(១០) ៥. ឧបាលិវគ្គោ
១-៤. កាមភោគីសុត្តាទិវណ្ណនា
៩១-៩៤. បញ្ចមស្ស បឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ. ចតុត្ថេ តបនំ សន្តបនំ កាយស្ស ខេទនំ តបោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ តបស្សី, តំ តបស្សិំ. យស្មា តថាភូតោ តបនិស្សិតោ, តបោ វា តន្និស្សិតោ, តស្មា អាហ ‘‘តបនិស្សិតក’’ន្តិ. លូខំ ផរុសំ សាធុសម្មតាចារវិរហតោ ន បសាទនីយំ អាជីវតិ វត្តតីតិ លូខាជីវី, តំ លូខាជីវិំ. ឧបក្កោសតីតិ ឧប្បណ្ឌេតិ, ឧបហសនវសេន បរិភាសតិ. ឧបវទតីតិ អវញ្ញាបុព្ពកំ អបវទតិ. តេនាហ ‘‘ហីឡេតិ វម្ភេតី’’តិ.
កាមភោគីសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥. ឧត្តិយសុត្តវណ្ណនា
៩៥. បញ្ចមេ បច្ចន្តេ ភវំ បច្ចន្តិមំ. បាការស្ស ថិរភាវំ ឧទ្ធមុទ្ធំ បាបេតីតិ ឧទ្ធាបំ, បាការមូលំ. អាទិ-សទ្ទេន បាការទ្វារពន្ធបរិខាទីនំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បណ្ឌិតទោវារិកដ្ឋានិយំ កត្វា ភគវា អត្តានំ ទស្សេសីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកទ្វារន្តិ កស្មា អាហា’’តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេសិ. យស្សា បញ្ញាយ វសេន បុរិសោ បណ្ឌិតោតិ វុច្ចតិ, តំ បណ្ឌិច្ចន្តិ អាហ ‘‘បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ’’តិ. តំតំឥតិកត្តព្ពតាសុ ឆេកភាវោ ព្យត្តភាវោ វេយ្យត្តិយំ. មេធតិ សម្មោហំ ហិំសតិ វិធមតីតិ មេធា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេធាវី. ឋានេ ឋានេ ឧប្បត្តិ ឯតិស្សា អត្ថីតិ ឋានុប្បត្តិកា, ឋានសោ ឧប្បជ្ជនបញ្ញា. អនុបរិយាយន្តិ ឯតេនាតិ អនុបរិយាយោ, សោ ឯវ បថោតិ អនុបរិយាយបថោ, បរិតោ បាការស្ស អនុសំយាយនមគ្គោ. បាការភាគា សន្ធាតព្ពា ឯត្ថាតិ បាការសន្ធិ, បាការស្ស ផុល្លិតប្បទេសោ. សោ បន ហេដ្ឋិមន្តេន ទ្វិន្នម្បិ ឥដ្ឋកានំ វិគមេន ឯវំ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ទ្វិន្នំ ឥដ្ឋកានំ អបគតដ្ឋាន’’ន្តិ. ឆិន្នដ្ឋានន្តិ ឆិន្នភិន្នប្បទេសោ, ឆិទ្ទដ្ឋានំ វា. តញ្ហិ វិវរន្តិ វុច្ចតិ.
ឧត្តិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៦-៨. កោកនុទសុត្តាទិវណ្ណនា
៩៦-៩៨. ឆដ្ឋេ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ អារម្មណដ្ឋេន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិវចនតោ. អវិជ្ជាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឧបនិស្សយាទិភាវេន បវត្តនតោ. យថាហ ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០០៧). ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថា ចាហ ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា (ទី. និ. ១.១១៨-១៣០) ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទិយន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.១៤៤) ច. សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា (សុ. និ. ៨៨០; មហានិ. ១០៩), បថវិតោ សញ្ញត្វា’’តិ (ម. និ. ១.២) ច អាទិ. វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ (សុ. និ. ៨៩២; មហានិ. ១២១), ‘‘តក្កី ហោតិ វីមំសី’’តិ (ទី. និ. ១.៣៤) ច អាទិ. អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘តស្សេវំ អយោនិសោ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, អត្ថិ មេ អត្តាតិ តស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៩).
