវោ អនោត្តប្បន្តិ អាហ ‘‘អនោត្តាបិភាវោ’’តិ.

កណ្ហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សុក្កសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ ‘‘សុក្កំ វត្ថ’’ន្តិអាទីសុ វិយ ន វណ្ណសុក្កតាយ ធម្មានំ សុក្កតា, អថ ខោ សុក្កាភិជាតិហេតុតោ បភស្សរភាវករណតោ ចាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន វណ្ណសុក្កតាយា’’តិអាទិមាហ. សុក្កតាយាតិ សុក្កាភិជាតិតាយ. ហិរី បាបធម្មេ គូថំ វិយ បស្សន្តី ជិគុច្ឆតីតិ អាហ ‘‘បាបតោ ជិគុច្ឆនលក្ខណា ហិរី’’តិ. ឱត្តប្បំ តេ ឧណ្ហំ វិយ បស្សន្តំ តតោ ភាយតីតិ វុត្តំ ‘‘ភាយនលក្ខណំ ឱតប្ប’’ន្តិ. ឥទញ្ច ហិរោត្តប្បំ អញ្ញមញ្ញវិប្បយោគី បាបតោ វិមុខភូតញ្ច, តស្មា នេសំ ឥទំ នានាករណំ – អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ. អត្តាធិបតិ ហិរី, លោកាធិបតិ ឱតប្បំ. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បន្តិ.

តត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានំ ហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា, វយំ, សូរភាវំ, ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា. កថំ? ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ន ជាតិសម្បន្នានំ កម្មំ, ហីនជច្ចានំ កេវដ្ដាទីនំ កម្មំ, មាទិសស្ស ជាតិសម្បន្នស្ស ឥទំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ តាវ ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ទហរេហិ កត្តព្ពំ កម្មំ, មាទិសស្ស វយេ ឋិតស្ស ឥទំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ទុព្ពលជាតិកានំ កម្មំ, មាទិសស្ស សូរភាវសម្បន្នស្ស ឥទំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ សូរភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបកម្មំ នាមេតំ អន្ធពាលានំ កម្មំ, ន បណ្ឌិតានំ, មាទិសស្ស បណ្ឌិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ឥទំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានំ ហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ, សមុដ្ឋាបេន្តោ ច ហិរិំ និស្សាយ បាបកម្មំ ន ករោតិ.

កថំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ? ‘‘សចេ ត្វំ បាបកម្មំ ករិស្សសិ, ចតូសុ បរិសាសុ គរហប្បត្តោ ភវិស្សសិ, តតោ តំ សីលវន្តោ សព្រហ្មចារី វិវជ្ជិស្សន្តី’’តិ បច្ចវេក្ខិត្វា ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ និស្សាយ បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯវំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ.

កថំ អត្តាធិបតិ ហិរី? ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ អត្តានំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ‘‘មាទិសស្ស សទ្ធាបព្ពជិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ធុតធរស្ស ន យុត្តំ បាបកម្មំ កាតុ’’ន្តិ បាបំ ន ករោតិ. ឯវំ អត្តាធិបតិ ហិរី. តេនាហ ភគវា ‘‘សោ អត្តានំយេវ អធិបតិំ ករិត្វា អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៣.៤០).

កថំ លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ? ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ លោកំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ‘‘សចេ ខោ ត្វំ បាបកម្មំ ករេយ្យាសិ, សព្រហ្មចារិនោ តាវ តំ ជានិស្សន្តិ, មហិទ្ធិកា មហានុភាវា លោកេ ច សមណព្រាហ្មណា ទេវតា ច, តស្មា តេ ន យុត្តំ បាបំ កាតុ’’ន្តិ បាបកម្មំ ន ករោតិ. យថាហ – ‘‘មហា ខោ បនាយំ លោកសន្និវាសោ, មហន្តស្មិំ ខោ បន លោកសន្និវាសេ សន្តិ សមណព្រាហ្មណា ឥទ្ធិមន្តោ ទិព្ពចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនោ. តេ ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ ជានន្តិ, តេបិ មំ ឯវំ ជានិស្សន្តិ ‘បស្សថ, ភោ, ឥមំ កុលបុត្តំ, សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ. សន្តិ ទេវតា ឥទ្ធិមន្តិនិយោ ទិព្ពចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនិយោ, តា ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ ជានន្តិ, តាបិ មំ ជានិស្សន្តិ ‘បស្សថ, ភោ, ឥមំ កុលបុត្តំ, សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ…បេ… សោ លោកំយេវ អធិបតិំ ករិត្វា អកុសលំ…បេ… បរិហរតី’’តិ. ឯវំ លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ.

លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតាតិ ឯត្ថ លជ្ជាតិ លជ្ជនាការោ, តេន សភាវេន សណ្ឋិតា ហិរី. ភយន្តិ អបាយភយំ, តេន សភាវេន សណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. តទុភយំ បាបបរិវជ្ជនេ បាកដំ ហោតិ. តត្ថ យថា ទ្វីសុ អយោគុឡេសុ ឯកោ សីតលោ ភវេយ្យ គូថមក្ខិតោ, ឯកោ ឧណ្ហោ អាទិត្តោ. តេសុ យថា សីតលំ គូថមក្ខិតត្តា ជិគុច្ឆន្តោ វិញ្ញុជាតិកោ ន គណ្ហាតិ, ឥតរំ ឌាហភយេន. ឯវំ បណ្ឌិតោ លជ្ជាយ ជិគុច្ឆន្តោ បាបំ ន ករោតិ, ឱត្តប្បេន អបាយភយភីតោ បាបំ ន ករោតិ, ឯវំ លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ.

កថំ សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ? ឯកច្ចោ ហិ ជាតិមហត្តបច្ចវេក្ខណា, សត្ថុមហត្តបច្ចវេក្ខណា, ទាយជ្ជមហត្តបច្ចវេក្ខណា, សព្រហ្មចារិមហត្តបច្ចវេក្ខណាតិ ឯវំ ចតូហិ ការណេហិ តត្ថ គារវេន សប្បតិស្សវលក្ខណំ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេត្វា បាបំ ន ករោតិ. ឯកច្ចោ អត្តានុវាទភយំ, បរានុវាទភយំ, ទណ្ឌភយំ, ទុគ្គតិភយន្តិ ឯវំ ចតូហិ ការណេហិ វជ្ជតោ ភាយន្តោ វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯត្ថ ច អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានាទិតា ហិរោត្តប្បានំ តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេន វុត្តា, ន បន នេសំ កទាចិ អញ្ញមញ្ញវិប្បយោគោ. ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ, បាបភយំ វា អលជ្ជនំ អត្ថីតិ. ឯវមេត្ថ វិត្ថារតោ អត្ថវណ្ណនា វេទិតព្ពា.

សុក្កសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ចរិយសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ លោកន្តិ សត្តលោកំ. សន្ធារេន្តីតិ អាចារសន្ធារណវសេន ធារេន្តិ. ឋបេន្តីតិ មរិយាទាយំ ឋបេន្តិ. រក្ខន្តីតិ អាចារសន្ធារណេន មរិយាទាយំ ឋបេត្វា រក្ខន្តិ. គរុចិត្តីការវសេន ន បញ្ញាយេថាតិ គរុំ កត្វា ចិត្តេ ករណវសេន ន បញ្ញាយេថ, អយមាចារោ ន លព្ភេយ្យ. មាតុច្ឆាតិ វាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ. តេន មាតុលានីតិ វា អាចរិយភរិយាតិ វា គរូនំ ទារាតិ វាតិ ឥមេ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ មាតុ ភគិនី មាតុច្ឆា. មាតុលភរិយា មាតុលានី. គរូនំ ទារា មហាបិតុចូឡបិតុជេដ្ឋភាតុអាទីនំ គរុដ្ឋានិយានំ ភរិយា. យថា អជេឡកាតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា អជេឡកាទយោ តិរច្ឆានា ហិរោត្តប្បរហិតា មាតាតិ សញ្ញំ អកត្វា ភិន្នមរិយាទា សព្ពត្ថ សម្ភេទេន វត្តន្តិ, ឯវមយំ មនុស្សលោកោ យទិ លោកបាលធម្មា ន ភវេយ្យុំ, សព្ពត្ថ សម្ភេទេន វត្តេយ្យ. យស្មា បនិមេ លោកបាលកធម្មា លោកំ បាលេន្តិ, តស្មា នត្ថិ សម្ភេទោតិ.

ចរិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. វស្សូបនាយិកសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ អបញ្ញត្តាតិ អននុញ្ញាតា, អវិហិតា វា. វស្សេតិ វស្សារត្តំ សន្ធាយ វទតិ, ឧតុវស្សេតិ ហេមន្តំ សន្ធាយ. ឯកិន្ទ្រិយំ ជីវំ វិហេឋេន្តាតិ រុក្ខលតាទីសុ ជីវសញ្ញិតាយ ឯវមាហំសុ. ឯកិន្ទ្រិយន្តិ ច កាយិន្ទ្រិយំ អត្ថីតិ មញ្ញមានា វទន្តិ. សង្ឃាតំ អាបាទេន្តាតិ វិនាសំ អាបាទេន្តា. សំកសាយិស្សន្តីតិ អប្បោស្សុក្កា និពទ្ធវាសំ វសិស្សន្តិ. អបរជ្ជុគតាយ អាសាឡ្ហិយា ឧបគន្តព្ពាតិ ឯត្ថ អបរជ្ជុ គតាយ អស្សាតិ អបរជ្ជុគតា, តស្សា អបរជ្ជុគតាយ អតិក្កន្តាយ, អបរស្មិំ ទិវសេតិ អត្ថោ, តស្មា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយ អនន្តរេ បាដិបទទិវសេ ឧបគន្តព្ពាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មាសគតាយ អាសាឡ្ហិយា ឧបគន្តព្ពាតិ មាសោ គតាយ អស្សាតិ មាសគតា, តស្សា មាសគតាយ អតិក្កន្តាយ, មាសេ បរិបុណ្ណេតិ អត្ថោ. តស្មា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមតោ បរាយ បុណ្ណមាយ អនន្តរេ បាដិបទទិវសេ ឧបគន្តព្ពាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វស្សូបនាយិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មការណវគ្គវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា និដ្ឋិតា.

២. អធិករណវគ្គវណ្ណនា

១១. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ អប្បដិសង្ខានេ ន កម្បតីតិ បដិសង្ខានពលំ, ឧបបរិក្ខនបញ្ញាយេតំ នាមំ. វីរិយសីសេន សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នំ ពលំ ភាវនាពលំ. វីរិយុបត្ថម្ភេន ហិ កុសលភាវនា ពលវតី ថិរា ឧប្បជ្ជតិ, តថា ឧប្បន្នា ពលវតី កុសលភាវនា ពលវន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិបិ វុច្ចន្តិ. អត្ថតោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គសីសេន សត្ត ពោជ្ឈង្គា ហោន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘តត្ថ កតមំ ភាវនាពលំ? យា កុសលានំ ធម្មានំ អាសេវនា ភាវនា ពហុលីកម្មំ, ឥទំ វុច្ចតិ ភាវនាពលំ. សត្តបិ ពោជ្ឈង្គា ភាវនាពល’’ន្តិ (ធ. ស. ១៣៦១).

អកម្បិយដ្ឋេនាតិ បដិបក្ខេហិ អកម្បនីយដ្ឋេន. ទុរភិភវនដ្ឋេនាតិ ទុរភិភវនីយដ្ឋេន. អនជ្ឈោមទ្ទនដ្ឋេនាតិ អធិភវិត្វា អនវមទ្ទនដ្ឋេន. ឯតានីតិ ឯតានិ យថាវុត្តានិ ទ្វេបិ ពលានិ. ឯតទគ្គំ នាគតន្តិ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ ពលានំ យទិទំ ភាវនាពល’’ន្តិ ឯវមេត្ថ ឯតទគ្គំ នាគតន្តិ អត្ថោ.

១២. ទុតិយេ វិវេកំ និស្សិតន្តិ វិវេកនិស្សិតំ, យថា វា វិវេកវសេន បវត្តំ ឈានំ ‘‘វិវេកជ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ វិវេកវសេន បវត្តោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ‘‘វិវេកនិស្សិតោ’’តិ ទដ្ឋព្ពោ. និស្សយដ្ឋោ ច វិបស្សនាមគ្គានំ វសេន មគ្គផលានំ វេទិតព្ពោ, អសតិបិ វា បុព្ពាបរភាវេ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឯត្ថ បច្ចយេន សមុប្បាទនំ វិយ អវិនាភាវិធម្មព្យាបារា និស្សយនភាវនា សម្ភវន្តីតិ. ‘‘តទង្គសមុច្ឆេទនិស្សរណវិវេកនិស្សិត’’ន្តិ វត្វា បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតស្ស អវចនំ ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិអាទិនា ឥធ ភាវេតព្ពានំ សម្ពោជ្ឈង្គានំ វុត្តត្តា. ភាវិតពោជ្ឈង្គស្ស ហិ សច្ឆិកាតព្ពា ពលពោជ្ឈង្គា, តេសំ កិច្ចំ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ. អជ្ឈាសយតោតិ ‘‘និព្ពានំ សច្ឆិករិស្សាមី’’តិ បវត្តអជ្ឈាសយតោ. យទិបិ ហិ វិបស្សនាក្ខណេ សង្ខារារម្មណំ ចិត្តំ, សង្ខារេសុ បន អាទីនវំ ទិស្វា តប្បដិបក្ខេ និព្ពានេ និន្នតាយ អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតោ ហោតិ ឧណ្ហាភិភូតស្ស បុគ្គលស្ស សីតនិន្នចិត្តតា វិយ.

‘‘បញ្ចវិធវិវេកនិស្សិតម្បីតិ ឯកេ’’តិ វត្វា តត្ថ យថាវុត្តវិវេកត្តយតោ អញ្ញំ វិវេកទ្វយំ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឈានក្ខណេ តាវ កិច្ចតោ វិក្ខម្ភនវិវេកនិស្សិតំ, វិបស្សនាក្ខណេ អជ្ឈាសយតោ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតំ ភាវេតីតិ វត្តព្ពំ ‘‘ឯវាហំ អនុត្តរំ វិមោក្ខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ តត្ថ និន្នជ្ឈាសយតាយ. តេនាហ ‘‘តស្មា តេសំ មតេនា’’តិអាទិ. ហេដ្ឋា កសិណជ្ឈានគ្គហណេន អារុប្បានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, តស្មា ‘‘ឯតេសំ ឈានាន’’ន្តិ ឥមិនាបិ តេសំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បហានវិនយោ វិយ វិរាគនិរោធាបិ ឥធាធិប្បេតវិវេកេន អត្ថតោ និព្ពិសិដ្ឋា, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯស នយោ វិរាគនិស្សិតន្តិអាទីសូ’’តិ. តេនាហ ‘‘វិវេកត្ថា ឯវ ហិ វិរាគាទយោ’’តិ.

