៧. ចិត្តសំយុត្តំ

១. សំយោជនសុត្តំ

៣៤៣. ឯកំ សមយំ សម្ពហុលា ថេរា ភិក្ខូ មច្ឆិកាសណ្ឌេ វិហរន្តិ អម្ពាដកវនេ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលានំ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តានំ មណ្ឌលមាឡេ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘‘‘សំយោជន’ន្តិ វា, អាវុសោ, ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា នានាព្យញ្ជនា ឧទាហុ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ? តត្រេកច្ចេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឯវំ ព្យាកតំ ហោតិ – ‘‘‘សំយោជន’ន្តិ វា, អាវុសោ, ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ចា’’តិ. ឯកច្ចេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឯវំ ព្យាកតំ ហោតិ – ‘‘‘សំយោជន’ន្តិ វា, អាវុសោ, ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ចិត្តោ គហបតិ មិគបថកំ អនុប្បត្តោ ហោតិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អស្សោសិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ សម្ពហុលានំ កិរ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តានំ មណ្ឌលមាឡេ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘‘‘សំយោជន’ន្តិ វា, អាវុសោ, ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា នានាព្យញ្ជនា ឧទាហុ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ? តត្រេកច្ចេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឯវំ ព្យាកតំ – ‘‘‘សំយោជន’ន្តិ វា, អាវុសោ, ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ចា’’តិ. ឯកច្ចេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឯវំ ព្យាកតំ ‘សំយោជន’ន្តិ វា, អាវុសោ ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នានន្តិ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចិត្តោ គហបតិ ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘សុតំ មេតំ, ភន្តេ, សម្ពហុលានំ កិរ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តានំ មណ្ឌលមាឡេ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘សំយោជន’ន្តិ វា, អាវុសោ, ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា នានាព្យញ្ជនា ឧទាហុ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ? ឯកច្ចេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឯវំ ព្យាកតំ – ‘‘‘សំយោជន’ន្តិ វា, អាវុសោ, ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ចា’’តិ. ឯកច្ចេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឯវំ ព្យាកតំ ‘‘‘សំយោជន’ន្តិ វា, អាវុសោ, ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, គហបតី’’តិ.

‘‘‘សំយោជន’ន្តិ វា, ភន្តេ, ‘សំយោជនិយា ធម្មា’តិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច. តេន ហិ, ភន្តេ, ឧបមំ វោ ករិស្សាមិ. ឧបមាយបិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ. សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, កាឡោ ច ពលីពទ្ទោ ឱទាតោ ច ពលីពទ្ទោ ឯកេន ទាមេន វា យោត្តេន វា សំយុត្តា អស្សុ. យោ នុ ខោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘កាឡោ ពលីពទ្ទោ ឱទាតស្ស ពលីពទ្ទស្ស សំយោជនំ, ឱទាតោ ពលីពទ្ទោ កាឡស្ស ពលីពទ្ទស្ស សំយោជន’ន្តិ, សម្មា នុ ខោ សោ វទមានោ វទេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, គហបតិ! ន ខោ, គហបតិ, កាឡោ ពលីពទ្ទោ ឱទាតស្ស ពលីពទ្ទស្ស សំយោជនំ, នបិ ឱទាតោ ពលីពទ្ទោ កាឡស្ស ពឡីពទ្ទស្ស សំយោជនំ; យេន ខោ តេ ឯកេន ទាមេន វា យោត្តេន វា សំយុត្តា តំ តត្ថ សំយោជន’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, ន ចក្ខុ រូបានំ សំយោជនំ, ន រូបា ចក្ខុស្ស សំយោជនំ; យញ្ច តត្ថ តទុភយំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ឆន្ទរាគោ តំ តត្ថ សំយោជនំ. ន សោតំ សទ្ទានំ… ន ឃានំ គន្ធានំ… ន ជិវ្ហា រសានំ… ន កាយោ ផោដ្ឋព្ពានំ សំយោជនំ, ន ផោដ្ឋព្ពា កាយស្ស សំយោជនំ; យញ្ច តត្ថ តទុភយំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ឆន្ទរាគោ តំ តត្ថ សំយោជនំ. ន មនោ ធម្មានំ សំយោជនំ, ន ធម្មា មនស្ស សំយោជនំ; យញ្ច តត្ថ តទុភយំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ឆន្ទរាគោ តំ តត្ថ សំយោជន’’ន្តិ. ‘‘លាភា តេ, គហបតិ, សុលទ្ធំ តេ, គហបតិ, យស្ស តេ គម្ភីរេ ពុទ្ធវចនេ បញ្ញាចក្ខុ កមតី’’តិ. បឋមំ.