យា ទិដ្ឋីតិ ឥទានិ វុច្ចមានានំ អដ្ឋារសន្នំ បទានំ សាធារណំ មូលបទំ. ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតំ គូថគតំ វិយ, ទិដ្ឋីសុ វា គតំ ឥទំ ទស្សនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋីសុ អន្តោគធត្តាតិបិ ទិដ្ឋិគតំ, ទិដ្ឋិយា វា គតំ ទិដ្ឋិគតំ. ឥទញ្ហិ ‘‘អត្ថិ មេ អត្តា’’តិអាទិ ទិដ្ឋិយា គមនមត្តមេវ, នត្ថេត្ថ អត្តា វា និច្ចោ វា កោចីតិ វុត្តំ ហោតិ. សា ចាយំ ទិដ្ឋិ ទុន្និគ្គមនដ្ឋេន គហនំ. ទុរតិក្កមដ្ឋេន សប្បដិភយដ្ឋេន ច កន្តារោ ទុព្ភិក្ខកន្តារវាឡកន្តារាទយោ វិយ. សម្មាទិដ្ឋិយា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន, វិលោមនដ្ឋេន វា វិសូកំ. កទាចិ សស្សតស្ស, កទាចិ ឧច្ឆេទស្ស វា គហណតោ វិរូបំ ផន្ទិតន្តិ វិប្ផន្ទិតំ. ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនំ. ទិដ្ឋិយេវ អន្តោ តុទនដ្ឋេន ទុន្នីហរណីយដ្ឋេន ច សល្លន្តិ ទិដ្ឋិសល្លំ. ទិដ្ឋិយេវ បីឡាករណដ្ឋេន សម្ពាធោតិ ទិដ្ឋិសម្ពាធោ. ទិដ្ឋិយេវ មោក្ខាវរណដ្ឋេន បលិពោធោតិ ទិដ្ឋិបលិពោធោ. ទិដ្ឋិយេវ ទុម្មោចនីយដ្ឋេន ពន្ធនន្តិ ទិដ្ឋិពន្ធនំ. ទិដ្ឋិយេវ ទុរុត្តរណដ្ឋេន បបាតោតិ ទិដ្ឋិបបាតោ. ទិដ្ឋិយេវ ថាមគតដ្ឋេន អនុសយោតិ ទិដ្ឋានុសយោ. ទិដ្ឋិយេវ អត្តានំ សន្តាបេតីតិ ទិដ្ឋិសន្តាបោ. ទិដ្ឋិយេវ អត្តានំ អនុទហតីតិ ទិដ្ឋិបរិឡាហោ. ទិដ្ឋិយេវ កិលេសកាយំ គន្ថេតីតិ ទិដ្ឋិគន្ថោ. ទិដ្ឋិយេវ ភុសំ អាទិយតីតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ទិដ្ឋិយេវ ‘‘សច្ច’’ន្តិអាទិវសេន អភិនិវិសតីតិ ទិដ្ឋាភិនិវេសោ. ទិដ្ឋិយេវ ‘‘ឥទំ បរ’’ន្តិ អាមសតិ, បរតោ វា អាមសតីតិ ទិដ្ឋិបរាមាសោ, សមុដ្ឋាតិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, ការណំ. សមុដ្ឋានស្ស ភាវោ សមុដ្ឋានដ្ឋោ, តេន សមុដ្ឋានដ្ឋេន, ការណភាវេនាតិ អត្ថោ. សត្តមដ្ឋមេសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.
កោកនុទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៩-១០. ឧបាលិសុត្តាទិវណ្ណនា
៩៩-១០០. នវមេ អជ្ឈោគាហេត្វា អធិប្បេតមត្ថំ សម្ភវិតុំ សាធេតុំ ទុក្ខានិ ទុរភិសម្ភវានិ. អដ្ឋកថាយំ បន តត្ថ និវាសោយេវ ទុក្ខោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្ភវិតុំ ទុក្ខានិ ទុស្សហានី’’តិ វុត្តំ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញលក្ខណប្បត្តានិ វនសណ្ឌានិ. វនបត្ថសទ្ទោ ហិ សណ្ឌភូតេ រុក្ខសមូហេបិ វត្តតីតិ អរញ្ញគ្គហណំ. បវិវេកន្តិ បការតោ, បការេហិ វា វិវេចនំ, រូបាទិបុថុត្តារម្មណេ បការតោ គមនាទិឥរិយាបថប្បការេហិ អត្តនោ កាយស្ស វិវេចនំ, គច្ឆតោបិ តិដ្ឋតោបិ និសជ្ជតោបិ និបជ្ជតោបិ ឯកស្សេវ បវត្តិ. តេនេវ ហិ វិវេចេតព្ពានំ វិវេចនាការស្ស ច ភេទតោ ពហុវិធត្តា តេ ឯកត្តេន គហេត្វា ‘‘បវិវេក’’ន្តិ ឯកវចនេន វុត្តំ. ទុក្ករំ បវិវេកន្តិ វា បវិវេកំ កត្តុំ ន សុខន្តិ អត្ថោ. ឯកីភាវេតិ ឯកត្តភាវេ. ទ្វយំទ្វយារាមោតិ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ភាវាភិរតោ. ហរន្តិ វិយាតិ សំហរន្តិ វិយ វិឃាតុប្បាទនេន. តេនាហ ‘‘ឃសន្តិ វិយា’’តិ. ភយសន្តាសុប្បាទនេន ខាទិតុំ អាគតា យក្ខរក្ខសបិសាចាទយោ វិយាតិ អធិប្បាយោ. ឦទិសស្សាតិ អលទ្ធសមាធិនោ. តិណបណ្ណមិគាទិសទ្ទេហីតិ វាតេរិតានំ តិណបណ្ណាទីនំ មិគបក្ខិអាទីនញ្ច ភីសនកេហិ ភេរវេហិ សទ្ទេហិ. វិវិធេហិ ច អញ្ញេហិ ខាណុអាទីហិ យក្ខាទិអាការេហិ ឧបដ្ឋិតេហិ ភីសនកេហិ. ឃដេន កីឡា ឃដិកាតិ ឯកេ. ទសមំ ឧត្តានមេវ.
ឧបាលិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ឧបាលិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ទុតិយបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.