៩. កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទោ

១. សមថវិបស្សនានំ, ភាវនានមិតោ បរំ.

កម្មដ្ឋានំ បវក្ខាមិ, ទុវិធម្បិ យថាក្កមំ.

សមថកម្មដ្ឋានំ

២. តត្ថ សមថសង្គហេ តាវ ទស កសិណានិ, ទស អសុភា, ទស អនុស្សតិយោ, ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ, ឯកា សញ្ញា, ឯកំ វវត្ថានំ, ចត្តារោ អារុប្បា ចេតិ សត្តវិធេន សមថកម្មដ្ឋានសង្គហោ.

ចរិតភេទោ

៣. រាគចរិតា ទោសចរិតា មោហចរិតា សទ្ធាចរិតា ពុទ្ធិចរិតា វិតក្កចរិតា ចេតិ ឆព្ពិធេន ចរិតសង្គហោ.

ភាវនាភេទោ

៤. បរិកម្មភាវនា ឧបចារភាវនា អប្បនាភាវនា ចេតិ តិស្សោ ភាវនា.

និមិត្តភេទោ

៥. បរិកម្មនិមិត្តំ ឧគ្គហនិមិត្តំ បដិភាគនិមិត្តញ្ចេតិ តីណិ និមិត្តានិ ច វេទិតព្ពានិ.

៦. កថំ? បថវីកសិណំ អាបោកសិណំ តេជោកសិណំ វាយោកសិណំ នីលកសិណំ បីតកសិណំ លោហិតកសិណំ ឱទាតកសិណំ អាកាសកសិណំ អាលោកកសិណញ្ចេតិ ឥមានិ ទស កសិណានិ នាម.

៧. ឧទ្ធុមាតកំ វិនីលកំ វិបុព្ពកំ វិច្ឆិទ្ទកំ វិក្ខាយិតកំ វិក្ខិត្តកំ ហតវិក្ខិត្តកំ លោហិតកំ បុឡវកំ អដ្ឋិកញ្ចេតិ ឥមេ ទស អសុភា នាម.

៨. ពុទ្ធានុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ សំឃានុស្សតិ សីលានុស្សតិ ចាគានុស្សតិ ទេវតានុស្សតិ ឧបសមានុស្សតិ មរណានុស្សតិ កាយគតាសតិ អានាបានស្សតិ ចេតិ ឥមា ទស អនុស្សតិយោ នាម.

៩. មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា ចេតិ ឥមា ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ នាម, ព្រហ្មវិហារោតិ ច បវុច្ចតិ.

១០. អាហារេបដិកូលសញ្ញា ឯកា សញ្ញា នាម.

១១. ចតុធាតុវវត្ថានំ ឯកំ វវត្ថានំ នាម.

១២. អាកាសានញ្ចាយតនាទយោ ចត្តារោ អារុប្បា នាមាតិ សព្ពថាបិ សមថនិទ្ទេសេ ចត្តាលីស កម្មដ្ឋានានិ ភវន្តិ.

សប្បាយភេទោ

១៣. ចរិតាសុ បន ទស អសុភា កាយគតាសតិសង្ខាតា កោដ្ឋាសភាវនា ច រាគចរិតស្ស សប្បាយា.

១៤. ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ នីលាទីនិ ច ចត្តារិ កសិណានិ ទោសចរិតស្ស.

១៥. អានាបានំ មោហចរិតស្ស វិតក្កចរិតស្ស ច,

១៦. ពុទ្ធានុស្សតិអាទយោ ឆ សទ្ធាចរិតស្ស.

១៧. មរណឧបសមសញ្ញាវវត្ថានានិ ពុទ្ធិចរិតស្ស.

១៨. សេសានិ បន សព្ពានិបិ កម្មដ្ឋានានិ សព្ពេសម្បិ សប្បាយានិ, តត្ថាបិ កសិណេសុ បុថុលំ មោហចរិតស្ស, ខុទ្ទកំ វិតក្កចរិតស្សេវាតិ.

អយមេត្ថ សប្បាយភេទោ.