វោស្សគ្គ-សទ្ទោ បរិច្ចាគត្ថោ បក្ខន្ទនត្ថោ ចាតិ វោស្សគ្គស្ស ទុវិធតា វុត្តា. វោស្សជ្ជនញ្ហិ បហានំ វិស្សដ្ឋភាវេន និរោធនបក្ខន្ទនម្បិ ច. តស្មា វិបស្សនាក្ខណេ តទង្គវសេន មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវសេន បដិបក្ខស្ស បហានំ វោស្សគ្គោ, តថា វិបស្សនាក្ខណេ តន្និន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ អារម្មណករណេន វិស្សដ្ឋសភាវតា វោស្សគ្គោតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘តត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ’’តិអាទិ. អយំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ អយំ មិស្សកវសេន វុត្តោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. យថាវុត្តេន បការេនាតិ តទង្គប្បហានសមុច្ឆេទប្បហានប្បការេន តន្និន្នតទារម្មណប្បការេន ច. បុព្ពេ វោស្សគ្គវចនស្សេវ អត្ថស្ស វុត្តត្តា អាហ ‘‘សកលេន វចនេនា’’តិ. បរិណមន្តន្តិ វិបស្សនាក្ខណេ តទង្គតន្និន្នប្បការេន បរិណមន្តំ. បរិណតន្តិ មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទតទារម្មណប្បការេន បរិណតំ. បរិណាមោ នាម ឥធ បរិបាកោតិ អាហ ‘‘បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចា’’តិ. បរិបាកោ ច អាសេវនលាភេន លទ្ធសាមត្ថិយស្ស កិលេសេ បរិច្ចជិតុំ និព្ពានំ បក្ខន្ទិតុំ តិក្ខវិសទភាវោ. តេនាហ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ. ឯស នយោតិ យ្វាយំ នយោ ‘‘វិវេកនិស្សិត’’ន្តិអាទិនា សតិសម្ពោជ្ឈង្គេ វុត្តោ, សេសេសុ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទីសុបិ ឯសេវ នយោ, ឯវំ តត្ថ នេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

‘‘វិវេកនិស្សិត’’ន្តិអាទីសុ លព្ភមានមត្ថំ សាមញ្ញតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឥធាធិប្បេតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពសង្ខតេហីតិ សព្ពេហិ បច្ចយសមុប្បន្នធម្មេហិ. សព្ពេសន្តិ សង្ខតធម្មានំ. វិវេកំ អារម្មណំ កត្វាតិ និព្ពានសង្ខាតំ វិវេកំ អារម្មណំ កត្វា. តញ្ច ខោតិ តទេវ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ.

១៣. តតិយេ ចិត្តេកគ្គត្ថាយាតិ ចិត្តសមាធានត្ថាយ, ទិដ្ឋធម្មេ សុខវិហារាយាតិ អត្ថោ. ចិត្តេកគ្គតាសីសេន ហិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ វុត្តោ. សុក្ខវិបស្សកខីណាសវានំ វសេន ហេតំ វុត្តំ. តេ ហិ សមាបជ្ជិត្វា ‘‘ឯកគ្គចិត្តា សុខំ ទិវសំ វិហរិស្សាមា’’តិ ឥច្ចេវ កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេន្តិ. វិបស្សនាបាទកត្ថាយាតិអាទីសុ បន សេក្ខបុថុជ្ជនា ‘‘សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សមាហិតេន ចិត្តេន វិបស្សាមា’’តិ និព្ពត្តេន្តា វិបស្សនាបាទកត្ថាយ ភាវេន្តិ.

យេ បន អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៨; ម. និ. ១.១៤៧; សំ. និ. ២.៧០; ៥.៨៣៤, ៨៤២) វុត្តនយា អភិញ្ញាយោ បត្ថេន្តា និព្ពត្តេន្តិ, តេ អភិញ្ញាបាទកត្ថាយ ភាវេន្តិ. យេ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា ‘‘សត្តាហំ អចិត្តា ហុត្វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និរោធំ និព្ពានំ បត្វា សុខំ វិហរិស្សាមា’’តិ និព្ពត្តេន្តិ, តេ និរោធបាទកត្ថាយ ភាវេន្តិ. យេ បន អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា ‘‘អបរិហីនជ្ឈានា ព្រហ្មលោកេ ឧប្បជ្ជិស្សាមា’’តិ និព្ពត្តេន្តិ, តេ ភវវិសេសត្ថាយ ភាវេន្តិ.

យុត្តំ តាវ ចិត្តេកគ្គតាយ ភវវិសេសត្ថតា វិយ វិបស្សនាបាទកត្ថតាបិ ចតុក្កជ្ឈានសាធារណាតិ តេសំ វសេន ‘‘ចត្តារិ ឈានានី’’តិ វចនំ, អភិញ្ញាបាទកត្ថតា បន និរោធបាទកត្ថតា ច ចតុត្ថស្សេវ ឈានស្ស អាវេណិកា, សា កថំ ចតុក្កជ្ឈានសាធារណា វុត្តាតិ? បរម្បរាធិដ្ឋានភាវតោ. បទដ្ឋានបទដ្ឋានម្បិ ហិ បទដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ ការណការណន្តិ យថា ‘‘តិណេហិ ភត្តំ សិទ្ធ’’ន្តិ.

១៤. ចតុត្ថេ សសកស្ស ឧប្បតនំ វិយ ហោតីតិ បថវិជិគុច្ឆនសសកស្ស ឧប្បតនំ វិយ ហោតិ. តត្ថាយំ អត្ថសល្លាបិកា ឧបមា – បថវី កិរ សសកំ អាហ – ‘‘ហេ សសកា’’តិ. សសកោ អាហ – ‘‘កោ ឯសោ’’តិ. កស្មា មមេវ ឧបរិ សព្ពឥរិយាបថេ កប្បេន្តោ ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តោ មំ ន ជានាសីតិ? សុដ្ឋុ តយា អហំ ទិដ្ឋោ, មយា អក្កន្តដ្ឋានញ្ហិ អង្គុលគ្គេហិ ផុដ្ឋដ្ឋានំ វិយ ហោតិ, វិស្សដ្ឋឧទកំ អប្បមត្តកំ, ករីសំ កដកផលមត្តំ, ហត្ថិអស្សាទីហិ បន អក្កន្តដ្ឋានម្បិ មហន្តំ, បស្សាវោបិ នេសំ ឃដមត្តោ, ឧច្ចារោបិ បច្ឆិមត្តោ ហោតិ, អលំ មយ្ហំ តយាតិ ឧប្បតិត្វា អញ្ញស្មិំ ឋានេ បតិតោ. តតោ នំ បថវី អាហ – ‘‘អហោ ទូរំ គតោបិ ននុ មយ្ហំយេវ ឧបរិ បតិតោសី’’តិ? សោ បុន តំ ជិគុច្ឆន្តោ ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ បតិតោ. ឯវំ វស្សសហស្សម្បិ ឧប្បតិត្វា ឧប្បតិត្វា បតមានោ សសកោ នេវ បថវិយា អន្តំ បាបុណិតុំ សក្កោតិ. ន កោដិន្តិ ន បុព្ពកោដិំ. ឥតរេសន្តិ វិបញ្ចិតញ្ញុនេយ្យបទបរមានំ.

១៥. បញ្ចមេ សមថេហិ អធិករីយតិ វូបសម្មតីតិ អធិករណំ, អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ និស្សាយ ឧប្បន្នោ វិវាទោយេវ វិវាទាធិករណំ. ‘‘ឥធ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អនុវទន្តិ សីលវិបត្តិយា វា’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ២១៥) ចតស្សោ វិបត្តិយោ និស្សាយ ឧប្បន្នោ អនុវាទោយេវ អនុវាទាធិករណំ. បញ្ចបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តាធិករណំ. ‘‘សត្តបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តាធិករណ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២១៥) វចនតោ អាបត្តិយេវ អាបត្តាធិករណំ. ‘‘យា សង្ឃស្ស កិច្ចយតា ករណីយតា អបលោកនកម្មំ ញត្តិកម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ ញត្តិចតុត្ថកម្ម’’ន្តិ (ចូឡវ. ២១៥) ឯវមាគតំ ចតុព្ពិធំ សង្ឃកិច្ចំ កិច្ចាធិករណន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

១៦. ឆដ្ឋេ អបាកដនាមោតិ ‘‘សេលោ, កូដទន្តោ’’តិអាទិនា អនភិញ្ញាតោ. យេន វា ការណេនាតិ ហេតុម្ហិ ឥទំ ករណវចនំ. ហេតុអត្ថោ ហិ កិរិយាការណំ, ន ករណំ វិយ កិរិយត្ថោ, តស្មា នានប្បការគុណវិសេសាធិគមត្ថា ឥធ ឧបសង្កមនកិរិយាតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, អជ្ឈេនេន វសតី’’តិអាទីសុ វិយ ហេតុអត្ថមេវេតំ ករណវចនំ យុត្តំ, ន ករណត្ថំ តស្ស អយុជ្ជមានត្តាតិ វុត្តំ ‘‘យេន វា ការណេនា’’តិ. អវិភាគតោ សតតំ បវត្តិតនិរតិសយសាទុវិបុលាមតរសសទ្ធម្មផលតាយ សាទុផលនិច្ចផលិតមហារុក្ខេន ភគវា ឧបមិតោ. សាទុផលូបភោគាធិប្បាយគ្គហណេនេវ ហិ រុក្ខស្ស សាទុផលតា គហិតាតិ. ឧបសង្កមីតិ ឧបសង្កន្តោ. សម្បត្តកាមតាយ ហិ កិញ្ចិ ឋានំ គច្ឆន្តោ តំតំបទេសាតិក្កមនេន ឧបសង្កមិ, ឧបសង្កន្តោតិ ច វត្តព្ពតំ លភតិ. តេនាហ ‘‘គតោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ, ឧបគតោតិ អត្ថោ. ឧបសង្កមិត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយានិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបន’’ន្តិ. តតោតិ យំ ឋានំ បត្តោ ‘‘ឧបសង្កមី’’តិ វុត្តោ, តតោ ឧបគតដ្ឋានតោ.

យថា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោតិ យថា ភគវា ‘‘កច្ចិ តេ, ព្រាហ្មណ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយ’’ន្តិអាទិនា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោ តេន ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសិ បុព្ពភាសិតាយ, ឯវំ សោបិ ព្រាហ្មណោ តទនុករណេន ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសីតិ យោជនា. តំ បន សមប្បវត្តមោទតំ ឧបមាយ ទស្សេតុំ ‘‘សីតោទកំ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សម្មោទិតន្តិ សំសន្ទិតំ. ឯកីភាវន្តិ សម្មោទនកិរិយាយ សមានតំ. ខមនីយន្តិ ‘‘ឥទំ ចតុចក្កំ នវទ្វារំ សរីរយន្តំ ទុក្ខពហុលតាយ សភាវតោ ទុស្សហំ, កច្ចិ ខមិតុំ សក្កុណេយ្យ’’ន្តិ បុច្ឆតិ. យាបនីយន្តិ អាហារាទិប្បដិពទ្ធវុត្តិកំ ចិរប្បពន្ធសង្ខាតាយ យាបនាយ កច្ចិ យាបេតុំ សក្កុណេយ្យំ. សីសរោគាទិអាពាធាភាវេន កច្ចិ អប្បាពាធំ. ទុក្ខជីវិកាភាវេន កច្ចិ អប្បាតង្កំ. តំតំកិច្ចករណេ ឧដ្ឋានសុខតាយ កច្ចិ លហុដ្ឋានំ. តទនុរូបពលយោគតោ កច្ចិ ពលំ. សុខវិហារសម្ភវេន កច្ចិ ផាសុវិហារោ អត្ថីតិ សព្ពត្ថ កច្ចិ-សទ្ទំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ពលប្បត្តា បីតិ បីតិយេវ. តរុណបីតិ បាមោជ្ជំ. សម្មោទំ ជនេតិ ករោតីតិ សម្មោទនីកំ, តទេវ សម្មោទនីយំ. សម្មោទិតព្ពតោ សម្មោទនីយន្តិ ឥមំ បន អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ’’តិ អាហ. សរិតព្ពភាវតោតិ អនុស្សរិតព្ពភាវតោ. ‘‘សរណីយ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ទីឃំ កត្វា ‘‘សារណីយ’’ន្តិ វុត្តំ. សុយ្យមានសុខតោតិ អាបាថគតមធុរតំ អាហ, អនុស្សរិយមានសុខតោតិ វិមទ្ទរមណីយតំ. ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយាតិ សភាវនិរុត្តិភាវេន តស្សា កថាយ វចនចាតុរិយមាហ. អត្ថបរិសុទ្ធតាយាតិ អត្ថស្ស និរុបក្កិលេសតំ. អនេកេហិ បរិយាយេហីតិ អនេកេហិ ការណេហិ.

អតិទូរអច្ចាសន្នប្បដិក្ខេបេន នាតិទូរំ នច្ចាសន្នំ នាម គហិតំ, តំ បន អវកំសតោ ឧភិន្នំ បសារិតហត្ថាសង្ឃដ្ដនេន ទដ្ឋព្ពំ. គីវំ បសារេត្វាតិ គីវំ បរិវដ្ដនវសេន បសារេត្វា.

ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតូ’’តិអាទិបុច្ឆាវចនំ អវោច. តេនេវ ‘‘ឯតទវោចា’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ទុវិធា ហិ បុច្ឆាតិអាទិនា បុច្ឆាវិភាគំ ទស្សេតិ. តត្ថ អគារេ និយុត្តោ អគារិកោ, តស្ស បុច្ឆា អគារិកបុច្ឆា. អគារិកតោ អញ្ញោ អនគារិកោ បព្ពជ្ជូបគតោ, តស្ស បុច្ឆា អនគារិកបុច្ឆា. កិញ្ចាបិ អញ្ញត្ថ ‘‘ជនកោ ហេតុ, បគ្គាហកោ បច្ចយោ. អសាធារណោ ហេតុ, សាធារណោ បច្ចយោ. សភាគោ ហេតុ, អសភាគោ បច្ចយោ. បុព្ពកាលិកោ ហេតុ, សហបវត្តោ បច្ចយោ’’តិអាទិនា ហេតុបច្ចយា វិភជ្ជ វុច្ចន្តិ. ឥធ បន ‘‘ចត្តារោ ខោ, ភិក្ខវេ, មហាភូតា ហេតុ ចត្តារោ មហាភូតា បច្ចយោ រូបក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៨៦) វិយ ហេតុបច្ចយសទ្ទា សមានត្ថាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧភយម្បេតំ ការណវេវចនមេវា’’តិ អាហ. វិសមចរិយាតិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ.

