១៦. ឯកធម្មបាឡិ

(១៦) ៣. ឯកធម្មបាឡិ-តតិយវគ្គវណ្ណនា

៣០៨. តតិយស្ស បឋមេ អយាថាវទិដ្ឋិកោតិ អនិច្ចាទិភាវេសុ ធម្មេសុ និច្ចាតិអាទិនា ឧប្បន្នទិដ្ឋិកោ. តេនាហ – ‘‘តាយេវ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វិបរីតទស្សនោ’’តិ សទ្ធម្មាតិ ឯត្ថ សន្តោ បសត្ថោ សុន្ទរោ ធម្មោ, យោ មនុស្សធម្មោតិបិ វុច្ចតិ. តតោ ហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ បរំ វុដ្ឋាបេយ្យ, ន អរិយធម្មតោ. តេនាហ – ‘‘ទសកុសលកម្មបថធម្មតោ’’តិ. ឯវរូបាតិ ឥមិនា បាថិកបុត្តាទិកេ សង្គណ្ហាតិ.

៣០៩. សព្ពញ្ញុពោធិសត្តោតិ សព្ពញ្ញុភាគី ពោធិសត្តោ. អាទិ-សទ្ទេន បូរិតបារមិកា បច្ចេកពោធិសត្តា ឯកច្ចសាវកពោធិសត្តា ច សង្គយ្ហន្តិ.

៣១០. បរមាតិ មហាសាវជ្ជភាវេន បរមា, ឧក្កំសគតាតិ អត្ថោ. តេសន្តិ អានន្តរិយកម្មានំ. បរិច្ឆេទោតិ វិបាកវសេន បរិយោសានំ. វដ្ដស្ស មូលំ, តតោ តំសមង្គីបុគ្គលោ វដ្ដស្ស ខាណូតិ វុច្ចតិ. តេនាហ – ‘‘តាយា’’តិអាទិ. តញ្ចេ គាហំ ន វិស្សជ្ជេតិ, តស្ស បុនបិ តព្ភាវាវហត្តា វុត្តំ – ‘‘ភវតោ វុដ្ឋានំ នត្ថី’’តិ, ន បន សព្ពសោ វុដ្ឋានស្ស អភាវតោ. យាទិសេ ហិ បច្ចយេ បដិច្ច អយំ តំ ទស្សនំ ឱក្កន្តោ បុន កទាចិ តប្បដិបក្ខេ បច្ចយេ បដិច្ច តតោ សីសុក្ខិបនមស្ស ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពំ. អកុសលញ្ហិ នាមេតំ អពលំ ទុព្ពលំ, ន កុសលំ វិយ មហាពលំ. អញ្ញថា សម្មត្តនិយាមោ វិយ មិច្ឆត្តនិយាមោបិ អច្ចន្តិកោ សិយា, ន ច មិច្ឆត្តនិយាមោ អច្ចន្តិកោ. តេនេវ បបញ្ចសូទនិយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.១០០) –

‘‘កិំ បនេស ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ និយតោ ហោតិ, ឧទាហុ អញ្ញស្មិម្បីតិ? ឯកស្មិំយេវ និយតោ, អាសេវនវសេន ភវន្តរេបិ តំ ទិដ្ឋិំ រោចេតិ ឯវា’’តិ –

វុត្តំ. តតោយេវ ច សុមង្គលវិលាសិនិយម្បិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០-១៧២) វុត្តំ –

‘‘យេ វា បន តេសំ លទ្ធិំ គហេត្វា រត្តិដ្ឋានេ ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នា សជ្ឈាយន្តិ វីមំសន្តិ, តេសំ ‘ករោតោ ន ករីយតិ បាបំ, នត្ថិ ហេតុ, នត្ថិ បច្ចយោ, មតោ ឧច្ឆិជ្ជតី’តិ តស្មិំ អារម្មណេ មិច្ឆាសតិ សន្តិដ្ឋតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, ជវនានិ ជវន្តិ. បឋមជវនេ សតេកិច្ឆា ហោន្តិ, តថា ទុតិយាទីសុ. សត្តមេ ពុទ្ធានម្បិ អតេកិច្ឆា អនិវត្តិនោ អរិដ្ឋកណ្ដកសទិសា, តត្ថ កោចិ ឯកំ ទស្សនំ ឱក្កមតិ, កោចិ ទ្វេ, កោចិ តីណិបិ, ឯកស្មិំ ឱក្កន្តេបិ ទ្វីសុ តីសុ ឱក្កន្តេសុបិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកោវ ហោតិ. បត្តោ សគ្គមគ្គាវរណញ្ចេវ មោក្ខមគ្គាវរណញ្ច, អភព្ពោ តស្សត្តភាវស្ស អនន្តរំ សគ្គម្បិ គន្តុំ, បគេវ មោក្ខំ, វដ្ដខាណុ នាមេស សត្តោ បថវិគោបកោ, យេភុយ្យេន ឯវរូបស្ស ភវតោ វុដ្ឋានំ នត្ថី’’តិ.