ភាវនាភេទោ

១៩. ភាវនាសុ សព្ពត្ថាបិ បរិកម្មភាវនា លព្ភតេវ, ពុទ្ធានុស្សតិអាទីសុ អដ្ឋសុ សញ្ញាវវត្ថានេសុ ចាតិ ទសសុកម្មដ្ឋានេសុ ឧបចារភាវនាវ សម្បជ្ជតិ, នត្ថិ អប្បនា.

២០. សេសេសុ បន សមតិំសកម្មដ្ឋានេសុ អប្បនាភាវនាបិ សម្បជ្ជតិ.

២១. តត្ថាបិ ទស កសិណានិ អានាបានញ្ច បញ្ចកជ្ឈានិកានិ.

២២. ទស អសុភា កាយគតាសតិ ច បឋមជ្ឈានិកា.

២៣. មេត្តាទយោ តយោ ចតុក្កជ្ឈានិកា.

២៤. ឧបេក្ខា បញ្ចមជ្ឈានិកាតិ ឆព្ពីសតិ រូបាវចរជ្ឈានិកានិ កម្មដ្ឋានានិ.

២៥. ចត្តារោ បន អារុប្បា អារុប្បជ្ឈានិកាតិ.

អយមេត្ថ ភាវនាភេទោ.

គោចរភេទោ

២៦. និមិត្តេសុ បន បរិកម្មនិមិត្តំ ឧគ្គហនិមិត្តញ្ច សព្ពត្ថាបិ យថារហំ បរិយាយេន លព្ភន្តេវ.

២៧. បដិភាគនិមិត្តំ បន កសិណាសុភកោដ្ឋាសអានាបានេស្វេវ លព្ភតិ, តត្ថ ហិ បដិភាគនិមិត្តមារព្ភ ឧបចារសមាធិ អប្បនាសមាធិ ច បវត្តន្តិ.

២៨. កថំ? អាទិកម្មិកស្ស ហិ បថវីមណ្ឌលាទីសុ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស តមារម្មណំ បរិកម្មនិមិត្តន្តិ បវុច្ចតិ, សា ច ភាវនា បរិកម្មភាវនា នាម.

២៩. យទា បន តំ និមិត្តំ ចិត្តេន សមុគ្គហិតំ ហោតិ, ចក្ខុនា បស្សន្តស្សេវ មនោទ្វារស្ស អាបាថមាគតំ, តទា តមេវារម្មណំ ឧគ្គហនិមិត្តំ នាម, សា ច ភាវនា សមាធិយតិ.

៣០. តថា សមាហិតស្ស បនេតស្ស តតោ បរំ តស្មិំ ឧគ្គហនិមិត្តេ បរិកម្មសមាធិនា ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស យទា តប្បដិភាគំ វត្ថុធម្មវិមុច្ចិតំ បញ្ញត្តិសង្ខាតំ ភាវនាមយមារម្មណំ ចិត្តេ សន្និសន្នំ សមប្បិតំ ហោតិ, តទា តំ បដិភាគនិមិត្តំ សមុប្បន្នន្តិ បវុច្ចតិ.

៣១. តតោ បដ្ឋាយ បរិបន្ថវិប្បហីនា កាមាវចរសមាធិសង្ខាតា ឧបចារភាវនា និប្ផន្នា នាម ហោតិ.

៣២. តតោ បរំ តមេវ បរិភាគនិមិត្តំ ឧបចារសមាធិនា សមាសេវន្តស្ស រូបាវចរបឋមជ្ឈានមប្បេតិ.

៣៣. តតោ បរំ តមេវ បឋមជ្ឈានំ អាវជ្ជនំ សមាបជ្ជនំ អធិដ្ឋានំ វុដ្ឋានំ បច្ចវេក្ខណា ចេតិ ឥមាហិ បញ្ចហិ វសិតាហិ វសីភូតំ កត្វា វិតក្កាទិកមោឡារិកង្គំ បហានាយ វិចារាទិសុខុមង្គុបត្តិយា បទហតោ យថាក្កមំ ទុតិយជ្ឈានាទយោ យថារហមប្បេន្តិ.

៣៤. ឥច្ចេវំ បថវីកសិណាទីសុ ទ្វាវីសតិកម្មដ្ឋានេសុ បដិភាគនិមិត្តមុបលព្ភតិ.

៣៥. អវសេសេសុ បន អប្បមញ្ញា សត្តបញ្ញត្តិយំ បវត្តន្តិ.