អភិក្កន្តាតិ អតិក្កន្តា, វិគតាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ខយេ ទិស្សតី’’តិ. តថា ហិ ‘‘និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ’’តិ ឧបរិ វុត្តំ. អភិក្កន្តតរោតិ អតិវិយ កន្តតរោ មនោរមោ, តាទិសោ ច សុន្ទរោ ភទ្ទកោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សុន្ទរេ ទិស្សតី’’តិ. កោតិ ទេវនាគយក្ខគន្ធព្ពាទីសុ កោ កតមោ? មេតិ មម. បាទានីតិ បាទេ. ឥទ្ធិយាតិ ឥមាយ ឯវរូបាយ ទេវិទ្ធិយា. យសសាតិ ឥមិនា ឯទិសេន បរិវារេន បរិច្ឆេទេន ច. ជលន្តិ វិជ្ជោតមានោ. អភិក្កន្តេនាតិ អតិវិយ កន្តេន កមនីយេន អភិរូបេន. វណ្ណេនាតិ ឆវិវណ្ណេន សរីរវណ្ណនិភាយ. សព្ពា ឱភាសយំ ទិសាតិ ទស ទិសា បភាសេន្តោ, ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកាលោកំ ករោន្តោតិ គាថាយ អត្ថោ. អភិរូបេតិ ឧឡាររូបេ សម្បន្នរូបេ.

‘‘ចោរោ, ចោរោ; សប្បោ, សប្បោ’’តិអាទីសុ ភយេ អាមេឌិតំ. ‘‘វិជ្ឈ, វិជ្ឈ; បហរ, បហរា’’តិអាទីសុ កោធេ. ‘‘សាធុ, សាធូ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣២៧.សំ. និ. ២.១២៧; ៣.៣៥; ៥.១០៨៥) បសំសាយំ. ‘‘គច្ឆ, គច្ឆ; លុនាហិ, លុនាហី’’តិអាទីសុ តុរិតេ. ‘‘អាគច្ឆ, អាគច្ឆា’’តិអាទីសុ កោតូហលេ. ‘‘ពុទ្ធោ, ពុទ្ធោតិ ចិន្តេន្តោ’’តិអាទីសុ (ពុ. វំ. ២.៤៤) អច្ឆរេ. ‘‘អភិក្កមថាយស្មន្តោ, អភិក្កមថាយស្មន្តោ’’តិអាទីសុ ហាសេ. ‘‘កហំ ឯកបុត្តក, កហំ ឯកបុត្តកា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣៥៣; សំ. និ. ២.៦៣) សោកេ. ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិអាទីសុ (ឧទា. ២០; ទី. និ. ៣.៣០៥; ចូឡវ. ៣៣២) បសាទេ. ច-សទ្ទោ អវុត្តសមុច្ចយត្តោ. តេន គរហាអសម្មានាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ ‘‘បាបោ, បាបោ’’តិអាទីសុ គរហាយំ. ‘‘អភិរូបក, អភិរូបកា’’តិអាទីសុ អសម្មានេ ទដ្ឋព្ពំ.

នយិទំ អាមេឌិតវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តំ, អថ ខោ អត្ថទ្វយវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អភិក្កន្ត’’ន្តិ វចនំ អបេក្ខិត្វា នបុំសកវសេន វុត្តំ, តំ បន ភគវតោ វចនំ ធម្មស្ស ទេសនាតិ កត្វា តថា វុត្តំ ‘‘ភោតោ គោតមស្ស ធម្មទេសនា’’តិ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ទោសនាសនតោតិ រាគាទិកិលេសវិធមនតោ. គុណាធិគមនតោតិ សីលាទិគុណានំ សម្បាបនតោ. យេ គុណេ ទេសនា អធិគមេតិ, តេសុ បធានភូតេ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ធាជននតោ បញ្ញាជននតោ’’តិ វុត្តំ. សទ្ធាបមុខា ហិ លោកិយា គុណា, បញ្ញាបមុខា លោកុត្តរា.

សីលាទិអត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថតោ, សភាវនិរុត្តិសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនតោ. សុវិញ្ញេយ្យសទ្ទប្បយោគតាយ ឧត្តានបទតោ, សណ្ហសុខុមភាវេន ទុវិញ្ញេយ្យត្ថតាយ គម្ភីរត្ថតោ. សិនិទ្ធមុទុមធុរសទ្ទប្បយោគតាយ កណ្ណសុខតោ, វិបុលវិសុទ្ធបេមនីយត្ថតាយ ហទយង្គមតោ. មានាតិមានវិធមនេន អនត្តុក្កំសនតោ, ថម្ភសារម្ភនិម្មទ្ទនេន អបរវម្ភនតោ. ហិតាធិប្បាយប្បវត្តិយា បរេសំ រាគបរិឡាហាទិវូបសមនេន ករុណាសីតលតោ, កិលេសន្ធការវិធមនេន បញ្ញាវទាតតោ. ករវីករុតមញ្ជុតាយ អាបាថរមណីយតោ, បុព្ពាបរាវិរុទ្ធសុវិសុទ្ធត្ថតាយ វិមទ្ទក្ខមតោ. អាបាថរមណីយតាយ ឯវំ សុយ្យមានសុខតោ, វិមទ្ទក្ខមតាយ ហិតជ្ឈាសយប្បវត្តិតតាយ ច វីមំសិយមានហិតតោ. ឯវមាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន សំសារចក្កនិវត្តនតោ, សទ្ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ, មិច្ឆាវាទវិគមនតោ, សម្មាវាទបតិដ្ឋាបនតោ, អកុសលមូលសមុទ្ធរណតោ, កុសលមូលសំរោបនតោ, អបាយទ្វារបិធានតោ, សគ្គមោក្ខទ្វារវិវរណតោ, បរិយុដ្ឋានវូបសមនតោ, អនុសយសមុគ្ឃាតនតោតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អធោមុខដ្ឋបិតន្តិ កេនចិ អធោមុខំ ឋបិតំ. ហេដ្ឋាមុខជាតន្តិ សភាវេនេវ ហេដ្ឋាមុខជាតំ. ឧបរិមុខន្តិ ឧទ្ធំមុខំ. ឧគ្ឃាដេយ្យាតិ វិវដំ ករេយ្យ. ហត្ថេ គហេត្វាតិ ‘‘បុរត្ថាភិមុខោ ឧត្តរាភិមុខោ វា គច្ឆា’’តិអាទីនិ អវត្វា ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘និស្សន្ទេហំ ឯស មគ្គោ, ឯវំ គច្ឆេយ្យា’’តិ វទេយ្យ. កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីតិ កាឡបក្ខេ ចាតុទ្ទសី.

និក្កុជ្ជិតំ អាធេយ្យស្ស អនាធារភូតំ ភាជនំ អាធារភាវាបាទនវសេន ឧក្កុជ្ជេយ្យ. ហេដ្ឋាមុខជាតតាយ សទ្ធម្មវិមុខំ, អធោមុខឋបិតតាយ អសទ្ធម្មេ បតិតន្តិ ឯវំ បទទ្វយំ យថារហំ យោជេតព្ពំ, ន យថាសង្ខ្យំ. កាមំ កាមច្ឆន្ទាទយោបិ បដិច្ឆាទកា នីវរណភាវតោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ បន សវិសេសំ បដិច្ឆាទិកា សត្តេ មិច្ឆាភិនិវេសនវសេនាតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្ន’’ន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមាហំ, ភិក្ខវេ, វជ្ជំ វទាមី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០). សព្ពោ អបាយគាមិមគ្គោ កុម្មគ្គោ ‘‘កុច្ឆិតោ មគ្គោ’’តិ កត្វា. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ ឧជុបដិបក្ខតាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ មិច្ឆត្តធម្មា មិច្ឆាមគ្គោ. តេនេវ ហិ តទុភយប្បដិបក្ខតំ សន្ធាយ ‘‘សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាវិករោន្តេនា’’តិ វុត្តំ. សប្បិអាទិសន្និស្សយោ បទីបោ ន តថា ឧជ្ជលោ, យថា តេលសន្និស្សយោតិ តេលបជ្ជោតគ្គហណំ.ឯតេហិ បរិយាយេហីតិ ឯតេហិ និក្កុជ្ជិតុក្កុជ្ជនប្បដិច្ឆន្នវិវរណាទិឧបមោបមិតព្ពាការេហិ.

បសន្នការន្តិ បសន្នេហិ កាតព្ពំ សក្ការំ. សរណន្តិ បដិសរណំ. តេនាហ ‘‘បរាយណ’’ន្តិ. បរាយណភាវោ ច អនត្ថនិសេធនេន អត្ថសម្បដិបាទនេន ច ហោតីតិ អាហ ‘‘អឃស្ស, តាតា, ហិតស្ស ច វិធាតា’’តិ. អឃស្សាតិ ទុក្ខតោតិ វទន្តិ, បាបតោតិ បន អត្ថោ យុត្តោ. និស្សក្កេ ចេតំ សាមិវចនំ. ឯត្ថ ច នាយំ គមិ-សទ្ទោ នី-សទ្ទាទយោ វិយ ទ្វិកម្មកោ, តស្មា យថា ‘‘អជំ គាមំ នេតី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ‘‘ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ វត្តុំ ន សក្កា. ‘‘សរណន្តិ គច្ឆាមី’’តិ បន វត្តព្ពំ. ឥតិ-សទ្ទោ ចេត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. តស្ស ចាយមត្ថោ – គមនញ្ច តទធិប្បាយេន ភជនំ ជាននំ វាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភជាមីតិអាទីសុ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ អត្ថវចនំ. ភជនំ វា សរណាធិប្បាយេន ឧបសង្កមនំ. សេវនំ សន្តិកាវចរតា. បយិរុបាសនំ វត្តប្បដិវត្តករណេន ឧបដ្ឋានន្តិ ឯវំ សព្ពថាបិ អនញ្ញសរណតំយេវ ទីបេតិ. ‘‘គច្ឆាមី’’តិ បទស្ស ពុជ្ឈាមីតិ អយមត្ថោ កថំ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘យេសំ ហី’’តិអាទិ.

អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេតិ បទទ្វយេនបិ ផលដ្ឋា ឯវ ទស្សិតា, ន មគ្គដ្ឋាតិ តេ ទស្សេន្តោ ‘‘យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចា’’តិ អាហ. ននុ ច កល្យាណបុថុជ្ជនោបិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជតីតិ វុច្ចតីតិ? កិញ្ចាបិ វុច្ចតិ, និប្បរិយាយេន បន មគ្គដ្ឋា ឯវ តថា វត្តព្ពា, ន ឥតរេ សម្មត្តនិយាមោក្កមនាភាវតោ. តថា ហិ តេ ឯវ វុត្តា ‘‘អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតី’’តិ. សម្មត្តនិយាមោក្កមនេន ហិ អបាយវិនិមុត្តិសម្ភវោ. អក្ខាយតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ, បការត្ថោ វា. តេន ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) សុត្តបទំ សង្គណ្ហាតិ, ‘‘វិត្ថារោ’’តិ វា ឥមិនា. ឯត្ថ ច អរិយមគ្គោ និយ្យានិកតាយ, និព្ពានំ តស្ស តទត្ថសិទ្ធិហេតុតាយាតិ ឧភយមេវ និប្បរិយាយេន ធម្មោតិ វុត្តោ. និព្ពានញ្ហិ អារម្មណបច្ចយភូតំ លភិត្វា អរិយមគ្គោ តទត្ថសិទ្ធិយា សំវត្តតិ, តថាបិ យស្មា អរិយផលានំ ‘‘តាយ សទ្ធាយ អវូបសន្តាយា’’តិអាទិវចនតោ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នានំ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានកិច្ចតាយ និយ្យានានុគុណតាយ និយ្យានបរិយោសានតាយ ច. បរិយត្តិធម្មស្ស បន និយ្យានិកធម្មសមធិគមហេតុតាយាតិ ឥមិនា បរិយាយេន វុត្តនយេន ធម្មភាវោ លព្ភតិ ឯវ. ស្វាយមត្ថោ បាឋារុឡ្ហោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិមាហ.

កាមរាគោ ភវរាគោតិ ឯវមាទិភេទោ សព្ពោបិ រាគោ វិរជ្ជតិ បហីយតិ ឯតេនាតិ រាគវិរាគោតិ មគ្គោ កថិតោ. ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អន្តោនិជ្ឈានលក្ខណស្ស សោកស្ស ច តទុប្បត្តិយំ សព្ពសោ បរិក្ខីណត្តា អនេជមសោកន្តិ ផលំ កថិតំ. អប្បដិកូលន្តិ អវិរោធទីបនតោ កេនចិ អវិរុទ្ធំ, ឥដ្ឋំ បណីតន្តិ វា អត្ថោ. បគុណរូបេន បវត្តិតត្តា, បកដ្ឋគុណវិភាវនតោ វា បគុណំ. សព្ពធម្មក្ខន្ធា កថិតាតិ យោជនា.

ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេនាតិ ‘‘យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៧; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តាយ ទិដ្ឋិយា, ‘‘យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ ភុជិស្សានិ វិញ្ញុប្បសត្ថានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ, តថារូបេហិ សីលេហិ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) ច ឯវំ វុត្តានំ សីលានញ្ច សំហតភាវេន, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. សំហតោតិ ឃដិតោ, សមេតោតិ អត្ថោ. អរិយបុគ្គលា ហិ យត្ថ កត្ថចិ ទូរេ ឋិតាបិ អត្តនោ គុណសាមគ្គិយា សំហតា ឯវ. អដ្ឋ ច បុគ្គល ធម្មទសា តេតិ តេ បុរិសយុគវសេន ចត្តារោបិ បុគ្គលវសេន អដ្ឋេវ អរិយធម្មស្ស បច្ចក្ខទស្សាវិតាយ ធម្មទសា. តីណិ វត្ថូនិ សរណន្តិ គមនេន តិក្ខត្តុំ គមនេន ច តីណិ សរណគមនានិ. បដិវេទេសីតិ អត្តនោ ហទយគតំ វាចាយ បវេទេសិ.

សរណគមនស្ស វិសយប្បភេទផលសំកិលេសភេទានំ វិយ កត្តុវិភាវនា តត្ថ កោសល្លាយ ហោតីតិ សរណគមនេសុ អត្ថកោសល្លត្ថំ ‘‘សរណំ, សរណគមនំ, យោ ច សរណំ គច្ឆតិ, សរណគមនប្បភេទោ, សរណគមនផលំ, សំកិលេសោ, ភេទោតិ អយំ វិធិ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ តេន វិនា សរណគមនស្សេវ អសម្ភវតោ. កស្មា បនេត្ថ វោទានំ ន គហិតំ, ននុ វោទានវិភាវនាបិ តត្ថ កោសល្លាយ ហោតីតិ? សច្ចមេតំ, តំ បន សំកិលេសគ្គហណេន អត្ថតោ ទីបិតំ ហោតីតិ ន គហិតំ. យានិ ហិ នេសំ សំកិលេសការណានិ អញ្ញាណាទីនិ, តេសំ សព្ពេន សព្ពំ អនុប្បន្នានំ អនុប្បាទនេន, ឧប្បន្នានញ្ច បហានេន វោទានំ ហោតីតិ.

