៥. មេត្តាសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ សេសជនាតិ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា អលាភិនោ. សម្បរិវត្តមានាតិ ទក្ខិណេនេវ បស្សេន អសយិត្វា សព្ពសោ បរិវត្តមានា. កាកច្ឆមានាតិ ឃុរុឃុរុបស្សាសវសេន វិស្សរំ ករោន្តា. សុខំ សុបតីតិ ឯត្ថ ទុវិធា សុបនា សយនេ បិដ្ឋិប្បសារណលក្ខណា កិរិយាមយចិត្តេហិ អវោកិណ្ណភវង្គប្បវត្តិលក្ខណា ច. តត្ថាយំ ឧភយត្ថាបិ សុខមេវ សុបតិ. យស្មា សណិកំ និបជ្ជិត្វា អង្គបច្ចង្គានិ សមោធាយ បាសាទិកេន អាការេន សយតិ, និទ្ទោក្កមនេបិ ឈានំ សមាបន្នោ វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ អសុបិត្វា’’តិអាទិ.

និទ្ទាកាលេ សុខំ អលភិត្វា ទុក្ខេន សុត្តត្តា ឯវ បដិពុជ្ឈនកាលេ សរីរខេទេន និត្ថុននំ វិជម្ភនំ ឥតោ ចិតោ ច វិបរិវត្តនញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘និត្ថុនន្តា វិជម្ភន្តា សម្បរិវត្តន្តា ទុក្ខំ បដិពុជ្ឈន្តី’’តិ. អយំ បន សុខេន សុត្តត្តា សរីរខេទាភាវតោ និត្ថុននាទិវិរហិតោវ បដិពុជ្ឈតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ អប្បដិពុជ្ឈិត្វា’’តិអាទិ. សុខប្បដិពោធោ ច សរីរវិការាភាវេនាតិ អាហ ‘‘សុខំ និព្ពិការ’’ន្តិ.

ភទ្ទកមេវ សុបិនំ បស្សតីតិ ឥទំ អនុភូតបុព្ពវសេន ទេវតូបសំហារវសេន ចស្ស ភទ្ទកមេវ សុបិនំ ហោតិ, ន បាបកន្តិ កត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ចេតិយំ វន្ទន្តោ វិយា’’តិអាទិ. ធាតុក្ខោភហេតុកម្បិ ចស្ស ពហុលំ ភទ្ទកមេវ សិយា យេភុយ្យេន ចិត្តជរូបានុគុណតាយ ឧតុអាហារជរូបានំ.

ឧរេ អាមុក្កមុត្តាហារោ វិយាតិ គីវាយ ពន្ធិត្វា ឧរេ លម្ពិតមុត្តាហារោ វិយាតិ កេហិចិ តំ ឯកាវលិវសេន វុត្តំ សិយា, អនេករតនាវលិសមូហភូតោ បន មុត្តាហារោ អំសប្បទេសតោ បដ្ឋាយ យាវ កដិប្បទេសស្ស ហេដ្ឋាភាគា បលម្ពន្តោ ឧរេ អាមុក្កោយេវ នាម ហោតិ.

វិសាខត្ថេរោ វិយាតិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៥៨) សោ កិរ បាដលិបុត្តេ កុដុម្ពិយោ អហោសិ. សោ តត្ថេវ វសមានោ អស្សោសិ ‘‘តម្ពបណ្ណិទីបោ កិរ ចេតិយមាលាលង្កតោ កាសាវបជ្ជោតោ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានេយេវេត្ថ សក្កា និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា, ឧតុសប្បាយំ សេនាសនសប្បាយំ បុគ្គលសប្បាយំ ធម្មស្សវនសប្បាយន្តិ សព្ពមេត្ថ សុលភ’’ន្តិ. សោ អត្តនោ ភោគក្ខន្ធំ បុត្តទារស្ស និយ្យាតេត្វា ទុស្សន្តេ ពទ្ធេន ឯកកហាបណេនេវ ឃរា និក្ខមិត្វា សមុទ្ទតីរេ នាវំ ឧទិក្ខមានោ ឯកំ មាសំ វសិ. សោ វោហារកុសលតាយ ឥមស្មិំ ឋានេ ភណ្ឌំ កិណិត្វា អសុកស្មិំ វិក្កិណន្តោ ធម្មិកាយ វណិជ្ជាយ តេនេវន្តរមាសេន សហស្សំ អភិសំហរិ. ឥតិ អនុបុព្ពេន មហាវិហារំ គន្ត្វា បព្ពជ្ជំ យាចតិ. សោ បព្ពាជនត្ថាយ សីមំ នីតោ តំ សហស្សត្ថវិកំ ឱវដ្ដិកន្តរេន ភូមិយំ បាតេសិ. ‘‘កិមេត’’ន្តិ ច វុត្តេ ‘‘កហាបណសហស្សំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា, ‘‘ឧបាសក, បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន សក្កា វិចារេតុំ, ឥទានេវ នំ វិចារេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘វិសាខស្ស បព្ពជ្ជដ្ឋានំ អាគតា មា រិត្តហត្ថា គមិំសូ’’តិ មុញ្ចិត្វា សីមាមាឡកេ វិក្កិរិត្វា បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នោ. សោ បញ្ចវស្សោ ហុត្វា ទ្វេមាតិកា បគុណា កត្វា អត្តនោ សប្បាយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឯកេកស្មិំ វិហារេ ចត្តារោ ចត្តារោ មាសេ សមបវត្តវាសំ វសមានោ ចរិ. ឯវំ ចរមានោ –

