១. កម្មការណវគ្គោ

១. វជ្ជសុត្តវណ្ណនា

១. ទុកនិបាតស្ស បឋមេ បហារសាធនត្ថន្តិ ទណ្ឌប្បហារស្ស សុខសិទ្ធិ-អត្ថំ. កញ្ជិតោ និព្ពត្តំ កញ្ជិយំ, អារនាលំ, យំ ពិលង្គន្តិបិ វុច្ចតិ, តំ យត្ថ សិញ្ចតិ, សា កញ្ជិយឧក្ខលិកា ពិលង្គថាលិកា, តំសទិសំ ការណំ ពិលង្គថាលិកំ. សីសកដាហំ ឧប្បាដេត្វាតិ អយោគុឡប្បវេសប្បមាណំ ឆិទ្ទំ កត្វា. សង្ខមុណ្ឌកម្មការណន្តិ សង្ខំ វិយ មុណ្ឌករណំ កម្មការណំ. រាហុមុខកម្មការណន្តិ រាហុមុខគតសូរិយសទិសកម្មការណំ.

ជោតិមាលិកន្តិ ជោតិមាលវន្តំ កម្មការណំ. ហត្ថបជ្ជោតិកន្តិ ហត្ថស្ស បជ្ជោតនកម្មការណំ. ឯរកវត្តកម្មការណន្តិ ឯរកវត្តសទិសេ សរីរតោ ចម្មវត្តេ ឧប្បាដនកម្មការណំ. ចីរកវាសិកកម្មការណន្តិ សរីរតោ ឧប្បាដិតវត្តចីរកេហិ និវាសាបនកម្មការណំ. តំ ករោន្តា យថា គីវតោ បដ្ឋាយ វទ្ធេ កន្តិត្វា កដិយំ ឋបេន្តិ, ឯវំ គោប្ផកតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វាបិ កដិយមេវ ឋបេន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កដិតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វា គោប្ផកេសុ ឋបេន្តី’’តិ វុត្តំ. ឯណេយ្យកកម្មការណន្តិ ឯណិមិគសទិសកម្មការណំ. អយវលយានិ ទត្វាតិ អយវលយានិ បដិមុញ្ចិត្វា. អយសូលានិ កោដ្ដេន្តីតិ កប្បរជណ្ណុកកោដីសុ អយសូលានិ បវេសេន្តិ. តន្តិ តំ តថាកតកម្មការណំ សត្តំ.

ពឡិសមំសិកន្តិ ពលិសេហិ មំសុប្បាដនកម្មការណំ. កហាបណិកន្តិ កហាបណមត្តសោ ឆិន្ទនកម្មការណំ. កោដ្ដេន្តីតិ ឆិន្ទន្តិ. ខារាបតច្ឆិកន្តិ តច្ឆេត្វា ខារាបសិញ្ចនកម្មការណំ. បលិឃបរិវត្តិកន្តិ បលិឃស្ស វិយ បរិវត្តនកម្មការណំ. ឯកាពទ្ធំ ករោន្តិ អយសូលស្ស កោដ្ដនេន. បលាលបីឋកន្តិ បលាលបីឋស្ស វិយ សរីរស្ស សំវេល្លនកម្មការណំ. ការណិកាតិ ឃាតនការកា. បលាលវដ្ដិំ វិយ កត្វាតិ យថា បលាលបីឋំ ករោន្តា បលាលំ វដ្ដិំ កត្វា សំវេល្លនវសេន បុន វេឋេន្តិ, ឯវំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. ឆាតកសុនខេហីតិ ខុទ្ទកេហិ កោលេយ្យកសុនខេហិ. តេ ហិ ពលវន្តា ជវយោគា សូរា ច ហោន្តិ. សហស្សភណ្ឌិកន្តិ សហស្សត្ថវិកំ.

យាហន្តិ យំ អហំ. យន្តិ ច ការណវចនំ. តេនាហ ‘‘យេន អហ’’ន្តិ. ឆិន្នមូលកេតិ តណ្ហាមូលស្ស ឧច្ឆិន្នត្តា សញ្ឆិន្នមូលកេ.