៣៦. អាកាសវជ្ជិតកសិណេសុ បន យំ កិញ្ចិ កសិណំ ឧគ្ឃាដេត្វា លទ្ធមាកាសំ អនន្តវសេន បរិកម្មំ ករោន្តស្ស បឋមារុប្បមប្បេតិ.

៣៧. តមេវ បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ អនន្តវសេន បរិកម្មំ ករោន្តស្ស ទុតិយារុប្បមប្បេតិ.

៣៨. តមេវ បឋមារុប្បវិញ្ញាណាភាវំ បន ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ បរិកម្មំ ករោន្តស្ស តតិយារុប្បមប្បេតិ.

៣៩. តតិយារុប្បំ ‘‘សន្តមេតំ, បណីតមេត’’ន្តិ បរិកម្មំ ករោន្តស្ស ចតុត្ថារុប្បមប្បេតិ.

៤០. អវសេសេសុ ច ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ ពុទ្ធគុណាទិកមារម្មណមារព្ភ បរិកម្មំ កត្វា តស្មិំ និមិត្តេ សាធុកមុគ្គហិតេ តត្ថេវ បរិកម្មញ្ច សមាធិយតិ, ឧបចារោ ច សម្បជ្ជតិ.

៤១. អភិញ្ញាវសេន បវត្តមានំ បន រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានំ អភិញ្ញាបាទកបញ្ចមជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា អធិដ្ឋេយ្យាទិកមាវជ្ជេត្វា បរិកម្មំ ករោន្តស្ស រូបាទីសុ អារម្មណេសុ យថារហមប្បេតិ.

៤២. អភិញ្ញា ច នាម –

ឥទ្ធិវិធំ ទិព្ពសោតំ, បរចិត្តវិជាននា;

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ, ទិព្ពចក្ខូតិ បញ្ចធា.

អយមេត្ថ គោចរភេទោ.

និដ្ឋិតោ ច សមថកម្មដ្ឋាននយោ.

វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ

វិសុទ្ធិភេទោ

៤៣. វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេ បន សីលវិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ចេតិ សត្តវិធេន វិសុទ្ធិសង្គហោ.

៤៤. អនិច្ចលក្ខណំ ទុក្ខលក្ខណំ អនត្តលក្ខណញ្ចេតិ តីណិ លក្ខណានិ.

៤៥. អនិច្ចានុបស្សនា ទុក្ខានុបស្សនា អនត្តានុបស្សនា ចេតិ តិស្សោ អនុបស្សនា.

៤៦. សម្មសនញាណំ ឧទយព្ពយញាណំ ភង្គញាណំ ភយញាណំ អាទីនវញាណំ និព្ពិទាញាណំ មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ បដិសង្ខាញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អនុលោមញាណញ្ចេតិ ទស វិបស្សនាញាណានិ.

៤៧. សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ, អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ, អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ ចេតិ តយោ វិមោក្ខា.

៤៨. សុញ្ញតានុបស្សនា អនិមិត្តានុបស្សនា អប្បណិហិតានុបស្សានា ចេតិ តីណិ វិមោក្ខមុខានិ ច វេទិតព្ពានិ.

៤៩. កថំ? បាតិមោក្ខសំវរសីលំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលញ្ចេតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ សីលវិសុទ្ធិ នាម.

៥០. ឧបចារសមាធិ អប្បនាសមាធិ ចេតិ ទុវិធោបិ សមាធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ នាម.

៥១. លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានវសេន នាមរូប បរិគ្គហោ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ នាម.

៥២. តេសមេវ ច នាមរូបានំ បច្ចយបរិគ្គហោ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ នាម.