បិដ្ឋិចក្កវាឡេតិ ឈាយមានចក្កវាឡស្ស បរតោ ឯកស្មិំ ឱកាសេ. យំ ឈាយមានានំ អជ្ឈាយមានានញ្ច ចក្កវាឡានមន្តរំ, យត្ថ លោកន្តរិកនិរយសមញ្ញា, តាទិសេ ឯកស្មិំ ឱកាសេ. បច្ចតិយេវាតិ ចក្កវាឡេ ឈាយមានេ អជ្ឈាយមានេបិ អត្តនោ កម្មពលេន បច្ចតិយេវ.

៣១១. ចតុត្ថេ ‘‘មា ខលី’’តិ វចនំ ឧបាទាយ ឯវំលទ្ធនាមោតិ តំ កិរ សកទ្ទមាយ ភូមិយា តេលឃដំ គហេត្វា គច្ឆន្តំ, ‘‘តាត, មា ខលី’’តិ សាមិកោ អាហ. សោ បមាទេន ខលិត្វា បតិត្វា សាមិកស្ស ភយេន បលាយិតុំ អារទ្ធោ. សាមិកោ ឧបធាវិត្វា សាដកកណ្ណេ អគ្គហេសិ. សោ សាដកំ ឆឌ្ឌេត្វា អចេលកោ ហុត្វា បលាតោ បណ្ណេន វា តិណេន វា បដិច្ឆាទេតុម្បិ អជានន្តោ ជាតរូបេនេវ ឯកំ គាមំ បាវិសិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា ‘‘អយំ សមណោ អរហា អប្បិច្ឆោ, នត្ថិ ឥមិនា សទិសោ’’តិ បូវភត្តាទីនិ គហេត្វា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មយ្ហំ សាដកំ អនិវត្ថភាវេន ឥទំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ តតោ បដ្ឋាយ សាដកំ លភិត្វាបិ ន និវាសេសិ, តទេវ ច បព្ពជ្ជំ អគ្គហេសិ. តស្ស សន្តិកេ អញ្ញេបិ អញ្ញេបីតិ បញ្ចសតា មនុស្សា បព្ពជិំសុ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘មា ខលីតិ វចនំ ឧបាទាយ ឯវំលទ្ធនាមោ តិត្ថករោ’’តិ.

សមាគតដ្ឋានេតិ ទ្វិន្នំ នទីនំ ឧទកប្បវាហស្ស សន្និបាតដ្ឋានេ. ទ្វិន្នំ ឧទកានន្តិ ទ្វិន្នំ ឧទកប្បវាហានំ. យថាវុត្តដ្ឋានេ មច្ឆគ្គហណត្ថំ ខិបិតព្ពតោ ខិប្បំ, កុមិនំ, តទេវ ឥធ ខិប្បន្តិ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘កុមិន’’ន្តិ. ឧច្ឆូហីតិ ឧទកឧច្ឆូហិ. តុច្ឆបុរិសោ អរិយធម្មាភាវតោ. ឈានមត្តម្បិ ហិ តស្ស នត្ថេវ, កុតោ អរិយមគ្គោ. មនុស្សខិប្បំ មញ្ញេតិ មនុស្សា បតិត្វា ព្យសនប្បត្តិអត្ថំ ឱដ្ដិតំ កុមិនំ វិយ. តេនាហ – ‘‘មហាជនស្សា’’តិអាទិ.

៣១២. បញ្ចមាទីសុ ពាហិរកសាសនន្តិ អវិសេសេន វុត្តំ – តស្ស សព្ពស្សបិ អនិយ្យានិកត្តា សត្ថុបដិញ្ញស្សបិ អសព្ពញ្ញុភាវតោ. តេនាហ – ‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិ. គណោតិ សាវកគណោ. តថាភាវាយាតិ អាចរិយេន វុត្តាការតាយ សមង្គិភាវត្ថំ. ជង្ឃសតន្តិ ពហូ អនេកេ សត្តេ. សមកមេវ អកុសលំ បាបុណាតីតិ តេសំ សព្ពេសំ ឯកជ្ឈំ សមាទបនេបិ តេសំ អកុសលេន សមកមេវ អកុសលំ បាបុណាតិ ឯកជ្ឈំ ពហូនំ សមាទបនេបិ តថា ឧស្សហនស្ស ពលវភាវតោ. វិសុំ វិសុំ សមាទបនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យថា ហិ ធម្មចរិយាយំ សមកមេវាតិ វត្តព្ពា កល្យាណមិត្តតា, ឯវំ អធម្មចរិយាយំ អកល្យាណមិត្តតាតិ.