វជ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បធានសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ ឧភតោព្យូឡ្ហសង្គាមប្បវេសនសទិសន្តិ យុទ្ធត្ថាយ ឧភតោរាសិកតចតុរង្គិនិសេនាមជ្ឈប្បវេសនសទិសំ. ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមានមាហូតិ ឯត្ថ កថំ បនីទមុភយំ សមានំ? ជីវិតវិនាសភីរុកោ ហិ យុជ្ឈិតុំ ន សក្កោតិ, ភោគក្ខយភីរុកោ ទានំ ទាតុំ ន សក្កោតិ. ‘‘ជីវិតញ្ច រក្ខិស្សាមិ, យុជ្ឈិស្សាមី’’តិ ហិ វទន្តោ ន យុជ្ឈតិ, ជីវិតេ បន អាលយំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘ហត្ថបាទាទិច្ឆេទោ វា ហោតុ មរណំ វា, គណ្ហិស្សាមេតំ ឥស្សរិយ’’ន្តិ ឧស្សហន្តោវ យុជ្ឈតិ. ‘‘ភោគេ ច រក្ខិស្សាមិ, ទានញ្ច ទស្សាមី’’តិ វទន្តោបិ ន ទទាតិ, ភោគេសុ បន អាលយំ បិស្សជ្ជេត្វា ‘‘មហាទានំ ទស្សាមី’’តិ ឧស្សហន្តោវ ទេតិ. ឯវំ ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមំ ហោតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ – អប្បាបិ សន្តា ពហុកេ ជិនន្តិ, យថា ច យុទ្ធេ អប្បកាបិ វីរបុរិសា ពហុកេ ភីរុបុរិសេ ជិនន្តិ, ឯវំ សទ្ធាទិសម្បន្នោ អប្បកម្បិ ទានំ ទទន្តោ ពហុវិធំ លោភទោសឥស្សាមច្ឆរិយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិភេទំ តប្បដិបក្ខំ អភិភវតិ, ពហុញ្ច ទានវិបាកំ អធិគច្ឆតិ. ឯវម្បិ ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមានំ. តេនាហ ‘‘អប្បម្បិ ចេ សទ្ទហានោ ទទាតិ, តេនេវ សោ ហោតិ សុខី បរត្ថា’’តិ.

អគារស្ស ហិតំ កសិគោរក្ខាទិ អគារិយំ, តំ នត្ថិ ឯត្ថាតិ អនគារិយំ, បព្ពជ្ជាតិ អាហ ‘‘អគារស្ស…បេ… អនគារិយំ បព្ពជ្ជ’’ន្តិ. សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គត្ថាយាតិ ឯត្ថ ចត្តារោ ឧបធី – កាមុបធិ, ខន្ធុបធិ, កិលេសុបធិ, អភិសង្ខារុបធីតិ. កាមាបិ ហិ ‘‘យំ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ កាមានំ អស្សាទោ’’តិ (អ. និ. ៩.៣៤) ឯវំ វុត្តស្ស សុខស្ស, តទស្សាទនិមិត្តស្ស វា ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ឧបធីយតិ ឯត្ថ សុខន្តិ ឥមិនា វចនត្ថេន ‘‘ឧបធី’’តិ វុច្ចន្តិ. ខន្ធាបិ ខន្ធមូលកស្ស ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, កិលេសាបិ អបាយទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, អភិសង្ខារាបិ ភវទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ‘‘ឧបធី’’តិ វុច្ចន្តិ. សព្ពេសំ ឧបធីនំ បដិនិស្សគ្គោ បហានំ ឯត្ថាតិ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គំ, និព្ពានំ. តេនាហ ‘‘សព្ពេសំ ខន្ធូបធិ…បេ… និព្ពានស្ស អត្ថាយា’’តិ.

បធានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តបនីយសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ តបនីយាតិ ឯត្ថ កត្តុអត្ថេ អនីយ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘តបន្តីតិ តបនីយា’’តិ. តបន្តីតិ វិពាធេន្តិ, វិហេឋេន្តីតិ អត្ថោ. តបនំ វា ទុក្ខំ, ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច តស្ស ឧប្បាទនេន ចេវ អនុពលប្បទានេន ច ហិតាតិ តបនីយា. អថ វា តបន្តិ តេនាតិ តបនំ, អនុតាបោ, វិប្បដិសារោតិ អត្ថោ. តស្ស ហេតុភាវតោ ហិតាតិ តបនីយា. អនុសោចតីតិ វិប្បដិសារី ហុត្វា កតាកតំ អនុគម្ម សោចតិ. សោចនញ្ហិ កតត្តា ច ហោតិ អកតត្តា ច. តថា ចេវ បាឡិយំ វិភត្តំ. នន្ទយក្ខាទីនំ វត្ថូនិ បាកដានីតិ តានិ អទស្សេត្វា ទ្វេភាតិកវត្ថុំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ កិរា’’តិ អាទិមាហ. តត្ថ តេតិ ទ្វេ ភាតរោ. បុន កិំ មគ្គសីតិ បុន កិំ ឥច្ឆសិ.

តបនីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧបញ្ញាតសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ ឥមញ្ហិ ធម្មទ្វយន្តិ កុសលេសុ ធម្មេសុ អសន្តុដ្ឋិតា, បធានស្មិំ អនោសក្កនសង្ខាតំ ធម្មទ្វយំ. ឥមិនាតិ ‘‘អសន្តុដ្ឋិតា កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ វចនេន. ឥមំ ទីបេតីតិ ‘‘យាវ សោ ឧប្បជ្ជតិ, ន តាវាហំ សន្តុដ្ឋោ អហោសិ’’ន្តិ ឯតំ បរិយន្តំ កត្វា វក្ខមានត្ថំ ទីបេតិ. បធានស្មិន្តិ វីរិយារម្ភេ. ឥមមត្ថន្តិ ‘‘បធានស្មិញ្ចា’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ. វីរិយប្បវាហេ វត្តមានេ អន្តរា ឯវ បដិគមនំ និវត្តនំ បដិវានំ, តទស្ស អត្ថីតិ បដិវានី, ន បដិវានី អប្បដិវានី, តស្ស ភាវោ អប្បដិវានិតា, អនោសក្កនាតិ អាហ ‘‘អប្បដិវានិតាតិ អប្បដិក្កមនា អនោសក្កនា’’តិ. តត្ថ អនោសក្កនាតិ អប្បដិនិវត្តិ.

អាគមនីយបដិបទាតិ សមថវិបស្សនាសង្ខាតា បុព្ពភាគបដិបត្តិ. សា ហិ អាគច្ឆន្តិ វិសេសមធិគច្ឆន្តិ ឯតាយ, អាគច្ឆតិ វា វិសេសាធិគមោ ឯតាយាតិ អាគមនីយា, សា ឯវ បដិបជ្ជិតព្ពតោ បដិបទាតិ អាគមនីយបដិបទា. អប្បដិវានបធានន្តិ ឱសក្កនារហិតប្បធានំ, អន្តរា អនោសក្កិត្វា កតវីរិយន្តិ អត្ថោ.

ឧបញ្ញាតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ សំយោជនានំ ហិតា បច្ចយភាវេនាតិ សំយោជនិយា, តេភូមកា ធម្មា. តេនាហ ‘‘ទសន្នំ សំយោជនាន’’ន្តិអាទិ. សំយោជនិយេ ធម្មេ អស្សាទតោ អនុបស្សតិ សីលេនាតិ អស្សាទានុបស្សី, តស្ស ភាវោ អស្សាទានុបស្សិតា. និព្ពិទានុបស្សិតាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឧក្កណ្ឋនវសេនាតិ សំយោជនិយេសុ តេភូមកធម្មេសុ និព្ពិន្ទនវសេន. ជននំ ជាតិ, ខន្ធានំ បាតុភាវោតិ អាហ ‘‘ជាតិយាតិ ខន្ធនិព្ពត្តិតោ’’តិ, ខន្ធានំ តត្ថ តត្ថ ភវេ អបរាបរំ និព្ពត្តិតោតិ អត្ថោ. ខន្ធបរិបាកោ ឯកភវបរិយាបន្នានំ ខន្ធានំ បុរាណភាវោ. ឯកភវបរិយាបន្នជីវិតិន្ទ្រិយប្បពន្ធវិច្ឆេទវសេន ខន្ធានំ ភេទោ ឥធ មរណន្តិ អាហ ‘‘មរណេនាតិ ខន្ធភេទតោ’’តិ. អន្តោនិជ្ឈានំ ចិត្តសន្តាបោ. បរិទេវោ នាម ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស វាចាវិប្បលាបោ. សោ ច សោកសមុដ្ឋានោតិ អាហ ‘‘តន្និស្សិតលាលប្បិតលក្ខណេហិ បរិទេវេហី’’តិ. លាលប្បិតំ វាចាវិប្បលាបោ, សោ ច អត្ថតោ សទ្ទោយេវ.