៥៣. តតោ បរំ បន តថាបរិគ្គហិតេសុ សប្បច្ចយេសុ តេភូមកសង្ខារេសុ អតីតាទិភេទភិន្នេសុ ខន្ធាទិនយមារព្ភ កលាបវសេន សង្ខិបិត្វា ‘‘អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន, អនត្តា អសារកដ្ឋេនា’’តិ អទ្ធានវសេន សន្តតិវសេន ខណវសេន វា សម្មសនញាណេន លក្ខណត្តយំ សម្មសន្តស្ស តេស្វេវ បច្ចយវសេន ខណវសេន ច ឧទយព្ពយញាណេន ឧទយព្ពយំ សមនុបស្សន្តស្ស ច –

‘‘ឱភាសោ បីតិ បស្សទ្ធិ, អធិមោក្ខោ ច បគ្គហោ;

សុខំ ញាណមុបដ្ឋានមុបេក្ខា ច និកន្តិ ចេ’’តិ. –

ឱភាសាទិវិបស្សនុបក្កិលេសបរិបន្ថបរិគ្គហវសេន មគ្គាមគ្គលក្ខណវវត្ថានំ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

៥៤. តថា បរិបន្ថវិមុត្តស្ស បន តស្ស ឧទយព្ពយញាណតោ បដ្ឋាយ យា វានុលោមា តិលក្ខណំ វិបស្សនាបរម្បរាយ បដិបជ្ជន្តស្ស នវ វិបស្សនាញាណានិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

៥៥. តស្សេវំ បដិបជ្ជន្តស្ស បន វិបស្សនាបរិបាកមាគម្ម ‘‘ឥទានិ អប្បនា ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ភវង្គំ វោច្ឆិជ្ជិត្វា ឧប្បន្នមនោទ្វារាវជ្ជនានន្តរំ ទ្វេ តីណិ វិបស្សនាចិត្តានិ យំ កិញ្ចិ អនិច្ចាទិលក្ខណមារព្ភ បរិកម្មោបចារានុលោមនាមេន បវត្តន្តិ.

៥៦. យា សិខាប្បត្តា, សា សានុលោមា សង្ខារុបេក្ខា វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាតិ ច បវុច្ចតិ.

៥៧. តតោ បរំ គោត្រភុចិត្តំ និព្ពានមាលម្ពិត្វា បុថុជ្ជនគោត្តមភិភវន្តំ, អរិយគោត្តមភិសម្ភោន្តញ្ច បវត្តតិ.

៥៨. តស្សានន្តរមេវ មគ្គោ ទុក្ខសច្ចំ បរិជានន្តោ សមុទយសច្ចំ បជហន្តោ, និរោធសច្ចំ សច្ឆិករោន្តោ, មគ្គសច្ចំ ភាវនាវសេន អប្បនាវីថិមោតរតិ.

៥៩. តតោ បរំ ទ្វេ តីណិ ផលចិត្តានិ បវត្តិត្វា ភវង្គបាតោវ ហោតិ, បុន ភវង្គំ វោច្ឆិន្ទិត្វា បច្ចវេក្ខណញាណានិ បវត្តន្តិ.

៦០. មគ្គំ ផលញ្ច និព្ពានំ, បច្ចវេក្ខតិ បណ្ឌិតោ.

ហីនេ កិលេសេ សេសេ ច, បច្ចវេក្ខតិ វាន វា.

ឆព្ពិសុទ្ធិកមេនេវំ, ភាវេតព្ពោ ចតុព្ពិធោ;

ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, នាម មគ្គោ បវុច្ចតិ.

អយមេត្ថ វិសុទ្ធិភេទោ.

វិមោក្ខភេទោ

៦១. តត្ថ អនត្តានុបស្សនា អត្តាភិនិវេសំ មុញ្ចន្តី សុញ្ញតានុបស្សនា នាម វិមោក្ខមុខំ ហោតិ.

៦២. អនិច្ចានុបស្សនា វិបល្លាសនិមិត្តំ មុញ្ចន្តី អនិមិត្តានុបស្សនា នាម.

៦៣. ទុក្ខានុបស្សនា តណ្ហាបណិធិំ មុញ្ចន្តី អប្បណិហិតានុបស្សនា នាម.

៦៤. តស្មា យទិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អនត្តតោ វិបស្សតិ, សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ នាម ហោតិ មគ្គោ.

៦៥. យទិ អនិច្ចតោ វិបស្សតិ, អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ នាម.

៦៦. យទិ ទុក្ខតោ វិបស្សតិ, អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ នាមាតិ ច មគ្គោ វិបស្សនាគមនវសេន តីណិ នាមានិ លភតិ, តថា ផលញ្ច មគ្គាគមនវសេន មគ្គវីថិយំ.