ហិំសត្ថស្ស ធាតុសទ្ទស្ស វសេនេតំ បទំ ទដ្ឋព្ពន្តិ ‘‘ហិំសតីតិ សរណ’’ន្តិ វត្វា តំ បន ហិំសនំ កេសំ, កថំ, កស្ស វាតិ ចោទនំ សោធេន្តោ ‘‘សរណគតាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ភយន្តិ វដ្ដភយំ. សន្តាសន្តិ ចិត្តុត្រាសំ. តេនេវ ចេតសិកទុក្ខស្ស គហិតត្តា ទុក្ខន្តិ កាយិកំ ទុក្ខំ. ទុគ្គតិបរិកិលេសន្តិ ទុគ្គតិបរិយាបន្នំ សព្ពម្បិ ទុក្ខំ. តយិទំ សព្ពំ បរតោ ផលកថាយ អាវិ ភវិស្សតិ. ឯតន្តិ សរណន្តិ បទំ. ឯវំ អវិសេសតោ សរណសទ្ទស្ស បទត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិសេសតោ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ហិតេ បវត្តនេនាតិ ‘‘សម្បន្នសីលា, ភិក្ខវេ, វិហរថា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៦៤, ៦៩) អត្ថេ និយោជនេន. អហិតា និវត្តនេនាតិ ‘‘បាណាតិបាតស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ អភិសម្បរាយ’’ន្តិអាទិនា អាទីនវទស្សនាទិមុខេន អនត្ថតោ និវត្តនេន. ភយំ ហិំសតីតិ ហិតាហិតេសុ អប្បវត្តិប្បវត្តិហេតុកំ ព្យសនំ អប្បវត្តិករណេន វិនាសេតិ ពុទ្ធោ. ភវកន្តារា ឧត្តារណេន មគ្គសង្ខាតោ ធម្មោ. ឥតរោ អស្សាសទានេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ យោជនា. ការានន្តិ ទានវសេន បូជាវសេន ច ឧបនីតានំ សក្ការានំ. វិបុលផលប្បដិលាភករណេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតិ សង្ឃោ អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ឥមិនាបិ បរិយាយេនាតិ ឥមិនាបិ វិភជិត្វា វុត្តេន ការណេន.

‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ ឯវំ បវត្តោ តត្ថ រតនត្តយេ បសាទោ តប្បសាទោ, តទេវ រត្តនត្តយំ គរុ ឯតស្សាតិ តគ្គរុ, តព្ភាវោ តគ្គរុតា, តប្បសាទោ ច តគ្គរុតា ច តប្បសាទតគ្គរុតា. តាហិ តប្បសាទតគ្គរុតាហិ. វិធុតទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសម្មោហអស្សទ្ធិយាទិតាយ វិហតកិលេសោ. តទេវ រតនត្តយំ បរាយណំ គតិ តាណំ លេណន្តិ ឯវំ បវត្តិយា តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ សរណន្តិ គច្ឆតិ ឯតេនាតិ. តំសមង្គីតិ តេន យថាវុត្តចិត្តុប្បាទេន សមន្នាគតោ. ឯវំ ឧបេតីតិ ឯវំ ភជតិ សេវតិ បយិរុបាសតិ, ឯវំ វា ជានាតិ ពុជ្ឈតីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច បសាទគ្គហណេន លោកិយសរណគមនមាហ. តញ្ហិ បសាទប្បធានំ. គរុតាគហណេន លោកុត្តរំ. អរិយា ហិ រតនត្តយគុណាភិញ្ញតាយ បាសាណច្ឆត្តំ បិយ គរុំ កត្វា បស្សន្តិ, តស្មា តប្បសាទេន វិក្ខម្ភនវសេន វិហតកិលេសោ, តគ្គរុតាយ សមុច្ឆេទវសេនាតិ យោជេតព្ពំ អគារវករណហេតូនំ សមុច្ឆិន្ទនតោ. តប្បរាយណតា បនេត្ថ តគ្គតិកតាតិ តាយ ចតុព្ពិធម្បិ វក្ខមានំ សរណគមនំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អវិសេសេន វា បសាទគរុតា ជោតិតាតិ បសាទគ្គហណេន អវេច្ចប្បសាទស្ស ឥតរស្ស ច គហណំ, តថា គរុតាគហណេនាតិ ឧភយេនបិ ឧភយំ សរណគមនំ យោជេតព្ពំ.

មគ្គក្ខណេ ឥជ្ឈតីតិ យោជនា. និព្ពានារម្មណំ ហុត្វាតិ ឯតេន អត្ថតោ ចតុសច្ចាធិគមោ ឯវ លោកុត្តរសរណគមនន្តិ ទស្សេតិ. តត្ថ ហិ និព្ពានធម្មោ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន, មគ្គធម្មោ ភាវនាភិសមយវសេន បដិវិជ្ឈិយមានោយេវ សរណគមនត្តំ សាធេតិ, ពុទ្ធគុណា បន សាវកគោចរភូតា បរិញ្ញាភិសមយវសេន, តថា អរិយសង្ឃគុណា. តេនាហ ‘‘កិច្ចតោ សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតី’’តិ. ឥជ្ឈន្តញ្ច សហេវ ឥជ្ឈតិ, ន លោកិយំ វិយ បដិបាដិយា អសម្មោហប្បដិវេធេន បដិវិទ្ធត្តាតិ អធិប្បាយោ. យេ បន វទន្តិ ‘‘ន សរណគមនំ និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា បវត្តតិ, មគ្គស្ស អធិគតត្តា បន អធិគតមេវ ហោតិ ឯកច្ចានំ តេវិជ្ជាទីនំ លោកិយវិជ្ជាទយោ វិយា’’តិ, តេសំ លោកិយមេវ សរណគមនំ សិយា, ន លោកុត្តរំ, តញ្ច អយុត្តំ ទុវិធស្សបិ ឥច្ឆិតព្ពត្តា.

តន្តិ លោកិយសរណគមនំ. សទ្ធាបដិលាភោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិនា. សទ្ធាមូលិកាតិ យថាវុត្តសទ្ធាបុព្ពង្គមា. សម្មាទិដ្ឋិ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ, ធម្មសុធម្មតំ, សង្ឃសុប្បដិបត្តិញ្ច លោកិយាវពោធវសេនេវ សម្មា ញាយេន ទស្សនតោ. សទ្ធាមូលិកា ច សម្មាទិដ្ឋីតិ ឯតេន សទ្ធូបនិស្សយា យថាវុត្តលក្ខណា បញ្ញា លោកិយសរណគមនន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋិជុកម្មន្តិ វុច្ចតី’’តិ. ទិដ្ឋិយេវ អត្តនោ បច្ចយេហិ ឧជុ ករីយតីតិ កត្វា, ទិដ្ឋិ វា ឧជុ ករីយតិ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋិជុកម្មំ, តថាបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ ឥទញ្ច វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ, សទ្ធាបុព្ពង្គមសម្មាទិដ្ឋិគ្គហណំ បន ចិត្តុប្បាទស្ស តប្បធានតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សទ្ធាបដិលាភោតិ ឥមិនា មាតាទីហិ ឧស្សាហិតទារកាទីនំ វិយ ញាណវិប្បយុត្តំ សរណគមនំ ទស្សេតិ, សម្មាទិដ្ឋីតិ ឥមិនា ញាណសម្បយុត្តំ សរណគមនំ.

តយិទំ លោកិយំ សរណគមនំ. អត្តា សន្និយ្យាតីយតិ អប្បីយតិ បរិច្ចជីយតិ ឯតេនាតិ អត្តសន្និយ្យាតនំ, យថាវុត្តំ ទិដ្ឋិជុកម្មំ. តំ រតនត្តយំ បរាយណំ បដិសរណំ ឯតស្សាតិ តប្បរាយណោ, បុគ្គលោ ចិត្តុប្បាទោ វា, តស្ស ភាវោ តប្បរាយណតា, យថាវុត្តំ ទិដ្ឋិជុកម្មមេវ. សរណន្តិ អធិប្បាយេន សិស្សភាវំ អន្តេវាសិកភាវំ ឧបគច្ឆតិ ឯតេនាតិ សិស្សភាវូបគមនំ. សរណគមនាធិប្បាយេនេវ បណិបតតិ ឯតេនាតិ បណិបាតោ. សព្ពត្ថ យថាវុត្តទិដ្ឋិជុកម្មវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្តបរិច្ចជនន្តិ សំសារទុក្ខនិស្សរណត្ថំ អត្តនោ អត្ថភាវស្ស បរិច្ចជនំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ពុទ្ធាទីនំយេវាតិ អវធារណំ អត្តសន្និយ្យាតនាទីសុបិ តត្ថ តត្ថ វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ តទញ្ញនិវត្តនំ កតំ ហោតិ.

ឯវំ អត្តសន្និយ្យាតនាទីនិ ឯកេន បការេន ទស្សេត្វា ឥទានិ អបរេហិបិ បការេហិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តេន បរិយាយន្តរេហិបិ អត្តសន្និយ្យាតនំ កតមេវ ហោតិ អត្ថស្ស អភិន្នត្តាតិ ទស្សេតិ. អាឡវកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សាតាគិរិហេមវតាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ននុ ចេតេ អាឡវកាទយោ មគ្គេនេវ អាគតសរណគមនា, កថំ តេសំ តប្បរាយណតាសរណគមនំ វុត្តន្តិ? មគ្គេនាគតសរណគមនេហិបិ ‘‘សោ អហំ វិចរិស្សាមិ…បេ… សុធម្មតំ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៩៤). តេ មយំ វិចរិស្សាម, គាមា គាមំ នគា នគំ…បេ… សុធម្មត’’ន្តិ (សុ. និ. ១៨២) ច តេហិ តប្បរាយណតាការស្ស បវេទិតត្តា តថា វុត្តំ.

សោ បនេស ញាតិ…បេ… វសេនាតិ ឯត្ថ ញាតិវសេន, ភយវសេន, អាចរិយវសេន, ទក្ខិណេយ្យវសេនាតិ បច្ចេកំ ‘‘វសេនា’’តិ បទំ យោជេតព្ពំ. តត្ថ ញាតិវសេនាតិ ញាតិភាវវសេន. ឯវំ សេសេសុបិ. ទក្ខិណេយ្យបណិបាតេនាតិ ទក្ខិណេយ្យតាហេតុកេន បណិបតនេនាតិ អត្ថោ. ឥតរេហីតិ ញាតិភាវាទិវសប្បវត្តេហិ តីហិ បណិបាតេហិ. ឥតរេហីតិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. វន្ទតីតិ បណិបាតស្ស លក្ខណវចនំ. ឯវរូបន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកំ សន្ធាយ វទតិ. សម្បរាយិកញ្ហិ និយ្យានិកំ វា អនិយ្យានិកំ វា អនុសាសនិំ បច្ចាសីសន្តោ ទក្ខិណេយ្យបណិបាតមេវ ករោតីតិ អធិប្បាយោ. សរណគមនប្បភេទោតិ សរណគមនវិភាគោ.

អរិយមគ្គោ ឯវ លោកុត្តរំ សរណគមនន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ វិបាកផល’’ន្តិ. សព្ពទុក្ខក្ខយោតិ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស អនុប្បាទនិរោធោ. ឯតន្តិ ‘‘ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតី’’តិ (ធ. ប. ១៩០) ឯវំ វុត្តំ អរិយសច្ចានំ ទស្សនំ.

និច្ចតោ អនុបគមនាទិវសេនាតិ និច្ចន្តិ អគ្គហណាទិវសេន. អដ្ឋានន្តិ ហេតុប្បដិក្ខេបោ. អនវកាសោតិ បច្ចយប្បដិក្ខេបោ. ឧភយេនបិ ការណមេវ បដិក្ខិបតិ. យន្តិ យេន ការណេន. ទិដ្ឋិសម្បន្នោតិ មគ្គទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ សោតាបន្នោ. កញ្ចិ សង្ខារន្តិ ចតុភូមកេសុ សង្ខតសង្ខារេសុ ឯកសង្ខារម្បិ. និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ និច្ចោតិ គណ្ហេយ្យ. សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ (ទី. និ. ១.៧៦, ៧៩) ឯវំ អត្តទិដ្ឋិវសេន សុខតោ គាហំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តេន បន អរិយសាវកោ បរិឡាហវូបសមនត្ថំ មត្តហត្ថិបរិតាសិតោ វិយ ចោក្ខព្រាហ្មណោ ឧក្ការភូមិំ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ ឧបគច្ឆតិ. អត្តវារេ កសិណាទិបញ្ញត្តិសង្គហត្ថំ ‘‘សង្ខារ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘កញ្ចិ ធម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមេសុបិ ឋានេសុ ចតុភូមកវសេនេវ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ តេភូមកវសេនេវ វា. យំ យញ្ហិ បុថុជ្ជនោ គាហវសេន គណ្ហាតិ, តតោ តតោ អរិយសាវកោ គាហំ វិនិវេឋេតិ.

មាតរន្តិអាទីសុ ជនិកា មាតា, ជនកោ បិតា, មនុស្សភូតោ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ. កិំ បន អរិយសាវកោ អញ្ញំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ? ឯតម្បិ អដ្ឋានំ, បុថុជ្ជនភាវស្ស បន មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ អរិយភាវស្ស ច ផលទស្សនត្ថំ ឯវំ វុត្តំ. បទុដ្ឋចិត្តោតិ វធកចិត្តេន បទុដ្ឋចិត្តោ. លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យាតិ ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ. សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ សមានសំវាសកំ សមានសីមាយំ ឋិតំ សង្ឃំ ‘‘កម្មេន ឧទ្ទេសេន វោហរន្តោ អនុស្សាវនេន សលាកគ្គាហេនា’’តិ (បរិ. ៤៥៨) ឯវំ វុត្តេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ ភិន្ទេយ្យ. អញ្ញំ សត្ថារន្តិ អញ្ញំ តិត្ថករំ ‘‘អយំ មេ សត្ថា’’តិ ឯវំ គណ្ហេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ.

ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយន្តិ តេ ពុទ្ធំ សរណំ គតា តន្និមិត្តំ អបាយំ ន គមិស្សន្តិ, ទេវកាយំ បន បរិបូរេស្សន្តីតិ អត្ថោ. ទសហិ ឋានេហីតិ ទសហិ ការណេហិ. អធិគណ្ហន្តីតិ អធិភវន្តិ.