ទុក្ខន្តិ ឥធ កាយិកំ ទុក្ខំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘កាយបដិបីឡនទុក្ខេហី’’តិ. មនោវិឃាតទោមនស្សេហីតិ មនសោ វិឃាតករេហិ ទោមនស្សេហិ. ព្យាបាទសម្បយោគេន មនសោ វិហននរសញ្ហិ ទោមនស្សំ. ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ យថា ‘‘ភុសមាទានំ ឧបាទាន’’ន្តិ, សោ ច អត្ថតោ ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស អធិមត្តចេតោទុក្ខប្បភាវិតោ ទោសោយេវ. កាយចិត្តានញ្ហិ អាយាសនវសេន ទោសស្សេវ បវត្តិអាការោ ឧបាយាសោតិ វុច្ចតិ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ. តំ ចុទ្ទសហិ អកុសលចេតសិកេហិ អញ្ញោ ឯកោ ចេតសិកធម្មោតិ ឯកេ. យំ វិសាទោតិ ច វទន្តិ.

សំយោជនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. កណ្ហសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ យថា ‘‘កណ្ហា គាវី’’តិអាទីសុ កាឡវណ្ណេន សមន្នាគតា ‘‘កណ្ហា’’តិ វុច្ចតិ, ន ឯវំ កាឡវណ្ណតាយ ធម្មា ‘‘កណ្ហា’’តិ វុច្ចន្តិ, អថ ខោ កណ្ហាភិជាតិនិព្ពត្តិហេតុតោ អប្បភស្សរភាវករណតោ វា ‘‘កណ្ហា’’តិ វុច្ចន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន កាឡវណ្ណតាយា’’តិអាទិមាហ. កណ្ហតាយាតិ កណ្ហាភិជាតិតាយ. កណ្ហាភិជាតីតិ ច អបាយា វុច្ចន្តិ មនុស្សេសុ ច ទោភគ្គិយំ. សរសេនាតិ សភាវេន. ន ហិរីយតិ ន លជ្ជតីតិ អហិរិកោ, បុគ្គលោ, ចិត្តំ, តំ សម្បយុត្តធម្មសមុទាយោ វា. តស្ស ភាវោ អហិរិក្កន្តិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស ក-ការស្ស លោបំ កត្វា អហិរិកន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អហិរិកន្តិ អហិរិកភាវោ’’តិ. ន ឱត្តប្បតីតិ អនោត្តាបី, បុគ្គលោ, យថាវុត្តធម្មសមុទាយោ វា, តស្ស ភាវោ អនោត្តប្បន្តិ អាហ ‘‘អនោត្តាបិភាវោ’’តិ.

កណ្ហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សុក្កសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ ‘‘សុក្កំ វត្ថ’’ន្តិអាទីសុ វិយ ន វណ្ណសុក្កតាយ ធម្មានំ សុក្កតា, អថ ខោ សុក្កាភិជាតិហេតុតោ បភស្សរភាវករណតោ ចាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន វណ្ណសុក្កតាយា’’តិអាទិមាហ. សុក្កតាយាតិ សុក្កាភិជាតិតាយ. ហិរី បាបធម្មេ គូថំ វិយ បស្សន្តី ជិគុច្ឆតីតិ អាហ ‘‘បាបតោ ជិគុច្ឆនលក្ខណា ហិរី’’តិ. ឱត្តប្បំ តេ ឧណ្ហំ វិយ បស្សន្តំ តតោ ភាយតីតិ វុត្តំ ‘‘ភាយនលក្ខណំ ឱតប្ប’’ន្តិ. ឥទញ្ច ហិរោត្តប្បំ អញ្ញមញ្ញវិប្បយោគី បាបតោ វិមុខភូតញ្ច, តស្មា នេសំ ឥទំ នានាករណំ – អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ. អត្តាធិបតិ ហិរី, លោកាធិបតិ ឱតប្បំ. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បន្តិ.