២. បឋមឥសិទត្តសុត្តំ

៣៤៤. ឯកំ សមយំ សម្ពហុលា ថេរា ភិក្ខូ មច្ឆិកាសណ្ឌេ វិហរន្តិ អម្ពាដកវនេ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចិត្តោ គហបតិ ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេន្តុ មេ, ភន្តេ, ថេរា ស្វាតនាយ ភត្ត’’ន្តិ. អធិវាសេសុំ ខោ ថេរា ភិក្ខូ តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ ថេរានំ ភិក្ខូនំ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ថេរេ ភិក្ខូ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ចិត្តស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិំសុ.

អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មន្តំ ថេរំ ឯតទវោច – ‘‘‘ធាតុនានត្តំ, ធាតុនានត្ត’ន្តិ, ភន្តេ ថេរ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ធាតុនានត្តំ វុត្តំ ភគវតា’’តិ? ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា ថេរោ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មន្តំ ថេរំ ឯតទវោច – ‘‘‘ធាតុនានត្តំ, ធាតុនានត្ត’ន្តិ, ភន្តេ ថេរ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ធាតុនានត្តំ វុត្តំ ភគវតា’’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា ថេរោ តុណ្ហី អហោសិ. តតិយម្បិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មន្តំ ថេរំ ឯតទវោច – ‘‘‘ធាតុនានត្តំ, ធាតុនានត្ត’ន្តិ, ភន្តេ ថេរ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ធាតុនានត្តំ វុត្តំ ភគវតា’’តិ? តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា ថេរោ តុណ្ហី អហោសិ.

អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មតោ ឥសិទត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ ភុត្តាវិនោ ឱនីតបត្តបាណិនោ ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ. អថ ខោ អាយស្មា ថេរោ អាយស្មន្តំ ឥសិទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ ខោ តំ, អាវុសោ ឥសិទត្ត, ឯសោ បញ្ហោ បដិភាសិ, នេសោ បញ្ហោ មំ បដិភាសិ. តេនហាវុសោ ឥសិទត្ត, យទា អញ្ញថាបិ [យទា អញ្ញទាបិ (សី. បី.) អញ្ញទាបិ (?)] ឯវរូបោ បញ្ហោ អាគច្ឆេយ្យ, តញ្ញេវេត្ថ បដិភាសេយ្យា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ទុតិយឥសិទត្តសុត្តំ

៣៤៥. ឯកំ សមយំ សម្ពហុលា ថេរា ភិក្ខូ មច្ឆិកាសណ្ឌេ វិហរន្តិ អម្ពាដកវនេ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចិត្តោ គហបតិ ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេន្តុ មេ, ភន្តេ ថេរា, ស្វាតនាយ ភត្ត’’ន្តិ. អធិវាសេសុំ ខោ ថេរា ភិក្ខូ តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ ថេរានំ ភិក្ខូនំ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ថេរេ ភិក្ខូ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ចិត្តស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិំសុ.

អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មន្តំ ថេរំ ឯតទវោច – ‘‘យា ឥមា, ភន្តេ ថេរ, អនេកវិហិតា ទិដ្ឋិយោ លោកេ ឧប្បជ្ជន្តិ – ‘សស្សតោ លោកោតិ វា, អសស្សតោ លោកោតិ វា, អន្តវា លោកោតិ វា, អនន្តវា លោកោតិ វា, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា. យានិ ចិមានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្រហ្មជាលេ ភណិតានិ; ឥមា នុ ខោ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិយោ កិស្មិំ សតិ ហោន្តិ, កិស្មិំ អសតិ ន ហោន្តី’’តិ?