វេលាមសុត្តាទិវសេនាតិ ឯត្ថ ‘‘ករីសស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណានំ ចតុរាសីតិសហស្សសង្ខានំ សុវណ្ណបាតិរូបិយបាតិកំសបាតីនំ យថាក្កមំ រូបិយសុវណ្ណហិរញ្ញបូរានំ សព្ពាលង្ការប្បដិមណ្ឌិតានំ ចតុរាសីតិយា ហត្ថិសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា អស្សសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា រថសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា ធេនុសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា កញ្ញាសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា បល្លង្កសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា វត្ថកោដិសហស្សានំ, អបរិមាណស្ស ច ខជ្ជភោជ្ជាទិភេទស្ស អាហារស្ស បរិច្ចជនវសេន សត្តមាសាធិកានិ សត្ត សំវច្ឆរានិ និរន្តរំ បវត្តវេលាមមហាទានតោ ឯកស្ស សោតាបន្នស្ស ទិន្នទានំ មហប្ផលតរំ. តតោ សតំ សោតាបន្នានំ ទិន្នទានតោ ឯកស្ស សកទាគាមិនោ, តតោ ឯកស្ស អនាគាមិនោ, តតោ ឯកស្ស អរហតោ, តតោ ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស, តតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, តតោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទិន្នទានំ មហប្ផលតរំ, តតោ ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស វិហារករណំ, តតោ សរណគមនំ មហប្ផលតរ’’ន្តិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តស្ស វេលាមសុត្តស្ស (អ. និ. ៩.២០) វសេន. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យំ, គហបតិ, វេលាមោ ព្រាហ្មណោ ទានំ អទាសិ មហាទានំ, យោ ឯកំ ទិដ្ឋិសម្បន្នំ ភោជេយ្យ, ឥទំ តតោ មហប្ផលតរ’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ៩.២០). វេលាមសុត្តាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អគ្គប្បសាទសុត្តាទីនំ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អញ្ញាណំ វត្ថុត្តយស្ស គុណានំ អជាននំ តត្ថ សម្មោហោ, ‘‘ពុទ្ធោ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិអាទិនា វិចិកិច្ឆា សំសយោ. មិច្ឆាញាណំ តស្ស គុណានំ អគុណភាវបរិកប្បនេន វិបរីតគ្គាហោ. អាទិ-សទ្ទេន អនាទរាគារវាទីនំ សង្គហោ. ន មហាជុតិកន្តិ ន ឧជ្ជលំ, អបរិសុទ្ធំ អបរិយោទាតន្តិ អត្ថោ. ន មហាវិប្ផារន្តិ អនុឡារំ. សាវជ្ជោតិ ទិដ្ឋិតណ្ហាទិវសេន សទោសោ. លោកិយំ សរណគមនំ សិក្ខាសមាទានំ វិយ អគ្គហិតកាលបរិច្ឆេទំ ជីវិតបរិយន្តមេវ ហោតិ, តស្មា តស្ស ខន្ធភេទេន ភេទោតិ អាហ ‘‘អនវជ្ជោ កាលកិរិយាយា’’តិ. សោតិ អនវជ្ជោ សរណគមនភេទោ. សតិបិ អនវជ្ជត្តេ ឥដ្ឋផលោបិ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អផលោ’’តិ. កស្មា? អវិបាកត្តា. ន ហិ តំ អកុសលន្តិ.

កោ ឧបាសកោតិ សរូបបុច្ឆា, តស្មា ‘‘កិំលក្ខណោ ឧបាសកោ’’តិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មាតិ ហេតុបុច្ឆា. តេន កេន បវត្តិនិមិត្តេន ឧបាសកសទ្ទោ តស្មិំ បុគ្គលេ និរុឡ្ហោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘កស្មា ឧបាសកោតិ វុច្ចតី’’តិ. សទ្ទស្ស អភិធេយ្យោ បវត្តិនិមិត្តំ តទត្ថស្ស តព្ភាវការណំ. កិមស្ស សីលន្តិ កីទិសំ អស្ស ឧបាសកស្ស សីលំ, កិត្តកេន សីលេនាយំ សីលសម្បន្នោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. កោ អាជីវោតិ កោ អស្ស សម្មាអាជីវោ? សោ បន មិច្ឆាជីវស្ស បរិវជ្ជនេន ហោតីតិ សោបិ វិភជីយតីតិ. កា វិបត្តីតិ កា សីលស្ស, អាជីវស្ស វា វិបត្តិ. អនន្តរស្ស ហិ វិធិ វា បដិសេធោ វាតិ. កា សម្បតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

យោ កោចីតិ ខត្តិយាទីសុ យោ កោចិ. តេន សរណគមនមេវេត្ថ ការណំ, ន ជាតិអាទិវិសេសោតិ ទស្សេតិ. ឧបាសនតោតិ តេនេវ សរណគមនេន តត្ថ ច សក្កច្ចកិរិយាយ អាទរគារវពហុមានាទិយោគេន បយិរុបាសនតោ. វេរមណិយោតិ វេរំ វុច្ចតិ បាណាតិបាតាទិទុស្សីល្យំ, តស្ស មណនតោ ហននតោ វិនាសនតោ វេរមណិយោ, បញ្ច វិរតិយោ វិរតិប្បធានត្តា តស្ស សីលស្ស. តេនេវាហ ‘‘បដិវិរតោ ហោតី’’តិ.

មិច្ឆាវណិជ្ជាតិ ន សម្មាវណិជ្ជា អយុត្តវណិជ្ជា អសារុប្បវណិជ្ជា. បហាយាតិ អករណេនេវ បជហិត្វា. ធម្មេនាតិ ធម្មតោ អនបេតេន. តេន អញ្ញម្បិ អធម្មិកំ ជីវិកំ បដិក្ខិបតិ. សមេនាតិ អវិសមេន. តេន កាយវិសមាទិទុច្ចរិតំ វជ្ជេត្វា កាយសមាទិនា សុចរិតេន អាជីវំ ទស្សេតិ. សត្ថវណិជ្ជាតិ អាយុធភណ្ឌំ កត្វា វា ការេត្វា វា យថាកតំ វា បដិលភិត្វា តស្ស វិក្កយោ. សត្តវណិជ្ជាតិ មនុស្សវិក្កយោ. មំសវណិជ្ជាតិ សូនការាទយោ វិយ មិគសូករាទិកេ បោសេត្វា មំសំ សម្បាទេត្វា វិក្កយោ. មជ្ជវណិជ្ជាតិ យំ កិញ្ចិ មជ្ជំ យោជេត្វា តស្ស វិក្កយោ. វិសវណិជ្ជាតិ វិសំ យោជេត្វា វិសំ គហេត្វា វា តស្ស វិក្កយោ. តត្ថ សត្ថវណិជ្ជា បរោបរោធនិមិត្តតាយ អករណីយា វុត្តា. សត្តវណិជ្ជា អភុជិស្សភាវករណតោ, មំសវិសវណិជ្ជា វធហេតុតោ, មជ្ជវណិជ្ជា បមាទដ្ឋានតោ.

តស្សេវាតិ បញ្ចវេរមណិលក្ខណស្ស សីលស្ស ចេវ បញ្ចមិច្ឆាវណិជ្ជាលក្ខណស្ស អាជីវស្ស ច. វិបត្តីតិ ភេទោ បកោបោ ច. យាយាតិ យាយ បដិបត្តិយា. ចណ្ឌាលោតិ ឧបាសកចណ្ឌាលោ. មលន្តិ ឧបាសកមលំ. បដិកុដ្ឋោតិ ឧបាសកនិហីនោ. ពុទ្ធាទីសុ កម្មកម្មផលេសុ ច សទ្ធាវិបរិយាយោ អស្សទ្ធិយំ មិច្ឆាធិមោក្ខោ, យថាវុត្តេន អស្សទ្ធិយេន សមន្នាគតោ អស្សទ្ធោ. យថាវុត្តសីលវិបត្តិអាជីវវិបត្តិវសេន ទុស្សីលោ. ‘‘ឥមិនា ទិដ្ឋាទិនា ឥទំ នាម មង្គលំ ហោតី’’តិ – ឯវំ ពាលជនបរិកប្បិតកោតូហលសង្ខាតេន ទិដ្ឋសុតមុតមង្គលេន សមន្នាគតោ កោតូហលមង្គលិកោ. មង្គលំ បច្ចេតីតិ ទិដ្ឋមង្គលាទិភេទំ មង្គលមេវ បត្តិយាយតិ. នោ កម្មន្តិ កម្មស្សកតំ នោ បត្តិយាយតិ. ឥតោ ពហិទ្ធាតិ ឥតោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធសាសនតោ ពហិទ្ធា ពាហិរកសមយេ. ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសតីតិ ទុប្បដិបន្នំ ទក្ខិណារហសញ្ញី គវេសតិ. បុព្ពការំ ករោតីតិ ទានមាននាទិកំ កុសលកិរិយំ បឋមតរំ ករោតិ. ឯត្ថ ច ទក្ខិណេយ្យបរិយេសនបុព្ពការេ ឯកំ កត្វា បញ្ច ធម្មា វេទិតព្ពា.

វិបត្តិយំ វុត្តវិបរិយាយេន សម្បត្តិ វេទិតព្ពា. អយំ បន វិសេសោ – ចតុន្នម្បិ បរិសានំ រតិជននដ្ឋេន ឧបាសកោវ រតនំ ឧបាសករតនំ. គុណសោភាកិត្តិសទ្ទសុគន្ធតាហិ ឧបាសកោវ បទុមំ ឧបាសកបទុមំ. តថា ឧបាសកបុណ្ឌរីកោ.

អាទិម្ហីតិ អាទិអត្ថេ. កោដិយន្តិ បរិយន្តកោដិយំ. វិហារគ្គេនាតិ ឱវរកកោដ្ឋាសេន, ‘‘ឥមស្មិំ គព្ភេ វសន្តានំ ឥទំ នាម ផលំ បាបុណាតី’’តិអាទីនា តំ តំ វសនដ្ឋានកោដ្ឋាសេនាតិ អត្ថោ. អជ្ជតន្តិ អជ្ជ ឥច្ចេវ អត្ថោ.

បាណេហិ ឧបេតន្តិ ឥមិនា តស្ស សរណគមនស្ស អាបាណកោដិកតំ ទស្សេន្តោ ‘‘យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតី’’តិអាទីនិ វត្វា បុន ជីវិតេនបិ តំ វត្ថុត្តយំ បដិបូជេន្តោ សរណគមនំ រក្ខាមីតិ ឧប្បន្នំ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ ‘‘អហញ្ហី’’តិអាទិមាហ. បាណេហិ ឧបេតន្តិ ហិ យាវ មេ បាណា ធរន្តិ, តាវ សរណំ ឧបេតំ. ឧបេន្តោ ច ន វាចាមត្តេន ន ឯកវារំ ចិត្តុប្បាទមត្តេន, អថ ខោ បាណានំ បរិច្ចជនវសេនបិ យាវជីវំ ឧបេតន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៧-១៩. សត្តមេ ជាណុស្សោណីតិ នេតំ តស្ស មាតាបិតូហិ កតំ នាមំ, អបិច ខោ ឋានន្តរប្បដិលាភលទ្ធន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ជាណុស្សោណីតិ ឋានន្តរំ កិរា’’តិអាទិ. ឯកំ ឋានន្តរន្តិ ឯកំ បុរោហិតដ្ឋានំ. ឧណ្ហីសអាទិកកុធភណ្ឌេហិ សទ្ធិំ លទ្ធំ តថា ចស្ស រញ្ញា ទិន្នន្តិ វទន្តិ. តេនាហ ‘‘រញ្ញោ សន្តិកេ ច លទ្ធជាណុស្សោណិសក្ការត្តា’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អដ្ឋមនវមេសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

២០-២១. ទសមេ ទុន្និក្ខិត្តន្តិ ទុដ្ឋុ និក្ខិត្តំ បទបច្ចាភដ្ឋំ កត្វា មនសិ ឋបិតំ. បជ្ជតិ ញាយតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, អត្ថំ ព្យញ្ជយតិ បកាសេតីតិ ព្យញ្ជនំ, បទមេវ. តេនេវាហ ‘‘ឧប្បដិបាដិយា…បេ… ព្យញ្ជនន្តិ វុច្ចតី’’តិ. បទសមុទាយព្យតិរេកេន វិសុំ បាឡិ នាម នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឧភយមេតំ បាឡិយាវ នាម’’ន្តិ. បកដ្ឋានញ្ហិ វចនប្បពន្ធានំ អាឡិយេវ បាឡីតិ វុច្ចតិ. សេសមេត្ថ ឯកាទសមញ្ច ឧត្តានត្ថមេវ.

អធិករណវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ពាលវគ្គវណ្ណនា

២២-២៤. តតិយស្ស បឋមទុតិយតតិយានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

២៥. ចតុត្ថេ នេតព្ពោតិ អញ្ញតោ អាហរិត្វា ពោធេតព្ពោ, ញាបេតព្ពោតិ អត្ថោ.

២៧. ឆដ្ឋេ នោ ចេបិ បដិច្ឆាទេត្វា ករោន្តីតិ បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តោ សចេបិ អប្បដិច្ឆាទេត្វា ករោន្តិ. បដិច្ឆន្នមេវាតិ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពភាវតោ បដិច្ឆាទនារហត្តា បដិច្ឆន្នមេវាតិ វុច្ចតិ. អវីចិអាទយោ បទេសវិសេសា តត្ថូបបន្នា សត្តា ច និរយគ្គហណេន គហិតាតិ អាហ ‘‘និរយោតិ សហោកាសកា ខន្ធា’’តិ. តិរច្ឆានយោនិ នាម វិសុំ បទេសវិសេសោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘តិរច្ឆានយោនិយំ ខន្ធាវ លព្ភន្តី’’តិ.

៣១. ទសមេ អត្ថោ ផលំ តទធីនវុត្តិតាយ វសោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសោ, ហេតូតិ អាហ ‘‘អត្ថវសេតិ ការណានី’’តិ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញលក្ខណប្បត្តានិ វនបត្ថានិ. វនបត្ថ-សទ្ទោ ហិ សណ្ឌភូតេ រុក្ខសមូហេបិ វត្តតីតិ អរញ្ញគ្គហណំ. វនីយតិ វិវេកកាមេហិ ភជីយតិ, វនុតេ វា តេ អត្តសម្បត្តិយា វសនត្ថាយ យាចន្តោ វិយ ហោតីតិ វនំ, បតិដ្ឋហន្តិ ឯត្ថ វិវេកកាមា យថាធិប្បេតវិសេសាធិគមេនាតិ បត្ថំ, វនេសុ បត្ថំ គហនដ្ឋានេ សេនាសនំ វនបត្ថំ. កិញ្ចាបីតិ អនុជាននសម្ភាវនត្ថេ និបាតោ. កិំ អនុជានាតិ? និប្បរិយាយតោ អរញ្ញភាវំ គាមតោ ពហិ អរញ្ញន្តិ. តេនាហ ‘‘និប្បរិយាយេនា’’តិអាទិ. កិំ សម្ភាវេតិ? អារញ្ញកង្គនិប្ផាទកត្តំ. យញ្ហិ អារញ្ញកង្គនិប្ផាទកំ, តំ វិសេសតោ អរញ្ញន្តិ វត្តព្ពន្តិ. តេនាហ ‘‘យំ តំ បញ្ចធនុសតិក’’ន្តិអាទិ. និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលាតិ ឥន្ទខីលតោ ពហិ និក្ខមិត្វា, តតោ ពហិ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. ពហិ ឥន្ទខីលាតិ វា យត្ថ ទ្វេ តីណិ ឥន្ទខីលានិ, តត្ថ ពហិទ្ធា ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ. យត្ថ តំ នត្ថិ, តទរហដ្ឋានតោ បដ្ឋាយាតិ វទន្តិ. គាមន្តន្តិ គាមសមីបំ. អនុបចារដ្ឋានន្តិ និច្ចកិច្ចវសេន ន ឧបចរិតព្ពដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘យត្ថ ន កសីយតិ ន វបីយតី’’តិ.