តត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានំ ហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា, វយំ, សូរភាវំ, ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា. កថំ? ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ន ជាតិសម្បន្នានំ កម្មំ, ហីនជច្ចានំ កេវដ្ដាទីនំ កម្មំ, មាទិសស្ស ជាតិសម្បន្នស្ស ឥទំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ តាវ ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ទហរេហិ កត្តព្ពំ កម្មំ, មាទិសស្ស វយេ ឋិតស្ស ឥទំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ទុព្ពលជាតិកានំ កម្មំ, មាទិសស្ស សូរភាវសម្បន្នស្ស ឥទំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ សូរភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបកម្មំ នាមេតំ អន្ធពាលានំ កម្មំ, ន បណ្ឌិតានំ, មាទិសស្ស បណ្ឌិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ឥទំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានំ ហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ, សមុដ្ឋាបេន្តោ ច ហិរិំ និស្សាយ បាបកម្មំ ន ករោតិ.

កថំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ? ‘‘សចេ ត្វំ បាបកម្មំ ករិស្សសិ, ចតូសុ បរិសាសុ គរហប្បត្តោ ភវិស្សសិ, តតោ តំ សីលវន្តោ សព្រហ្មចារី វិវជ្ជិស្សន្តី’’តិ បច្ចវេក្ខិត្វា ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ និស្សាយ បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯវំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ.

កថំ អត្តាធិបតិ ហិរី? ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ អត្តានំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ‘‘មាទិសស្ស សទ្ធាបព្ពជិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ធុតធរស្ស ន យុត្តំ បាបកម្មំ កាតុ’’ន្តិ បាបំ ន ករោតិ. ឯវំ អត្តាធិបតិ ហិរី. តេនាហ ភគវា ‘‘សោ អត្តានំយេវ អធិបតិំ ករិត្វា អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៣.៤០).

កថំ លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ? ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ លោកំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ‘‘សចេ ខោ ត្វំ បាបកម្មំ ករេយ្យាសិ, សព្រហ្មចារិនោ តាវ តំ ជានិស្សន្តិ, មហិទ្ធិកា មហានុភាវា លោកេ ច សមណព្រាហ្មណា ទេវតា ច, តស្មា តេ ន យុត្តំ បាបំ កាតុ’’ន្តិ បាបកម្មំ ន ករោតិ. យថាហ – ‘‘មហា ខោ បនាយំ លោកសន្និវាសោ, មហន្តស្មិំ ខោ បន លោកសន្និវាសេ សន្តិ សមណព្រាហ្មណា ឥទ្ធិមន្តោ ទិព្ពចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនោ. តេ ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ ជានន្តិ, តេបិ មំ ឯវំ ជានិស្សន្តិ ‘បស្សថ, ភោ, ឥមំ កុលបុត្តំ, សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ. សន្តិ ទេវតា ឥទ្ធិមន្តិនិយោ ទិព្ពចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនិយោ, តា ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ ជានន្តិ, តាបិ មំ ជានិស្សន្តិ ‘បស្សថ, ភោ, ឥមំ កុលបុត្តំ, សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ…បេ… សោ លោកំយេវ អធិបតិំ ករិត្វា អកុសលំ…បេ… បរិហរតី’’តិ. ឯវំ លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ.

លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតាតិ ឯត្ថ លជ្ជាតិ លជ្ជនាការោ, តេន សភាវេន សណ្ឋិតា ហិរី. ភយន្តិ អបាយភយំ, តេន សភាវេន សណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. តទុភយំ បាបបរិវជ្ជនេ បាកដំ ហោតិ. តត្ថ យថា ទ្វីសុ អយោគុឡេសុ ឯកោ សីតលោ ភវេយ្យ គូថមក្ខិតោ, ឯកោ ឧណ្ហោ អាទិត្តោ. តេសុ យថា សីតលំ គូថមក្ខិតត្តា ជិគុច្ឆន្តោ វិញ្ញុជាតិកោ ន គណ្ហាតិ, ឥតរំ ឌាហភយេន. ឯវំ បណ្ឌិតោ លជ្ជាយ ជិគុច្ឆន្តោ បាបំ ន ករោតិ, ឱត្តប្បេន អបាយភយភីតោ បាបំ ន ករោតិ, ឯវំ លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ.

