(១៦) ២. ឯកធម្មបាឡិ-ទុតិយវគ្គវណ្ណនា

២៩៨. មិច្ឆា បស្សតិ តាយ, សយំ វា មិច្ឆា បស្សតិ, មិច្ឆាទស្សនមេវ វា តន្តិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ, យំ កិញ្ចិ វិបរីតទស្សនំ. តេនាហ – ‘‘ទ្វាសដ្ឋិវិធាយា’’តិអាទិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ. តស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស.

២៩៩. សម្មា បស្សតិ តាយ, សយំ វា សម្មា បស្សតិ, សម្មាទស្សនមត្តមេវ វា តន្តិ សម្មាទិដ្ឋិ. បញ្ចវិធាយាតិ កម្មស្សកតាឈានវិបស្សនាមគ្គផលវសេន បញ្ចវិធាយ. តត្ថ ឈានចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នំ ញាណំ ឈានសម្មាទិដ្ឋិ, វិបស្សនាញាណំ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ.

៣០២. បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា បវត្តោ អនុបាយមនសិការោ.

៣០៣. ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា បវត្តោ ឧបាយមនសិការោ. យាវ និយាមោក្កមនាតិ យាវ មិច្ឆត្តនិយាមោក្កមនា. មិច្ឆត្តនិយាមោក្កមននយោ បន សាមញ្ញផលសុត្តវណ្ណនាយំ តដ្ដីកាយ ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៣០៤. អយំ តិវិធា សគ្គាវរណា ចេវ ហោតីតិ កម្មបថប្បត្តិយា មហាសាវជ្ជភាវតោ វុត្តំ. សគ្គាវរណាយ ហោន្តិយា មគ្គវិពន្ធកភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ វុត្តំ – ‘‘មគ្គាវរណា ចា’’តិ. ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិកា ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ. មគ្គាវរណាវ ហោតិ វិបរីតទស្សនភាវតោ, ន សគ្គាវរណា អកម្មបថបត្តិតោតិ អធិប្បាយោ. ឥទំ បន វិធានំ បដិក្ខិបិត្វាតិ វិបរីតទស្សនញ្ច ន មគ្គាវរណញ្ចាតិ វិរុទ្ធមេតំ ឧទ្ធម្មភាវតោ. តថា ហិ សតិ អប្បហីនាយ ឯវ សក្កាយទិដ្ឋិយា មគ្គាធិគមេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេន យថាវុត្តវិធានំ បដិក្ខិបិត្វា. ‘‘ន សគ្គាវរណា’’តិ សគ្គូបបត្តិយា អវិពន្ធកត្តំ វទន្តេហិ ទិដ្ឋិយា សគ្គាវហតាបិ នាម អនុញ្ញាតា ហោតីតិ តំ វាទំ បដិក្ខិបន្តេន ‘‘ទិដ្ឋិ នាម សគ្គំ ឧបនេតុំ សមត្ថា នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ. កស្មា? ឯកន្តគរុតរសាវជ្ជភាវតោ. តេនាហ – ‘‘ឯកន្តំ និរយស្មិំយេវ និមុជ្ជាបេតី’’តិអាទិ.

៣០៥. វដ្ដំ វិទ្ធំសេតីតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ កិលេសវដ្ដំ កម្មវដ្ដញ្ច វិទ្ធំសេតិ. វិបាកវដ្ដំ កា នុ វិទ្ធំសេតិ នាម. ឯវំ បន អត្តនោ ការណេន វិទ្ធស្តភវំ ផលសម្មាទិដ្ឋិ បដិពាហតីតិ វុត្តំ អវសរទានតោ. ឥច្ចេតំ កុសលន្តិ អរហត្តំ បាបេតុំ សចេ សក្កោតិ, ឯវមេតំ វិបស្សនាយ បដិសន្ធិអនាកឌ្ឍនំ កុសលំ អនវជ្ជំ. សត្ត ភវេ ទេតីតិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស បច្ចយភូតា វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ តស្ស បុគ្គលស្ស សត្ត ភវេ ទេតិ. ឯវមយន្តិ បញ្ចវិធម្បិ សម្មាទិដ្ឋិំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘លោកិយលោកុត្តរា សម្មាទិដ្ឋិ កថិតា’’តិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេតិ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមី’’តិអាទិនា វុត្តេ គតិមគ្គសង្ខាតេ អត្ថេ. ‘‘សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘លោកិកា ភវនិប្ផាទិកាវ វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ.