អត្តនោ ច ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ឯតេន សត្ថា អត្តនោ វិវេកាភិរតិំ បកាសេតិ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មោ នាម អយំ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ, សុខវិហារោ នាម ចតុន្នំ ឥរិយាបថវិហារានំ ផាសុតា. ឯកកស្ស ហិ អរញ្ញេ អន្តមសោ ឧច្ចារវស្សាវកិច្ចំ ឧបាទាយ សព្ពេ ឥរិយាបថា ផាសុកា ហោន្តិ, តស្មា ទិដ្ឋធម្មេ សុខវិហារំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បច្ឆិមញ្ច ជនតំ អនុកម្បមានោតិ កថំ អរញ្ញវាសេន បច្ឆិមា ជនតា អនុកម្បិតា ហោតិ? សទ្ធាបព្ពជិតា ហិ កុលបុត្តា ភគវតោ អរញ្ញវាសំ ទិស្វា ‘‘ភគវាបិ នាម អរញ្ញសេនាសនានិ ន មុញ្ចតិ, យស្ស នេវត្ថិ បរិញ្ញាតព្ពំ ន បហាតព្ពំ ន ភាវេតព្ពំ ន សច្ឆិកាតព្ពំ, កិមង្គំ បន មយ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ វសិតព្ពមេវ មញ្ញិស្សន្តិ, ឯវំ ខិប្បមេវ ទុក្ខស្សន្តករា ភវិស្សន្តិ. ឯវំ បច្ឆិមា ជនតា អនុកម្បិតា ហោតិ. ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បច្ឆិមេ មម សាវកេ អនុកម្បន្តោ’’តិ.

៣២. ឯកាទសមេ វិជ្ជំ ភជន្តីតិ វិជ្ជាភាគិយា, វិជ្ជាភាគេ វិជ្ជាកោដ្ឋាសេ វត្តន្តីតិបិ វិជ្ជាភាគិយា. បទំ បច្ឆិន្ទតីតិ មគ្គចិត្តស្ស បតិដ្ឋំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, មគ្គចិត្តំ បតិដ្ឋាបេតុំ ន ទេតីតិ អត្ថោ. ឧព្ពដ្ដេត្វាតិ សមុច្ឆេទវសេន សមូលំ ឧទ្ធរិត្វា. អដ្ឋសុ ឋានេសូតិ ពុទ្ធាទីសុ អដ្ឋសុ ឋានេសុ. រាគស្ស ខយវិរាគេនាតិ រាគស្ស ខយសង្ខាតេន វិរាគេន, រាគស្ស អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ពាលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សមចិត្តវគ្គវណ្ណនា

៣៣. ចតុត្ថស្ស បឋមេ ភវន្តិ ឯត្ថ បតិដ្ឋហន្តីតិ ភូមិ, អសប្បុរិសានំ ភូមិ អសប្បុរិសភូមិ. សប្បុរិសភូមិយម្បិ ឯសេវ នយោ. កតំ ន ជានាតីតិ អកតញ្ញូ, អសមត្ថសមាសោយំ គមកត្តា ‘‘អសូរិយបស្សា’’តិអាទីសុ វិយ. តេនាហ ‘‘កតំ ន ជានាតី’’តិ. អកតវេទីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បាកដំ កត្វា ន ជានាតីតិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច មយ្ហំ ឥមិនា កត’’ន្តិ សង្ឃមជ្ឈគណមជ្ឈាទីសុ បាកដំ កត្វា ន ជានាតិ, ន បកាសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបញ្ញាតន្តិ ថោមនាវសេន ឧបគន្ត្វា ញាតំ. តេនាហ ‘‘វណ្ណិត’’ន្តិអាទិ.

៣៤. ទុតិយេ វស្សសតបរិមាណមាយុ អស្សាតិ វស្សសតាយុកោ, វស្សសតាយុកតញ្ច វស្សសតាយុកកាលេ ជាតស្សេវ ហោតិ, នាញ្ញស្សាតិ អាហ ‘‘វស្សសតាយុកកាលេ ជាតោ’’តិ. វស្សសតំ ជីវតិ សីលេនាតិ វស្សសតជីវី. វស្សសតន្តិ ច អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. តេនាហ ‘‘សកលំ វស្សសតំ ជីវន្តោ’’តិ. មាតាបិតូនំ មាតាវ ពហូបការតរាតិ តស្សាយេវ បធានភាវេន បដិកាតព្ពត្តា ទក្ខិណំ អំសកូដំ វទន្តិ. ហទយលោហិតំ បាយេត្វាតិ ខីរំ សន្ធាយ វទតិ. លោហិតញ្ហិ ខីរភាវេន បរិណាមំ គច្ឆតិ. ត្យាស្សាតិ តេ អស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

៣៥. តតិយេ តេនុបសង្កមីតិ ឯត្ថ យេនាធិប្បាយេន សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ, តំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សោ ហិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទិមាហ. វិរជ្ឈនបញ្ហន្តិ យំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិរជ្ឈិត្វា កថេសិ, អវិបរីតំ កត្វា សម្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, តាទិសំ បញ្ហន្តិ អត្ថោ. ឧភតោកោដិកំ បញ្ហន្តិ ឧភោហិ កោដីហិ យុត្តំ បញ្ហំ. ‘‘កិំវាទី ភវំ គោតមោ’’តិ ហិ បុដ្ឋោ ‘‘កិរិយវាទិម្ហី’’តិ វា វទេយ្យ ‘‘អកិរិយវាទិម្ហី’’តិ វា, តស្មា ឥមស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ ‘‘កិរិយវាទិម្ហី’’តិ ឯកា កោដិ, ‘‘អកិរិយវាទិម្ហី’’តិ ទុតិយាតិ កោដិទ្វយយុត្តោ អយំ បញ្ហោ. ឧគ្គិលិតុន្តិ ទ្វេ កោដិយោ មោចេត្វា កថេតុំ អសក្កោន្តោ ពហិ នីហរិតុំ អត្ថតោ អបនេតុំ ន សក្ខិស្សតិ. ទ្វេ កោដិយោ មោចេន្តោ ហិ តំ ពហិ នីហរតិ នាម. និគ្គិលិតុន្តិ បុច្ឆាយ ទោសំ ទត្វា ហារេតុំ អសក្កោន្តោ បវេសេតុំ ន សក្ខិស្សតិ. តត្ថ ទោសំ ទត្វា ហារេន្តោ ហិ គិលិត្វា វិយ អទស្សនំ គមេន្តោ បវេសេតិ នាម. កិំលទ្ធិកោតិ កិំទ្ទិដ្ឋិកោ. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទិដ្ឋិ. កោ វាទោ ឯតស្សាតិ កិំវាទី. កិមក្ខាយីតិ កិមភិធាយី, កីទិសី ធម្មកថា. តេនាហ ‘‘កិំ នាម…បេ… បុច្ឆតី’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

៣៦. ចតុត្ថេ ទក្ខិណំ អរហន្តីតិ ទក្ខិណេយ្យា. អាហុនំ វុច្ចតិ ទានំ, តំ អរហន្តីតិ អាហុនេយ្យា.

៣៧. បញ្ចមេ កថមយំ មិគារមាតា នាម ជាតាតិ អាហ ‘‘សា ហី’’តិអាទិ. សព្ពជេដ្ឋកស្ស បុត្តស្សាតិ អត្តនោ បុត្តេសុ សព្ពបឋមំ ជាតស្ស បុត្តស្ស. អយ្យកសេដ្ឋិនោវ សមាននាមកត្តាតិ មិគារសេដ្ឋិនា ឯវ សទិសនាមកត្តា. តស្សា កិរ សព្ពជេដ្ឋស្ស បុត្តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ អយ្យកស្ស មិគារសេដ្ឋិស្សេវ នាមំ អកំសុ. អនិពទ្ធវាសោ ហុត្វាតិ ឯកស្មិំយេវ វិហារេ និពទ្ធវាសោ អហុត្វា. ធុវបរិភោគានីតិ និយតបរិភោគានិ. ននុ ភគវា កទាចិ ចារិកម្បិ បក្កមតិ, កថំ តានិ សេនាសនានិ ធុវបរិភោគេន បរិភុញ្ជីតិ អាហ ‘‘ឧតុវស្សំ ចារិកំ ចរិត្វាបី’’តិអាទិ. តត្ថ ឧតុវស្សន្តិ ហេមន្តគិម្ហេ សន្ធាយ វទតិ. មគ្គំ ឋបេត្វាតិ ថេរស្ស អាគមនមគ្គំ ឋបេត្វា. ឧណ្ហវលាហកាតិ ឧណ្ហឧតុនោ បច្ចយភូតមេឃមាលាសមុដ្ឋាបកា ទេវបុត្តា. តេសំ កិរ តថាចិត្តុប្បាទសមកាលមេវ យថិច្ឆិតំ ឋានំ ឧណ្ហំ ផរមានា, វលាហកមាលា នាតិពហលា ឥតោ ចិតោ នភំ ឆាទេន្តី វិធាវតិ. ឯស នយោ សីតវលាហកវស្សវលាហកាសុ. អព្ភវលាហកា បន ទេវតា សីតុណ្ហវស្សេហិ វិនា កេវលំ អព្ភបដលស្សេវ សមុដ្ឋាបកា វេទិតព្ពា. កេវលំ វា វាតស្សេវ, តេនេវ ទេវតា វាតវលាហកា.

ឯត្ថ ច យំ វស្សានេ ច សិសិរេ ច អព្ភំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ឧតុសមុដ្ឋានំ បាកតិកមេវ. យំ បន អព្ភម្ហិយេវ អតិអព្ភំ សត្តាហម្បិ ចន្ទសូរិយេ ឆាទេត្វា ឯកន្ធការំ ករោតិ, យញ្ច ចិត្តវេសាខមាសេសុ អព្ភំ, តំ ទេវតានុភាវេន ឧប្បន្នំ អព្ភន្តិ វេទិតព្ពំ. យោ ច តស្មិំ តស្មិំ ឧតុម្ហិ ឧត្តរទក្ខិណាទិបកតិវាតោ ហោតិ, អយំ ឧតុសមុដ្ឋានោ. វាតេបិ វនរុក្ខក្ខន្ធាទិប្បទាលនោ អតិវាតោ នាម អត្ថិ. អយញ្ចេវ, យោ ច អញ្ញោបិ អកាលវាតោ, អយញ្ច ទេវតានុភាវេន និព្ពត្តោ. យំ គិម្ហានេ ឧណ្ហំ, តំ ឧតុសមុដ្ឋានិកំ បាកតិមេវ. យំ បន ឧណ្ហេបិ អតិឧណ្ហំ សីតកាលេ ច ឧប្បន្នំ ឧណ្ហំ, តំ ទេវតានុភាវេន និព្ពត្តំ. យំ វស្សានេ ច ហេមន្តេ ច សីតំ ហោតិ, តំ ឧតុសមុដ្ឋានមេវ. យំ បន សីតេបិ អតិសីតំ, គិម្ហេ ច ឧប្បន្នំ សីតំ, តំ ទេវតានុភាវេន និព្ពត្តំ. យំ វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ វស្សំ, តំ ឧតុសមុដ្ឋានមេវ, យំ បន វស្សេយេវ អតិវស្សំ, យញ្ច ចិត្តវេសាខមាសេសុ វស្សំ, តំ ទេវតានុភាវេន និព្ពត្តំ.

តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ វស្សវលាហកទេវបុត្តោ តគរកូដវាសិខីណាសវត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. ថេរោ – ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិ. អហំ, ភន្តេ, វស្សវលាហកោ ទេវបុត្តោតិ. តុម្ហាកំ កិរ ចិត្តេន ទេវោ វស្សតីតិ? អាម, ភន្តេតិ. បស្សិតុកាមា មយន្តិ. តេមិស្សថ, ភន្តេតិ. មេឃសីសំ វា គជ្ជិតំ វា ន បញ្ញាយតិ, កថំ តេមិស្សាមាតិ? ភន្តេ, អម្ហាកំ ចិត្តេន ទេវោ វស្សតិ, តុម្ហេ បណ្ណសាលំ បវិសថាតិ. សាធុ ទេវបុត្តាតិ បាទេ ធោវិត្វា បណ្ណសាលំ បាវិសិ. ទេវបុត្តោ តស្មិំ បវិសន្តេយេវ ឯកំ គីតំ គាយិត្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិ, សមន្តា តិយោជនដ្ឋានំ ឯកមេឃំ អហោសិ. ថេរោ អឌ្ឍតិន្តោ បណ្ណសាលំ បវិដ្ឋោតិ.

កាមំ ហេដ្ឋា វុត្តាបិ ទេវតា ចាតុមហារាជិកាវ, តា បន តេន តេន វិសេសេន វត្វា ឥទានិ តទញ្ញេ បឋមភូមិកេ កាមាវចរទេវេ សាមញ្ញតោ គណ្ហន្តោ ‘‘ចាតុមហារាជិកា’’តិ អាហ. ធតរដ្ឋវិរូឡ្ហកវិរូបក្ខកុវេរសង្ខាតា ចត្តារោ មហារាជានោ ឯតេសន្តិ ចាតុមហារាជិកា, តេ សិនេរុស្ស បព្ពតស្ស វេមជ្ឈេ ហោន្តិ. តេសុ បព្ពតដ្ឋកាបិ អត្ថិ អាកាសដ្ឋកាបិ. តេសំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ បត្តា. ខិឌ្ឌាបទោសិកា មនោបទោសិកា ចន្ទិមា ទេវបុត្តោ សូរិយោ ទេវបុត្តោតិ ឯតេ សព្ពេបិ ចាតុមហារាជិកទេវលោកដ្ឋា ឯវ.

