៤. ឧបាលិវគ្គោ

១. ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អត្ថវសេតិ វុទ្ធិវិសេសេ, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុ អធិគមនីយេ ហិតវិសេសេតិ អត្ថោ. អត្ថោយេវ វា អត្ថវសោ, ទស អត្ថេ ទស ការណានីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា អត្ថោ ផលំ តទធីនវុត្តិតាយ វសោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសោ, ហេតូតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘យេ មម សោតព្ពំ សទ្ទហាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តេសំ តំ អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘យោ ច តថាគតស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆតិ, តស្ស តំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តតី’’តិ វុត្តំ. អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវន្តិ ភទ្ទាលិសុត្តេ វិយ អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា. សុខវិហារាភាវេ សហជីវមានស្ស អភាវតោ សហជីវិតាបិ សុខវិហារោវ វុត្តោ. សុខវិហារោ នាម ចតុន្នំ ឥរិយាបថវិហារានំ ផាសុតា.

មង្កុតន្តិ និត្តេជតំ. ធម្មេនាតិអាទីសុ ធម្មោតិ ភូតំ វត្ថុ. វិនយោតិ ចោទនា ចេវ សារណា ច. សត្ថុសាសនន្តិ ញត្តិសម្បទា ចេវ អនុស្សាវនសម្បទា ច.

បិយសីលានន្តិ សិក្ខាកាមានំ. តេសញ្ហិ សីលំ បិយំ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘សិក្ខាត្តយបារិបូរិយា ឃដមានា’’តិ. សន្ទិទ្ធមនាតិ សំសយំ អាបជ្ជមនា. ឧព្ពឡ្ហា ហោន្តីតិ បីឡិតា ហោន្តិ. សង្ឃកម្មានីតិ សតិបិ ឧបោសថបវារណានំ សង្ឃកម្មភាវេ គោពលីពទ្ទញាយេន ឧបោសថំ បវារណញ្ច ឋបេត្វា ឧបសម្បទាទិសេសសង្ឃកម្មានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សមគ្គានំ ភាវោ សាមគ្គី.

‘‘នាហំ, ចុន្ទ, ទិដ្ឋធម្មិកានំយេវ អាសវានំ សំវរាយ ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨២) ឯត្ថ វិវាទមូលភូតា កិលេសា អាសវាតិ អាគតា.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦) –

ឯត្ថ តេភូមកំ កម្មំ អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា. ឥធ បន បរូបវាទវិប្បដិសារវធពន្ធាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខភូតា ច នានប្បការា ឧបទ្ទវា អាសវាតិ អាហ ‘‘អសំវរេ ឋិតេន តស្មិំយេវ អត្តភាវេ បត្តព្ពា’’តិអាទិ. យទិ ហិ ភគវា សិក្ខាបទំ ន ច បញ្ញបេយ្យ, តតោ អសទ្ធម្មប្បដិសេវនអទិន្នាទានបាណាតិបាតាទិហេតុ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ បរូបវាទាទយោ ទិដ្ឋធម្មិកា នានប្បការា អនត្ថា, យេ ច តន្និមិត្តមេវ និរយាទីសុ និព្ពត្តស្ស បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណាទិវសេន មហាទុក្ខានុភវនប្បការា អនត្ថា, តេ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ, តត្ថ ភវា ទិដ្ឋធម្មិកា. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មិំយេវ អត្តភាវេ បត្តព្ពា’’តិ. សម្មុខា គរហនំ អកិត្តិ, បរម្មុខា គរហនំ អយសោ. អថ វា សម្មុខា បរម្មុខា គរហនំ អកិត្តិ, បរិវារហានិ អយសោតិ វេទិតព្ពំ. អាគមនមគ្គថកនាយាតិ អាគមនទ្វារបិទហនត្ថាយ. សម្បរេតព្ពតោ បេច្ច គន្តព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោតិ អាហ ‘‘សម្បរាយេ នរកាទីសូ’’តិ.

មេថុនាទីនិ រជ្ជនដ្ឋានានិ. បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សនដ្ឋានានិ.

សំវរវិនយោតិ សីលសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោ សំវរោ. យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ សំវរោ, វិនយនតោ វិនយោតិ វុច្ចតិ. បហានវិនយោតិ តទង្គប្បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ, សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិបស្សទ្ធិប្បហានំ, និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធំ បហានំ យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. សមថវិនយោតិ សត្ត អធិករណសមថា. បញ្ញត្តិវិនយោតិ សិក្ខាបទមេវ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហិ វិជ្ជមានាយ ឯវ សិក្ខាបទសម្ភវតោ បញ្ញត្តិវិនយោបិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អនុគ្គហិតោ ហោតិ. សេសមេត្ថ វុត្តត្ថមេវ.

ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាលិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.