៣០៦. យថាទិដ្ឋីតិ អត្ថព្យាបនិច្ឆាយំ យថា-សទ្ទោ, តេន ឧត្តរបទត្ថប្បធានោ សមាសោតិ អាហ – ‘‘យា យា ទិដ្ឋី’’តិ. តស្សា តស្សា អនុរូបន្តិ តំតំទិដ្ឋិអនុរូបន្តិ អត្ថោ. សមត្តន្តិ អនវសេសំ. តេនាហ – ‘‘បរិបុណ្ណ’’ន្តិ. សមាទិន្នន្តិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ សមំ ឯកសទិសំ កត្វា អាទិន្នំ គហិតំ អនិស្សដ្ឋំ. តទេតន្តិ យទេតំ ‘‘យញ្ចេវ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ, តទេតំ កាយកម្មំ. យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មន្តិ យា បន ទិដ្ឋិ ‘‘នត្ថិ តតោនិទានំ បាប’’ន្តិអាទិនា បវត្តា, តស្សំ ទិដ្ឋិយំ ឋិតកស្ស ឋិតមត្តស្ស អនិស្សដ្ឋស្ស តំទិដ្ឋិកស្ស កាយកម្មំ. ទិដ្ឋិសហជាតំ កាយកម្មន្តិ តស្ស យថាទិដ្ឋិកស្ស បរេសំ ហត្ថមុទ្ទាទិនា វិញ្ញាបនកាលេ តាយ ទិដ្ឋិយា សហជាតំ កាយកម្មំ. ន ចេត្ថ វចីកម្មាសង្កា ឧប្បាទេតព្ពា បាណឃាតាទីនំយេវ អធិប្បេតត្តា. ទិដ្ឋានុលោមិកំ កាយកម្មន្តិ យថា បរេសំ បាកដំ ហោតិ, ឯវំ ទិដ្ឋិយា អនុលោមិកំ កត្វា បវត្តិតំ កាយកម្មំ. តេនាហ – ‘‘សមាទិន្នំ គហិតំ បរាមដ្ឋ’’ន្តិ. តត្ថាតិអាទិ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា យថាវុត្តាយ ទិដ្ឋិយា ឋិតវចីកម្មំ, ទិដ្ឋិសហជាតំ វចីកម្មំ, ទិដ្ឋានុលោមិកំ វចីកម្មន្តិ តិវិធំ ហោតីតិ ឯវមាទិ អតិទិសតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្សាតិ កម្មបថប្បត្តាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស. ‘‘យាយ កាយចិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស សតោ’’តិ អបរេ.

ទិដ្ឋិសហជាតាតិ យថាវុត្តាយ ទិដ្ឋិយា សហជាតា ចេតនា. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. បត្ថនាតិ ‘‘ឥទំ នាម ករេយ្យ’’ន្តិ តណ្ហាបត្ថនា. ចេតនាបត្ថនានំ វសេនាតិ យថាវុត្តទិដ្ឋិគតនិស្សិតចេតសិកនិកាមនានំ វសេន. ចិត្តដ្ឋបនាតិ ចិត្តស្ស បណិទហនា. ផស្សាទយោតិ ចេតនាទិដ្ឋិតណ្ហាទិវិនិមុត្តា ផស្សាទិធម្មា. យស្មា ទិដ្ឋិ បាបិកា, តស្មា តស្ស បុគ្គលស្ស សព្ពេ តេ ធម្មា អនិដ្ឋាយ…បេ… សំវត្តន្តីតិ យោជនា. បុរិមស្សេវាតិ តិត្តកបទស្សេវ. តិត្តកំ កដុកន្តិ ច ឧភយំ ឥធ អនិដ្ឋបរិយាយំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘បច្ឆា តេ កដុកំ ភវិស្សតី’’តិអាទីសុ វិយ.

អម្ពោយន្តិ អម្ពោ អយំ. តមេវ បូជន្តិ តមេវ បុព្ពេ លទ្ធបរិសិញ្ចនទានាទិបូជំ. និវេសរេតិ បវិសិំសុ. អសាតសន្និវាសេនាតិ អមធុរនិម្ពមូលសំសគ្គេន.

តំ បន បដិក្ខិបិត្វា…បេ… វុត្តន្តិ សព្ពាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ឯកន្តសាវជ្ជត្តា អនិដ្ឋាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. អនន្តរសុត្តេតិ ទសមសុត្តេ. យោជេត្វា វេទិតព្ពានីតិ នវមសុត្តេ វិយ យោជេត្វា វេទិតព្ពានិ. ចិត្តដ្ឋបនាវ បត្ថនាតិ ឯត្ថ បណិធិ ចាតិ វត្តព្ពំ.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.