តាវតិំសាតិ តាវតិំសានំ ទេវានំ នាមំ, តេបិ អត្ថិ បព្ពតដ្ឋកា, អត្ថិ អាកាសដ្ឋកា, តេសំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ បត្តា. តថា យាមាទីនំ. ឯកទេវលោកេបិ ហិ ទេវានំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ អប្បត្តា នាម នត្ថិ. តត្ថ មឃេន មាណវេន សទ្ធិំ មចលគាមេ កាលំ កត្វា តេត្តិំស សហបុញ្ញការិនោ ឯត្ថ និព្ពត្តាតិ តំ សហចារិតំ ឋានំ តេត្តិំសំ, តទេវ តាវតិំសំ, តំ និវាសោ ឯតេសន្តិ តាវតិំសាតិ វទន្តិ. យស្មា បន សេសចក្កវាឡេសុបិ ឆកាមាវចរទេវលោកា អត្ថិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘សហស្សំ ចាតុមហារាជិកានំ សហស្សំ តាវតិំសាន’’ន្តិ (អ. និ. ៣.៨១). តស្មា នាមបណ្ណត្តិយេវេសា តស្ស ទេវលោកស្សាតិ វេទិតព្ពា. ទុក្ខតោ យាតា អបយាតាតិ យាមា. អត្តនោ សិរិសម្បត្តិយា តុសំ ឥតា គតាតិ តុសិតា. និម្មានេ រតិ ឯតេសន្តិ និម្មានរតិនោ. វសវត្តី ទេវតាតិ បរនិម្មិតវសវត្តិនោ ទេវា. បរនិម្មិតេសុ ភោគេសុ វសំ វត្តេន្តីតិ បរនិម្មិតវសវត្តិនោ.

ព្រូហិតោ បរិវុទ្ធោ តេហិ តេហិ ឈានាទីហិ វិសិដ្ឋេហិ គុណេហីតិ ព្រហ្មា. វណ្ណវន្តតាយ ចេវ ទីឃាយុកតាយ ច ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីហិ មហន្តោ ព្រហ្មាតិ មហាព្រហ្មា. តស្ស បរិសាយំ ភវា បរិចារិកាតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជា. តស្សេវ បុរោហិតដ្ឋានេ ឋិតាតិ ព្រហ្មបុរោហិតា. អាភស្សរេហិ បរិត្តា អាភា ឯតេសន្តិ បរិត្តាភា. អប្បមាណា អាភា ឯតេសន្តិ អប្បមាណាភា. ទីបិកាយ អច្ចិ វិយ ឯតេសំ សរីរតោ អាភា ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បតន្តី វិយ សរតិ វិស្សរតីតិ អាភស្សរា, យថាវុត្តប្បភាយ អាភាសនសីលា វា អាភស្សរា. សុភាតិ សោភនា បភា. សុភាតិ ហិ ឯកគ្ឃនា និច្ចលា សរីរាភា វុច្ចតិ, សា បរិត្តា សុភា ឯតេសន្តិ បរិត្តសុភា. អប្បមាណា សុភា ឯតេសន្តិ អប្បមាណសុភា. សុភេន ឱកិណ្ណា វិកិណ្ណា, សុភេន សរីរប្បភាវណ្ណេន ឯកគ្ឃនា សុវណ្ណមញ្ជូសាយ ឋបិតសម្បជ្ជលិតកញ្ចនបិណ្ឌសស្សិរិកាតិ សុភកិណ្ណា. តត្ថ សោភនាយ បភាយ កិណ្ណា សុភាកិណ្ណាតិ វត្តព្ពេ ភា-សទ្ទស្ស រស្សត្តំ អន្តិម ណ-ការស្ស ហ-ការញ្ច កត្វា ‘‘សុភកិណ្ហា’’តិ វុត្តំ. វិបុលផលា វេហប្ផលា. វិបុលផលាតិ ច វិបុលសន្តសុខវណ្ណាទិផលា. អប្បកេន កាលេន អត្តនោ ឋានំ ន វិជហន្តីតិ អវិហា. កេនចិ ន តបនីយាតិ អតប្បា. អកិច្ឆេន សុខេន បស្សិតព្ពា មនុញ្ញរូបតាយាតិ សុទស្សា. សុបរិសុទ្ធទស្សនតាយ សម្មា បស្សន្តិ សីលេនាតិ សុទស្សី. ឧក្កដ្ឋសម្បត្តីហិ យោគតោ នត្ថិ ឯតេសំ កនិដ្ឋា សម្បត្តីតិ អកនិដ្ឋា.

កាយសក្ខីហីតិ នាមកាយេន ទេសនាយ សម្បដិច្ឆនវសេន សក្ខិភូតេហិ. ហលាហលន្តិ កោលាហលំ. មហគ្គតចិត្តេនាតិ ចតុត្ថជ្ឈានបាទកេន អភិញ្ញាចិត្តេន.

ននុ ច ‘‘អជ្ឈត្តន្តិ កាមភវោ, ពហិទ្ធាតិ រូបារូបភវោ’’តិ ច អយុត្តមេតំ? យស្មិញ្ហិ ភវេ សត្តា ពហុតរំ កាលំ វសន្តិ, សោ នេសំ អជ្ឈត្តំ. យស្មិញ្ច អប្បតរំ កាលំ វសន្តិ, សោ នេសំ ពហិទ្ធាតិ វត្តុំ យុត្តំ. រូបារូបភវេ ច សត្តា ចិរតរំ វសន្តិ, អប្បតរំ កាមភវេ, តស្មា ‘‘អជ្ឈត្តន្តិ កាមភវោ, ពហិទ្ធាតិ រូបារូបភវោ’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ចតុត្ថមេវ កោដ្ឋាសន្តិ វិវដ្ដដ្ឋាយិសង្ខាតំ ចតុត្ថំ អសង្ខ្យេយ្យកប្បំ. ឥតរេសូតិ សំវដ្ដសំវដ្ដដ្ឋាយិវិវដ្ដសង្ខាតេសុ តីសុ អសង្ខ្យេយ្យកប្បេសុ. អាលយោតិ សង្គោ. បត្ថនាតិ ‘‘កថំ នាម តត្រូបបន្នា ភវិស្សាមា’’តិ អភិបត្ថនា. អភិលាសោតិ តត្រូបបជ្ជិតុកាមតា. តស្មាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ និគមេតិ.

ឯត្ថាយំ អធិប្បាយោ – កស្សចិបិ កិលេសស្ស អវិក្ខម្ភិតត្តា កេនចិបិ បការេន វិក្ខម្ភនមត្តេនបិ អវិមុត្តោ កាមភវោ អជ្ឈត្តគ្គហណស្ស អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តគ្គាហស្ស វិសេសបច្ចយោតិ អជ្ឈត្តំ នាម. តត្ថ ពន្ធនំ អជ្ឈត្តសំយោជនំ, តេន សំយុត្តោ អជ្ឈត្តសំយោជនោ. តព្ពិបរិយាយតោ ពហិទ្ធាសំយោជនោតិ.

ឆន្ទរាគវសេនេវ អជ្ឈត្តសំយោជនំ ពហិទ្ធាសំយោជនញ្ច បុគ្គលំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឱរម្ភាគិយឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនវសេនបិ ទស្សេតុំ ‘‘ឱរម្ភាគិយានិ វា’’តិអាទិមាហ. ឱរំ វុច្ចតិ កាមធាតុ, បដិសន្ធិយា បច្ចយភាវេន តំ ឱរំ ភជន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ. តត្ថ ច កម្មុនា វិបាកំ សត្តេន ច ទុក្ខំ សំយោជេន្តីតិ សំយោជនានិ, សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសកាមរាគបដិឃា. ឧទ្ធំ វុច្ចតិ រូបារូបធាតុ, វុត្តនយេនេតំ ឧទ្ធំ ភជន្តីតិ ឧទ្ធម្ភាគិយានិ, សំយោជនានិ. រូបរាគារូបរាគមានុទ្ធច្ចាវិជ្ជា. អថ វា ឱរម្ភាគោ វុច្ចតិ កាមធាតុ រូបារូបភវតោ ហេដ្ឋាភូតត្តា, តត្រូបបត្តិយា បច្ចយភាវតោ ឱរម្ភាគស្ស ហិតានីតិ ឱរម្ភាគិយានិ យថា ‘‘វច្ឆាយោគោ ទុហកោ’’តិ. ឧទ្ធម្ភាគោ នាម មហគ្គតភាវោ, តស្ស ហិតានិ ឧទ្ធម្ភាគិយានិ. បាទេសុ ពទ្ធបាសាណោ វិយ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនានិ ហេដ្ឋា អាកឌ្ឍមានាការានិ ហោន្តិ. ហត្ថេហិ គហិតរុក្ខសាខា វិយ បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ ឧបរិ អាកឌ្ឍមានាការានិ. យេសញ្ហិ សក្កាយទិដ្ឋិអាទីនិ អប្បហីនានិ, តេ ភវគ្គេបិ និព្ពត្តេ ឯតានិ អាកឌ្ឍិត្វា កាមភវេយេវ បាតេន្តិ, តស្មា ឯតានិ បញ្ច គច្ឆន្តំ វារេន្តិ, គតំ បុន អានេន្តិ. រូបរាគាទីនិ បញ្ច គច្ឆន្តំ ន វារេន្តិ, អាគន្តុំ បន ន ទេន្តិ.

អសមុច្ឆិន្នេសុ ឱរម្ភាគិយសំយោជនេសុ លទ្ធបច្ចយេសុ ឧទ្ធម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អគណនូបគានិ ហោន្តីតិ លព្ភមានានម្បិ បុថុជ្ជនានំ វសេន អវិភជិត្វា អរិយានំ យោគវសេន វិភជិតុកាមោ ‘‘ឧភយម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ វដ្ដនិស្សិតមហាជនស្សាតិ បុថុជ្ជនេ សន្ធាយ វទតិ. ទ្វេធា បរិច្ឆិន្នោតិ កាមសុគតិរូបារូបភវវសេន ទ្វីហិ បការេហិ បរិច្ឆិន្នោ.

វច្ឆកសាលោបមំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឱបម្មសំសន្ទនេ បន កស្សចិ កិលេសស្ស អវិក្ខម្ភិតត្តា, កថញ្ចិបិ អវិមុត្តោ កាមភវោ អជ្ឈត្តគ្គហណស្ស វិសេសបច្ចយត្តា, ឥមេសំ សត្តានំ អព្ភន្តរដ្ឋេន អន្តោ នាម. រូបារូបភវោ តព្ពិបរិយាយតោ ពហិ នាម. តថា ហិ យស្ស ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានិ, សោ អជ្ឈត្តសំយោជនោ វុត្តោ. យស្ស តានិ បហីនានិ, សោ ពហិទ្ធាសំយោជនោ. តស្មា អន្តោ អសមុច្ឆិន្នពន្ធនតាយ ពហិ ច បវត្តមានភវង្គសន្តានតាយ អន្តោពទ្ធោ ពហិសយិតោ នាម. និរន្តរប្បវត្តភវង្គសន្តានវសេន ហិ សយិតវោហារោ. កាមំ នេសំ ពហិពន្ធនម្បិ អសមុច្ឆិន្នំ, អន្តោពន្ធនស្ស បន មូលតាយ ឯវំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សំយោជនំ បន តេសំ កាមាវចរូបនិពទ្ធមេវា’’តិ. ឥមិនា នយេន សេសត្តយេបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្តាវតា ច កិរាតិ កិរ-សទ្ទោ អរុចិសំសូចនត្ថោ. តេនេត្ថ អាចរិយវាទស្ស អត្តនោ អរុច្ចនភាវំ ទីបេតិ. ‘‘សីលវា’’តិ អនាមដ្ឋវិសេសសាមញ្ញតោ សីលសង្ខេបេន គហិតំ, តញ្ច ចតុព្ពិធន្តិ អាចរិយត្ថេរោ ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ឧទ្ទិសិត្វា’’តិ អាហ. តត្ថាតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ. ជេដ្ឋកសីលន្តិ បធានសីលំ. ឧភយត្ថាតិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេសុ, និទ្ទេសេ វិយ ឧទ្ទេសេបិ បាតិមោក្ខសំវរោវ ថេរេន វុត្តោ ‘‘សីលវា’’តិ វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. សីលគ្គហណញ្ហិ បាឡិយំ បាតិមោក្ខសំវរវសេនេវ អាគតំ. តេនាហ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរោយេវា’’តិអាទិ. តត្ថ អវធារណេន ឥតរេសំ តិណ្ណំ ឯកទេសេន បាតិមោក្ខន្តោគធភាវំ ទីបេតិ. តថា ហិ អនោលោកិយោលោកនេ អាជីវហេតុ ច សិក្ខាបទវីតិក្កមេ គិលានបច្ចយស្ស អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគេ ច អាបត្តិ វិហិតាតិ. តីណីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលាទីនិ. សីលន្តិ វុត្តដ្ឋានំ នាម អត្ថីតិ សីលបរិយាយេន តេសំ កត្ថចិ សុត្តេ គហិតដ្ឋានំ នាម កិំ អត្ថិ យថា ‘‘បាតិមោក្ខសំវរោ’’តិ? អាចរិយស្ស សម្មុខតាយ អប្បដិក្ខិបន្តោ ឧបចារេន បុច្ឆន្តោ វិយ វទតិ. តេនាហ ‘‘អននុជានន្តោ’’តិ. ឆទ្វាររក្ខាមត្តកមេវាតិ តស្ស សល្លហុកភាវមាហ ចិត្តាធិដ្ឋានភាវមត្តេន បដិបាកតិកភាវាបត្តិតោ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. បច្ចយុប្បត្តិមត្តកន្តិ ផលេន ហេតុំ ទស្សេតិ. ឧប្បាទនហេតុកា ហិ បច្ចយានំ ឧប្បត្តិ. ឥទមត្ថន្តិ ឥទំ បយោជនំ ឥមស្ស បច្ចយស្ស បរិភុញ្ជនេតិ អធិប្បាយោ. និប្បរិយាយេនាតិ ឥមិនា ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនិ តីណិ បធានស្ស សីលស្ស បរិបាលនវសេន បវត្តិយា បរិយាយសីលានិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ បាតិមោក្ខសំវរស្សេវ បធានភាវំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សោ បាតិមោក្ខសំវរោ. សេសានិ ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនិ.

បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ យោ ហិ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហីតិ បាតិមោក្ខន្តិ លទ្ធនាមេន សិក្ខាបទសីលេន បិហិតកាយវចីទ្វារោ. សោ បន យស្មា ឯវំភូតោ តេន សមន្នាគតោ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បាតីមោក្ខសំវរេន សមន្នាគតោ’’តិ.