‘‘វនន្តរេ ឋិតោ ថេរោ, វិសាខោ គជ្ជមានកោ;

អត្តនោ គុណមេសន្តោ, ឥមមត្ថំ អភាសថ.

‘‘យាវតា ឧបសម្បន្នោ, យាវតា ឥធ មាគតោ;

ឯត្ថន្តរេ ខលិតំ នត្ថិ, អហោ លាភោ តេ មារិសា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២៥៨);

សោ ចិត្តលបព្ពតវិហារំ គច្ឆន្តោ ទ្វេធាបថំ បត្វា ‘‘អយំ នុ ខោ មគ្គោ, ឧទាហុ អយ’’ន្តិ ចិន្តយន្តោ អដ្ឋាសិ. អថស្ស បព្ពតេ អធិវត្ថា ទេវតា ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯសោ មគ្គោ’’តិ ទស្សេតិ. សោ ចិត្តលបព្ពតវិហារំ គន្ត្វា តត្ថ ចត្តារោ មាសេ វសិត្វា ‘‘បច្ចូសេ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា និបជ្ជិ. ចង្កមសីសេ មណិលរុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា សោបានផលកេ និសីទិត្វា បរោទិ. ថេរោ ‘‘កោ ឯសោ’’តិ អាហ. អហំ, ភន្តេ, មណិលិយាតិ. កិស្ស រោទសីតិ? តុម្ហាកំ គមនំ បដិច្ចាតិ. មយិ ឥធ វសន្តេ តុម្ហាកំ កោ គុណោតិ? តុម្ហេសុ, ភន្តេ, ឥធ វសន្តេសុ អមនុស្សា អញ្ញមញ្ញំ មេត្តំ បដិលភន្តិ, តេ ទានិ តុម្ហេសុ គតេសុ កលហំ ករិស្សន្តិ, ទុដ្ឋុល្លម្បិ កថយិស្សន្តីតិ. ថេរោ ‘‘សចេ មយិ ឥធ វសន្តេ តុម្ហាកំ ផាសុវិហារោ ហោតិ, សុន្ទរ’’ន្តិ វត្វា អញ្ញេបិ ចត្តារោ មាសេ តត្ថេវ វសិត្វា បុន តថេវ គមនចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. ទេវតាបិ បុន តថេវ បរោទិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ថេរោ តត្ថេវ វសិត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយីតិ. ឯវំ ធមត្តាវិហារី ភិក្ខុ អមនុស្សានំ បិយោ ហោតិ.

ពលវបិយចិត្តតាយាតិ ឥមិនា ពលវបិយចិត្តតាមត្តេនបិ សត្ថំ ន កមតិ, បគេវ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយាតិ ទស្សេតិ. ខិប្បមេវ ចិត្តំ សមាធិយតិ, កេនចិ បរិបន្ថេន បរិហីនជ្ឈានស្ស ព្យាបាទស្ស ទូរសមុស្សារិតភាវតោ ខិប្បមេវ សមាធិយតិ, ‘‘អាសវានំ ខយាយា’’តិ កេចិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ឥតោ អញ្ញកម្មដ្ឋានវសេន អធិគតជ្ឈានានម្បិ សុខសុបនាទយោ អានិសំសា លព្ភន្តិ. យថាហ –

‘‘សុខំ សុបន្តិ មុនយោ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតា;

សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.២៥៨); ច អាទិ –

តថាបិមេ អានិសំសា ព្រហ្មវិហារលាភិនោ អនវសេសា លព្ភន្តិ ព្យាបាទាទីនំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ ព្រហ្មវិហារានំ. តេនេវាហ ‘‘និស្សរណំ ហេតំ, អាវុសោ, ព្យាបាទស្ស, យទិទំ មេត្តាចេតោវិមុត្តី’’តិអាទិ (ទី. និ. ៣.៣២៦; អ. និ. ៦.១៣). ព្យាបាទាទិវសេន ច សត្តានំ ទុក្ខសុបនាទយោតិ តប្បដិបក្ខភូតេសុ ព្រហ្មវិហារេសុ សិទ្ធេសុ សុខសុបនាទយោ ហត្ថគតា ឯវ ហោន្តីតិ.

មេត្តាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.