៦៧. ផលសមាបត្តិវីថិយំ បន យថាវុត្តនយេន វិបស្សន្តានំ យថាសកផលមុប្បជ្ជមានម្បិ វិបស្សនាគមនវសេនេវ សុញ្ញតាទិវិមោក្ខោតិ ច បវុច្ចតិ, អារម្មណវសេន បន សរសវសេន ច នាមត្តយំ សព្ពត្ថ សព្ពេសម្បិ សមមេវ ច.

អយមេត្ថ វិមោក្ខភេទោ.

បុគ្គលភេទោ

៦៨. ឯត្ថ បន សោតាបត្តិមគ្គំ ភាវេត្វា ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាបហានេន បហីនាបាយគមនោ សត្តក្ខត្តុបរមោ សោតាបន្នោ នាម ហោតិ.

៦៩. សកទាគាមិមគ្គំ ភាវេត្វា រាគទោសមោហានំ តនុករត្តា សកទាគាមី នាម ហោតិ សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា.

៧០. អនាគាមិមគ្គំ ភាវេត្វា កាមរាគព្យាបាទានមនវសេសប្បហានេន អនាគាមី នាម ហោតិ អនាគន្ត្វា ឥត្ថត្តំ.

៧១. អរហត្តមគ្គំ ភាវេត្វា អនវសេសកិលេសប្បហានេន អរហា នាម ហោតិ ខីណាសវោ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យោតិ.

អយមេត្ថ បុគ្គលភេទោ.

សមាបត្តិភេទោ

៧២. ផលសមាបត្តិវីថិយំ បនេត្ថ សព្ពេសម្បិ យថាសកផលវសេន សាធារណាវ.

៧៣. និរោធសមាបត្តិសមាបជ្ជនំ បន អនាគាមីនញ្ចេវ អរហន្តានញ្ច លព្ភតិ, តត្ថ យថាក្កមំ បឋមជ្ឈានាទិមហគ្គតសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ គតេ សង្ខារធម្មេ តត្ថ តត្ថេវ វិបស្សន្តោ យាវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ គន្ត្វា តតោ បរំ អធិដ្ឋេយ្យាទិកំ បុព្ពកិច្ចំ កត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជតិ, តស្ស ទ្វិន្នំ អប្បនាជវនានំ បរតោ វោច្ឆិជ្ជតិ ចិត្តសន្តតិ, តតោ និរោធសមាបន្នោ នាម ហោតិ.

៧៤. វុដ្ឋានកាលេ បន អនាគាមិនោ អនាគាមិផលចិត្តំ, អរហតោ អរហត្តផលចិត្តំ ឯកវារមេវ បវត្តិត្វា ភវង្គបាតោ ហោតិ, តតោ បរំ បច្ចវេក្ខណញាណំ បវត្តតិ.

អយមេត្ថ សមាបត្តិភេទោ.

និដ្ឋិតោ ច វិបស្សនាកម្មដ្ឋាននយោ.

ឧយ្យោជនំ

៧៥. ភាវេតព្ពំ បនិច្ចេវំ, ភាវនាទ្វយមុត្តមំ.

បដិបត្តិរសស្សាទំ, បត្ថយន្តេន សាសនេតិ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថសង្គហេ កម្មដ្ឋានសង្គហវិភាគោ នាម

នវមោ បរិច្ឆេទោ.

និគមនំ

(ក) ចារិត្តសោភិតវិសាលកុលោទយេន,

សទ្ធាភិវុឌ្ឍបរិសុទ្ធគុណោទយេន;

នម្បវ្ហយេន បណិធាយ បរានុកម្បំ,

យំ បត្ថិតំ បករណំ បរិនិដ្ឋិតំ តំ.

(ខ) បុញ្ញេន តេន វិបុលេន តុ មូលសោមំ;

ធញ្ញាធិវាសមុទិតោទិតមាយុកន្តំ;

បញ្ញាវទាតគុណសោភិតលជ្ជិភិក្ខូ,

មញ្ញន្តុ បុញ្ញវិភវោទយមង្គលាយ.

ឥតិ អនុរុទ្ធាចរិយេន រចិតំ

អភិធម្មត្ថសង្គហំ នាម បករណំ.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.