កថំ សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ? ឯកច្ចោ ហិ ជាតិមហត្តបច្ចវេក្ខណា, សត្ថុមហត្តបច្ចវេក្ខណា, ទាយជ្ជមហត្តបច្ចវេក្ខណា, សព្រហ្មចារិមហត្តបច្ចវេក្ខណាតិ ឯវំ ចតូហិ ការណេហិ តត្ថ គារវេន សប្បតិស្សវលក្ខណំ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេត្វា បាបំ ន ករោតិ. ឯកច្ចោ អត្តានុវាទភយំ, បរានុវាទភយំ, ទណ្ឌភយំ, ទុគ្គតិភយន្តិ ឯវំ ចតូហិ ការណេហិ វជ្ជតោ ភាយន្តោ វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯត្ថ ច អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានាទិតា ហិរោត្តប្បានំ តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេន វុត្តា, ន បន នេសំ កទាចិ អញ្ញមញ្ញវិប្បយោគោ. ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ, បាបភយំ វា អលជ្ជនំ អត្ថីតិ. ឯវមេត្ថ វិត្ថារតោ អត្ថវណ្ណនា វេទិតព្ពា.

សុក្កសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ចរិយសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ លោកន្តិ សត្តលោកំ. សន្ធារេន្តីតិ អាចារសន្ធារណវសេន ធារេន្តិ. ឋបេន្តីតិ មរិយាទាយំ ឋបេន្តិ. រក្ខន្តីតិ អាចារសន្ធារណេន មរិយាទាយំ ឋបេត្វា រក្ខន្តិ. គរុចិត្តីការវសេន ន បញ្ញាយេថាតិ គរុំ កត្វា ចិត្តេ ករណវសេន ន បញ្ញាយេថ, អយមាចារោ ន លព្ភេយ្យ. មាតុច្ឆាតិ វាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ. តេន មាតុលានីតិ វា អាចរិយភរិយាតិ វា គរូនំ ទារាតិ វាតិ ឥមេ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ មាតុ ភគិនី មាតុច្ឆា. មាតុលភរិយា មាតុលានី. គរូនំ ទារា មហាបិតុចូឡបិតុជេដ្ឋភាតុអាទីនំ គរុដ្ឋានិយានំ ភរិយា. យថា អជេឡកាតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា អជេឡកាទយោ តិរច្ឆានា ហិរោត្តប្បរហិតា មាតាតិ សញ្ញំ អកត្វា ភិន្នមរិយាទា សព្ពត្ថ សម្ភេទេន វត្តន្តិ, ឯវមយំ មនុស្សលោកោ យទិ លោកបាលធម្មា ន ភវេយ្យុំ, សព្ពត្ថ សម្ភេទេន វត្តេយ្យ. យស្មា បនិមេ លោកបាលកធម្មា លោកំ បាលេន្តិ, តស្មា នត្ថិ សម្ភេទោតិ.

ចរិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. វស្សូបនាយិកសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ អបញ្ញត្តាតិ អននុញ្ញាតា, អវិហិតា វា. វស្សេតិ វស្សារត្តំ សន្ធាយ វទតិ, ឧតុវស្សេតិ ហេមន្តំ សន្ធាយ. ឯកិន្ទ្រិយំ ជីវំ វិហេឋេន្តាតិ រុក្ខលតាទីសុ ជីវសញ្ញិតាយ ឯវមាហំសុ. ឯកិន្ទ្រិយន្តិ ច កាយិន្ទ្រិយំ អត្ថីតិ មញ្ញមានា វទន្តិ. សង្ឃាតំ អាបាទេន្តាតិ វិនាសំ អាបាទេន្តា. សំកសាយិស្សន្តីតិ អប្បោស្សុក្កា និពទ្ធវាសំ វសិស្សន្តិ. អបរជ្ជុគតាយ អាសាឡ្ហិយា ឧបគន្តព្ពាតិ ឯត្ថ អបរជ្ជុ គតាយ អស្សាតិ អបរជ្ជុគតា, តស្សា អបរជ្ជុគតាយ អតិក្កន្តាយ, អបរស្មិំ ទិវសេតិ អត្ថោ, តស្មា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយ អនន្តរេ បាដិបទទិវសេ ឧបគន្តព្ពាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មាសគតាយ អាសាឡ្ហិយា ឧបគន្តព្ពាតិ មាសោ គតាយ អស្សាតិ មាសគតា, តស្សា មាសគតាយ អតិក្កន្តាយ, មាសេ បរិបុណ្ណេតិ អត្ថោ. តស្មា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមតោ បរាយ បុណ្ណមាយ អនន្តរេ បាដិបទទិវសេ ឧបគន្តព្ពាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វស្សូបនាយិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មការណវគ្គវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា និដ្ឋិតា.