អបរោ នយោ – កិលេសានំ ពលវភាវតោ, បាបកិរិយាយ ច សុករភាវតោ, បុញ្ញកិរិយាយ ច ទុក្ករភាវតោ ពហុក្ខត្តុំ អបាយេសុ បតនសីលោតិ បាតី, បុថុជ្ជនោ. អនិច្ចតាយ វា ភវាទីសុ កម្មវេគក្ខិត្តោ ឃដិយន្តំ វិយ អនវដ្ឋានេន បរិព្ភមនតោ គមនតោ គមនសីលោតិ បាតី, មរណវសេន តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ អត្តភាវស្ស បាតនសីលោ វា បាតី, សត្តសន្តានោ, ចិត្តមេវ វា. តំ បាតិំ សំសារទុក្ខតោ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខំ. ចិត្តស្ស ហិ វិមោក្ខេន សត្តោ វិមុត្តោតិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ, ‘‘អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ (មហាវ. ២៨) ច.

អថ វា អវិជ្ជាទិនា ហេតុនា សំសារេ បតតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ បាតិ, ‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរត’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១២៤) ហិ វុត្តំ, តស្ស បាតិនោ សត្តស្ស តណ្ហាទិសំកិលេសត្តយតោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខោ. ‘‘កណ្ឋេកាឡោ’’តិអាទីនំ វិយស្ស សមាសសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

អថ វា បាតេតិ វិនិបាតេតិ ទុក្ខេតិ បាតិ, ចិត្តំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ចិត្តេន នីយតេ លោកោ, ចិត្តេន បរិកស្សតី’’តិ; (សំ. និ. ១.៦២);

តស្ស បាតិនោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខោ. បតតិ វា ឯតេន អបាយទុក្ខេ សំសារទុក្ខេ ចាតិ បាតិ, តណ្ហាទិសំកិលេសោ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘តណ្ហា ជនេហិ បុរិសំ, (សំ. និ. ១.៥៦-៥៧) តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ’’តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; អ. និ. ៤.៩) ច អាទិ;

តតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ.

អថ វា បតតិ ឯត្ថាតិ បាតិ, ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ, ឆសុ កុព្ពតិ សន្ថវ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧០; សុ. និ. ១៧១);

តតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនសង្ខាតតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ.

អថ វា បាតោ វិនិបាតោ អស្ស អត្ថីតិ បាតី, សំសារោ. តតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ.

អថ វា សព្ពលោកាធិបតិភាវតោ ធម្មិស្សរោ ភគវា ‘‘បតី’’តិ វុច្ចតិ, មុច្ចតិ ឯតេនាតិ មោក្ខោ, បតិនោ មោក្ខោ បតិមោក្ខោ តេន បញ្ញត្តត្តាតិ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. សព្ពគុណានំ វា មូលភាវតោ ឧត្តមដ្ឋេន បតិ ច សោ យថាវុត្តដ្ឋេន មោក្ខោ ចាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខន្តិ អាទិមេតំ មុខមេតំ បមុខមេត’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៥) វិត្ថារោ.

អថ វា ប-ឥតិ បការេ, អតីតិ អច្ចន្តត្ថេ និបាតោ, តស្មា បការេហិ អច្ចន្តំ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខោ. ឥទញ្ហិ សីលំ សយំ តទង្គវសេន, សមាធិសហិតំ បញ្ញាសហិតញ្ច វិក្ខម្ភនវសេន, សមុច្ឆេទវសេន ច អច្ចន្តំ មោក្ខេតិ មោចេតីតិ បាតិមោក្ខោ. បតិ បតិ មោក្ខោតិ វា បតិមោក្ខោ, តម្ហា តម្ហា វីតិក្កមទោសតោ បច្ចេកំ មោក្ខោតិ អត្ថោ. បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. មោក្ខោ វា និព្ពានំ, តស្ស មោក្ខស្ស បតិពិម្ពភូតោតិ បតិមោក្ខោ. សីលសំវរោ ហិ សូរិយស្ស អរុណុគ្គមនំ វិយ និព្ពានស្ស ឧទយភូតោ តប្បដិភាគោ វិយ យថារហំ កិលេសនិព្ពាបនតោ បតិមោក្ខំ, បតិមោក្ខំយេវ បាតិមោក្ខំ.

អថ វា មោក្ខំ បតិ វត្តតិ, មោក្ខាភិមុខន្តិ វា បតិមោក្ខំ, បតិមោក្ខមេវ បាតិមោក្ខន្តិ ឯវមេត្ថ បាតិមោក្ខសទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អាចារគោចរសម្បន្នោតិ កាយិកវាចសិកអវីតិក្កមសង្ខាតេន អាចារេន, នវេសិយាទិគោចរតាទិសង្ខាតេន គោចរេន សម្បន្នោ, សម្បន្នអាចារគោចរោតិ អត្ថោ. អប្បមត្តកេសូតិ បរិត្តកេសុ អនាបត្តិគមនីយេសុ. ‘‘ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តេសូ’’តិ អបរេ. វជ្ជេសូតិ គារយ្ហេសុ. តេ បន ឯកន្តតោ អកុសលសភាវា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អកុសលធម្មេសូ’’តិ. ភយទស្សីតិ ភយតោ ទស្សនសីលោ, បរមាណុមត្តម្បិ វជ្ជំ សិនេរុប្បមាណំ វិយ កត្វា ភាយនសីលោ. សម្មា អាទិយិត្វាតិ សម្មទេវ សក្កច្ចំ សព្ពសោវ អាទិយិត្វា. សិក្ខាបទេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មន្តិ សមុទាយតោ អវយវនិទ្ធារណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សិក្ខាបទេសុ តំ តំ សិក្ខាបទំ សមាទិយិត្វា សិក្ខតី’’តិ អត្ថមាហ, សិក្ខាបទមេវ ហិ សមាទាតព្ពំ សិក្ខិតព្ពញ្ចាតិ អធិប្បាយោ. យំ កិញ្ចិ សិក្ខាបទេសូតិ សិក្ខាកោដ្ឋាសេសុ មូលបញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិបទេសបញ្ញត្តិអាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ សិក្ខិតព្ពំ. យំ បដិបជ្ជិតព្ពំ បូរេតព្ពំ សីលំ, តំ បន ទ្វារវសេន ទុវិធមេវាតិ អាហ ‘‘កាយិកំ វា វាចសិកំ វា’’តិ. ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ សិក្ខាបទេសូតិ អាធារេ ភុម្មំ សិក្ខាភាគេសុ កស្សចិ វិសុំ អគ្គហណតោ. តេនាហ ‘‘តំ សព្ព’’ន្តិ.

អញ្ញតរំ ទេវឃដន្តិ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ. អាគាមី ហោតីតិ បដិសន្ធិវសេន អាគមនសីលោ ហោតិ. អាគន្តាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនា អង្គេនាតិ ឥមិនា ការណេន.

សុក្ខវិបស្សកោ យេភុយ្យេន ចតុធាតុវវត្ថានមុខេន កម្មដ្ឋានាភិនិវេសី ហោតីតិ អាហ ‘‘សុក្ខវិបស្សកស្ស ធាតុកម្មដ្ឋានិកភិក្ខុនោ’’តិ. វុត្តមេវត្ថំ សម្បិណ្ឌេត្វា និគមេន្តោ ‘‘បឋមេន អង្គេនា’’តិអាទិមាហ.

ចិត្តស្ស សុខុមភាវោ ឥធ សុខមត្តភាវមាបន្នេន ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘សព្ពាបិ ហិ តា’’តិអាទិ. តន្តិវសេនាតិ កេវលំ តន្តិដ្ឋបនវសេន, ន បន ថេរស្ស កស្សចិ មគ្គស្ស វា ផលស្ស វា ឧប្បាទនត្ថាយ, នាបិ សម្មាបដិបត្តិយំ យោជនត្ថាយាតិ អធិប្បាយោ.

៣៨. ឆដ្ឋេ មហាកច្ចានោតិ គិហិកាលេ ឧជ្ជេនិរញ្ញោ បុរោហិតបុត្តោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ សុវណ្ណវណ្ណោ ច. វរណា នាម រុក្ខោ, តស្ស អវិទូរេ ភវត្តា នគរម្បិ វរណសទ្ទេន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘វរណា នាម ឯកំ នគរ’’ន្តិ. ទ្វន្ទបទស្ស បច្ចេកំ អភិសម្ពន្ធោ ហោតីតិ ហេតុសទ្ទំ បច្ចេកំ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘កាមរាគាភិនិវេសហេតូ’’តិអាទិមាហ. ហេតុសទ្ទេន សម្ពន្ធេ សតិ យោ អត្ថោ សម្ភវតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កាមរាគេន អភិនិវិដ្ឋត្តាតិ ឯតេន កាមរាគាភិនិវេសហេតូតិ ឥមស្ស អត្ថំ ទីបេតិ, តថា វិនិពទ្ធត្តាតិអាទីហិ កាមរាគវិនិពទ្ធហេតូតិអាទីនំ. តតោ មុខោតិ តទភិមុខោ. មានន្តិ អាឡ្ហកាទិមានភណ្ឌំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

៣៩. សត្តមេ មធុរាយន្តិ ឧត្តរមធុរាយំ. គុន្ទាវនេតិ កណ្ហគុន្ទាវនេ, កាឡបិប្បលិវនេតិ អត្ថោ. ជរាជិណ្ណេតិ ជរាយ ជិណ្ណេ, ន ព្យាធិអាទីនំ វសេន ជិណ្ណសទិសេ នាបិ អកាលិកេន ជរាយ អភិភូតេ. វយោវុទ្ធេតិ ជិណ្ណត្តា ឯវ ចស្ស វយោវុទ្ធិប្បត្តិយា វុទ្ធេន សីលាទិវុទ្ធិយា. ជាតិមហល្លកេតិ ជាតិយា មហន្តតាយ ចិររត្តតាយ មហល្លកេ, ន ភោគបរិវារាទីហីតិ អត្ថោ. អទ្ធគតេតិ ឯត្ថ អទ្ធ-សទ្ទោ ទីឃកាលវាចីតិ អាហ ‘‘ទីឃកាលទ្ធានំ អតិក្កន្តេ’’តិ. វយោតិ បុរិមបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមវយ’’ន្តិ, វស្សសតស្ស តតិយកោដ្ឋាសសង្ខាតំ បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តេតិ អត្ថោ.

ភវតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ភូមិ, ការណន្តិ អាហ ‘‘យេន ការណេនា’’តិអាទិ. បរិបក្កោតិ បរិណតោ, វុទ្ធិភាវំ បត្តោតិ អត្ថោ. មោឃជិណ្ណោតិ អន្តោ ថិរករណានំ ធម្មានំ អភាវេន តុច្ឆជិណ្ណោ នាម. ពាលទារកោបិ ទហរោតិ វុច្ចតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘យុវា’’តិ វុត្តំ. អតិក្កន្តបឋមវយា ឯវ សត្តា សភាវេន បលិតសិរា ហោន្តីតិ បឋមវយេ ឋិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សុសុកាឡកេសោ’’តិ វុត្តំ. ភទ្រេនាតិ លទ្ធកេន. ឯកច្ចោ ហិ ទហរោបិ សមានោ កាណោ វា ហោតិ កុណិអាទីនំ វា អញ្ញតរោ, សោ ន ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ នាម ហោតិ. យោ បន អភិរូបោ ហោតិ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ សព្ពសម្បត្តិសម្បន្នោ យំ យទេវ អលង្ការបរិហារំ ឥច្ឆតិ, តេន តេន អលង្កតោ ទេវបុត្តោ វិយ ចរតិ, អយំ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ នាម ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘យេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ’’តិអាទិ.

យម្ហិ សច្ចញ្ច ធម្មោ ចាតិ យម្ហិ បុគ្គលេ សោឡសហាការេហិ បដិវិទ្ធត្តា ចតុព្ពិធំ សច្ចំ, ញាណេន សច្ឆិកតត្តា នវវិធលោកុត្តរធម្មោ ច អត្ថិ. អហិំសាតិ ទេសនាមត្តមេតំ, យម្ហិ បន ចតុព្ពិធាបិ អប្បមញ្ញាភាវនា អត្ថីតិ អត្ថោ. សំយមោ ទមោតិ សីលញ្ចេវ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ច. វន្តមលោតិ មគ្គញាណេន នីហដមលោ. ធីរោតិ ធិតិសម្បន្នោ. ថេរោតិ សោ ឥមេហិ ថិរភាវការណេហិ សមន្នាគតត្តា ថេរោតិ បវុច្ចតីតិ អត្ថោ.

៤០. អដ្ឋមេ ‘‘ចោរា ពលវន្តោ ហោន្តី’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា យេហិ ការណេហិ តេ ពលវន្តោ ហោន្តិ, តេសំ សព្ភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘បក្ខសម្បន្នា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ និវាសដ្ឋានសម្បន្នតា គិរិទុគ្គាទិសព្ភាវតោ. អតិយាតុន្តិ អន្តោ យាតុំ, គន្តុំ បវិសិតុន្តិ អត្ថោ. តំ បន អន្តោបវិសនំ កេនចិ ការណេន ពហិគតស្ស ហោតីតិ អាហ ‘‘ពហិទ្ធា ជនបទចារិកំ ចរិត្វា’’តិអាទិ. និយ្យាតុន្តិ ពហិ និក្ខមិតុំ. តញ្ច ពហិនិក្ខមនំ ពហិទ្ធាករណីយេ សតិ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘ចោរា ជនបទំ វិលុម្បន្តី’’តិអាទិ. អនុសញ្ញាតុន្តិ អនុសញ្ចរិតុំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

៤១. នវមេ មិច្ឆាបដិបត្តាធិករណហេតូតិ ឯត្ថ អធិ-សទ្ទោ អនត្ថកោតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាបដិបត្តិយា ករណហេតូ’’តិ. ន អារាធកោតិ ន សម្បាទកោ ន បរិបូរកោ. ញាយតិ បដិវិជ្ឈនវសេន និព្ពានំ គច្ឆតីតិ ញាយោ, សោ ឯវ តំសមង្គិនំ វដ្ដទុក្ខបាតតោ ធារណដ្ឋេន ធម្មោតិ ញាយោ ធម្មោ, អរិយមគ្គោ. សោ បនេត្ថ សហ វិបស្សនាយ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘សហវិបស្សនកំ មគ្គ’’ន្តិ. អារាធនំ នាម សំសិទ្ធិ, សា បន យស្មា សម្បាទនេន បរិបូរណេន ឥច្ឆិតា, តស្មា វុត្តំ ‘‘សម្បាទេតុំ បូរេតុ’’ន្តិ.

៤២. ទសមេ ទុគ្គហិតេហីតិ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច ទុដ្ឋុ គហិតេហិ, ឩនាធិកវិបរីតបទបច្ចាភដ្ឋាទិវសេន វិលោមេត្វា គហិតេហីតិ អត្ថោ. ឧប្បដិបាដិយា គហិតេហីតិ ឥទំ បន និទស្សនមត្តំ ទុគ្គហស្ស ឩនាធិកាទិវសេនបិ សម្ភវតោ. តេនេវាហ ‘‘អត្តនោ ទុគ្គហិតសុត្តន្តានំយេវ អត្ថញ្ច បាឡិញ្ច ឧត្តរិតរំ កត្វា ទស្សេន្តី’’តិ.