១. កោធបេយ្យាលំ

១៨១. ឥតោ បរេសុ កោធវគ្គាទីសុ ឧបនន្ធនលក្ខណោតិ កុជ្ឈនវសេន ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ ម’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ៣, ៤) ចិត្តបរិយោនន្ធនលក្ខណោ. បុព្ពកាលិកំ កោធំ ឧបនយ្ហតិ ពន្ធតិ, កុជ្ឈនាការំ បពន្ធតិ ឃដេតិ. អាឃាតវត្ថុនា ចិត្តំ ពន្ធន្តី វិយ ហោតីតិ អបរកាលោ កោធោ ឧបនាហោ. សុដ្ឋុ កតំ ការណំ ឧបការោ សុកតការណំ, តស្ស បុព្ពការិតាលក្ខណស្ស គុណស្ស មក្ខនំ ឧទកបុញ្ឆនិយា វិយ សរីរានុគតស្ស ឧទកស្ស បុញ្ឆនំ វិនាសនំ លក្ខណមេតស្សាតិ សុកតករណមក្ខនលក្ខណោ. តថា ហិ សោ បរេសំ គុណានំ មក្ខនដ្ឋេន មក្ខោតិ វុច្ចតិ. ពហុស្សុតេបិ បុគ្គលេ អជ្ឈោត្ថរិំសុ, ‘‘ឦទិសស្ស ច ពហុស្សុតស្ស អនិយតា គហិតា, តវ ច មម ច កោ វិសេសោ’’តិអាទិនា នយេន ឧប្បជ្ជមានោ យុគគ្គាហី បលាសោតិ អាហ ‘‘យុគគ្គាហលក្ខណោ បលាសោ’’តិ. តត្ថ យុគគ្គាហោ នាម សមធុរគ្គាហោ, អសមម្បិ អត្តនា សមំ កត្វា គណ្ហនំ. បលាសតីតិ បលាសោ, បរេសំ គុណេ ឌំសិត្វា ទន្តេហិ វិយ ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ គុណេហិ សមេ ករោតីតិ អត្ថោ.

ឧសូយនលក្ខណាតិ បរេសំ សក្ការាទីនិ ខិយ្យនលក្ខណា. មច្ឆេរស្ស ភាវោ មច្ឆរិយំ. តញ្ច អាវាសមច្ឆរិយាទិវសេន បញ្ចវិធន្តិ អាហ ‘‘បញ្ចមច្ឆេរភាវោ មច្ឆរិយ’’ន្តិ. មច្ឆរាយនលក្ខណន្តិ អត្តនោ សម្បត្តិយា បរេហិ សាធារណភាវេ អសហនលក្ខណំ. កតប្បដិច្ឆាទនលក្ខណាតិ កតបាបប្បដិច្ឆាទនលក្ខណា. កេរាដិកភាវេន ឧប្បជ្ជមានំ សាឋេយ្យន្តិ អាហ ‘‘កេរាដិកលក្ខណំ សាឋេយ្យ’’ន្តិ. អញ្ញថា អត្តនោ បវេទនបុគ្គលោ កេរាដិកោ នេកតិកវាណិជោតិ វទន្តិ. កេរាដិកោ ហិ បុគ្គលោ អានន្ទមច្ឆោ វិយ ហោតិ.

១៨៧. យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេតិ យថា អាភតំ កញ្ចិ អាហរិត្វា ឋបិតោ, ឯវំ អត្តនោ កម្មុនា និក្ខិត្តោ និរយេ ឋបិតោយេវាតិ អត្ថោ.