៣១៣. សុដ្ឋុ អក្ខាតេតិ ឯកន្តតោ និយ្យានិកភាវេន អក្ខាតេ. សត្ថា ច សព្ពញ្ញូ ហោតីតិ អសព្ពញ្ញុនោ និយ្យានិកភាវេន កថេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. ធម្មោ ច ស្វាក្ខាតោ សម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតត្តា. គណោ ច សុប្បដិបន្នោ សត្ថារា សុវិនីតត្តា. សមាទបកោ ហីតិអាទិ សុប្បដិបត្តិយា និទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ.

៣១៤. បមាណំ ជានិតព្ពន្តិ ‘‘អយំ ឯត្តកេន យាបេតិ, ឥមស្ស ឯត្តកំ ទាតុំ យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ បមាណំ ជានិតព្ពំ. អតិរេកេ…បេ… និព្ពានសម្បត្តិ វា នត្ថិ ទុរក្ខាតត្តា ធម្មស្ស. តស្សាតិ បដិគ្គាហកស្ស. អប្បិច្ឆបដិបទា នាម នត្ថិ ទុរក្ខាតេ ធម្មវិនយេតិ អធិប្បាយោ.

៣១៥. ទាយកស្ស វសោ នាម ឧឡារុឡារតាភេទោ អជ្ឈាសយោ. ទេយ្យធម្មស្ស បន ថោកពហុតាវ ទេយ្យធម្មស្ស វសោ នាម. អត្តនោ ថាមោតិ យាបនប្បមាណំ. យទិ ហីតិអាទិ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តស្ស អត្ថស្ស វិវរណំ. អនុប្បន្នស្សាតិ អនុប្បន្នោ អស្ស បុគ្គលស្ស. ចក្ខុភូតោ ហោតីតិ មហាជនស្ស ចក្ខុ វិយ ហោតិ. សាសនំ ចិរដ្ឋិតិតំ ករោតីតិ អនុប្បន្នលាភុប្បាទនេន មហាជនស្ស បសាទុប្បាទនេន ច ចិរដ្ឋិតិកំ ករោតិ.

កុដុម្ពរិយវិហារេតិ កុដុម្ពរិយគាមសន្និស្សិតវិហារេ. ភុញ្ជនត្ថាយាតិ តស្មិំយេវ គេហេ និសីទិត្វា ភុញ្ជនត្ថាយ. គហេត្វា គមនត្ថាយាតិ គេហតោ ពហិ គហេត្វា គមនត្ថាយ. ធុរភត្តានីតិ និច្ចភត្តានិ. ចូឡុបដ្ឋាកន្តិ វេយ្យាវច្ចករំ. វីមំសិត្វាតិ យថា ឧទ្ទិស្ស កតំ ន ហោតិ, ឯវំ វីមំសិត្វា. មហាជនោ អប្បិច្ឆោ ភវិតុំ មញ្ញតីតិ មហាជនោ សយំ អប្បិច្ឆោ ភវិតុំ មញ្ញតិ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជនេន. មហាជនស្សាតិ ពហុជនស្ស. អវត្ថរិត្វាតិ វិត្ថារិកំ កត្វា.

៣១៦. បញ្ចាតបតប្បនំ ចតូសុ បស្សេសុ អគ្គិសន្តាបស្ស ឧបរិ សូរិយសន្តាបស្ស ច តប្បនំ, តញ្ច ខោ គិម្ហកាលេ. ឆិន្នប្បបាតបព្ពតសិខរតោ បតនំ មរុប្បបាតបតនំ. បុព្ពណ្ហាទីសុ អាទិច្ចាភិមុខាវដ្ដនំ អាទិច្ចានុបរិវត្តនំ.

៣១៧. អយម្បីតិ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ កុសីតោបិ. សាមញ្ញន្តិ តបចរណំ. ទុប្បរាមដ្ឋន្តិ មិច្ឆាចរិតំ សំកិលិដ្ឋំ. និរយាយុបកឌ្ឍតីតិ និរយទុក្ខាយ នំ កឌ្ឍតិ.

៣១៨. វុត្តប្បការេតិ បញ្ចាតបតប្បនាទិកេ វុត្តប្បការេ.

៣១៩. ឯវន្តិ វុត្តប្បការាយ ចិត្តប្បសាទវ្ហយសុប្បដិបត្តិយា. តេន សមណធម្មករណសុខញ្ច សង្គណ្ហាតិ.

៣២០. នវកនិបាតេតិ ឥមស្មិំយេវ អង្គុត្តរនិកាយេ វក្ខមានំ នវកនិបាតំ សន្ធាយាហ. នវ បុគ្គលាតិ សត្តក្ខត្តុបរមកោលំកោលាទយោ នវ បុគ្គលា. សព្ពត្ថាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តាវសិដ្ឋេសុ សព្ពេសុ សុត្តេសុ.

តតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.