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា ថេរោ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ…បេ… តតិយម្បិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មន្តំ ថេរំ ឯតទវោច – ‘‘យា ឥមា, ភន្តេ ថេរ, អនេកវិហិតា ទិដ្ឋិយោ លោកេ ឧប្បជ្ជន្តិ – សស្សតោ លោកោតិ វា, អសស្សតោ លោកោតិ វា, អន្តវា លោកោតិ វា, អនន្តវា លោកោតិ វា, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា. យានិ ចិមានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្រហ្មជាលេ ភណិតានិ; ឥមា នុ ខោ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិយោ កិស្មិំ សតិ ហោន្តិ, កិស្មិំ អសតិ ន ហោន្តី’’តិ? តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា ថេរោ តុណ្ហី អហោសិ.

តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឥសិទត្តោ តស្មិំ ភិក្ខុសង្ឃេ សព្ពនវកោ ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មា ឥសិទត្តោ អាយស្មន្តំ ថេរំ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាករោមហំ, ភន្តេ ថេរ, ចិត្តស្ស គហបតិនោ ឯតំ បញ្ហ’’ន្តិ? ‘‘ព្យាករោហិ ត្វំ, អាវុសោ ឥសិទត្ត, ចិត្តស្ស គហបតិនោ ឯតំ បញ្ហ’’ន្តិ. ‘‘ឯវញ្ហិ ត្វំ, គហបតិ, បុច្ឆសិ – ‘យា ឥមា, ភន្តេ ថេរ, អនេកវិហិតា ទិដ្ឋិយោ លោកេ ឧប្បជ្ជន្តិ – សស្សតោ លោកោតិ វា…បេ…; ឥមា នុ ខោ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិយោ កិស្មិំ សតិ ហោន្តិ, កិស្មិំ អសតិ ន ហោន្តី’’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘យា ឥមា, គហបតិ, អនេកវិហិតា ទិដ្ឋិយោ លោកេ ឧប្បជ្ជន្តិ – ‘សស្សតោ លោកោតិ វា, អសស្សតោ លោកោតិ វា, អន្តវា លោកោតិ វា អនន្តវា លោកោតិ វា, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា. យានិ ចិមានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្រហ្មជាលេ ភណិតានិ; ឥមា ខោ, គហបតិ, ទិដ្ឋិយោ សក្កាយទិដ្ឋិយា សតិ ហោន្តិ, សក្កាយទិដ្ឋិយា អសតិ ន ហោន្តី’’’តិ.

‘‘កថំ បន, ភន្តេ, សក្កាយទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធ, គហបតិ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ; វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, សក្កាយទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ.

‘‘កថំ បន, ភន្តេ, សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធ, គហបតិ, សុតវា អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី អរិយធម្មស្ស កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ សប្បុរិសានំ ទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស កោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា រូបំ, ន រូបស្មិំ វា អត្តានំ; ន វេទនំ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតី’’តិ.

‘‘កុតោ, ភន្តេ, អយ្យោ ឥសិទត្តោ អាគច្ឆតី’’តិ? ‘‘អវន្តិយា ខោ, គហបតិ, អាគច្ឆាមី’’តិ. ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, អវន្តិយា ឥសិទត្តោ នាម កុលបុត្តោ អម្ហាកំ អទិដ្ឋសហាយោ បព្ពជិតោ? ទិដ្ឋោ សោ អាយស្មតា’’តិ? ‘‘ឯវំ, គហបតី’’តិ. ‘‘កហំ នុ ខោ សោ, ភន្តេ, អាយស្មា ឯតរហិ វិហរតី’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា ឥសិទត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. ‘‘អយ្យោ នោ, ភន្តេ, ឥសិទត្តោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, គហបតី’’តិ. ‘‘អភិរមតុ, ភន្តេ, អយ្យោ ឥសិទត្តោ មច្ឆិកាសណ្ឌេ. រមណីយំ អម្ពាដកវនំ. អហំ អយ្យស្ស ឥសិទត្តស្ស ឧស្សុក្កំ ករិស្សាមិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ. ‘‘កល្យាណំ វុច្ចតិ, គហបតី’’តិ.

អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មតោ ឥសិទត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ ភុត្តាវិនោ ឱនីតបត្តបាណិនោ ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ. អថ ខោ អាយស្មា ថេរោ អាយស្មន្តំ ឥសិទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ ខោ តំ, អាវុសោ ឥសិទត្ត, ឯសោ បញ្ហោ បដិភាសិ. នេសោ បញ្ហោ មំ បដិភាសិ. តេនហាវុសោ ឥសិទត្ត, យទា អញ្ញថាបិ ឯវរូបោ បញ្ហោ អាគច្ឆេយ្យ, តញ្ញេវេត្ថ បដិភាសេយ្យា’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា ឥសិទត្តោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ មច្ឆិកាសណ្ឌម្ហា បក្កាមិ. យំ មច្ឆិកាសណ្ឌម្ហា បក្កាមិ, តថា បក្កន្តោវ អហោសិ, ន បុន បច្ចាគច្ឆីតិ. តតិយំ.

៤. មហកបាដិហារិយសុត្តំ

៣៤៦. ឯកំ សមយំ សម្ពហុលា ថេរា ភិក្ខូ មច្ឆិកាសណ្ឌេ វិហរន្តិ អម្ពាដកវនេ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចិត្តោ គហបតិ ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេន្តុ មេ, ភន្តេ ថេរា, ស្វាតនាយ គោកុលេ ភត្ត’’ន្តិ. អធិវាសេសុំ ខោ ថេរា ភិក្ខូ តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ ថេរានំ ភិក្ខូនំ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ថេរេ ភិក្ខូ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ចិត្តស្ស គហបតិនោ គោកុលំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិំសុ.

អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ ថេរេ ភិក្ខូ បណីតេន សប្បិបាយាសេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ ភុត្តាវិនោ ឱនីតបត្តបាណិនោ ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ. ចិត្តោបិ ខោ គហបតិ ‘សេសកំ វិស្សជ្ជេថា’តិ វត្វា ថេរេ ភិក្ខូ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ. តេន ខោ បន សមយេន ឧណ្ហំ ហោតិ កុថិតំ [កុដ្ឋិតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]; តេ ច ថេរា ភិក្ខូ បវេលិយមានេន មញ្ញេ កាយេន គច្ឆន្តិ, យថា តំ ភោជនំ ភុត្តាវិនោ.

តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មហកោ តស្មិំ ភិក្ខុសង្ឃេ សព្ពនវកោ ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មា មហកោ អាយស្មន្តំ ថេរំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ ខ្វស្ស, ភន្តេ ថេរ, សីតកោ ច វាតោ វាយេយ្យ, អព្ភសម្បិលាបោ [អព្ភសំពិលាបោ (សី.), អព្ភសំវិលាបោ (បី.)] ច អស្ស, ទេវោ ច ឯកមេកំ ផុសាយេយ្យា’’តិ.

‘‘សាធុ ខ្វស្ស, អាវុសោ មហក, យំ សីតកោ ច វាតោ វាយេយ្យ, អព្ភសម្បិលាបោ ច អស្ស, ទេវោ ច ឯកមេកំ ផុសាយេយ្យា’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា មហកោ តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរិ [អភិសង្ខាសិ (សី.)] យថា សីតកោ ច វាតោ វាយិ, អព្ភសម្បិលាបោ ច អស្ស [អាសិ (?)], ទេវោ ច ឯកមេកំ ផុសិ. អថ ខោ ចិត្តស្ស គហបតិនោ ឯតទហោសិ – ‘‘យោ ខោ ឥមស្មិំ ភិក្ខុសង្ឃេ សព្ពនវកោ ភិក្ខុ តស្សាយំ ឯវរូបោ ឥទ្ធានុភាវោ’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា មហកោ អារាមំ សម្បាបុណិត្វា អាយស្មន្តំ ថេរំ ឯតទវោច – ‘‘អលមេត្តាវតា, ភន្តេ ថេរា’’តិ? ‘‘អលមេត្តាវតា, អាវុសោ មហក! កតមេត្តាវតា, អាវុសោ មហក! បូជិតមេត្តាវតា, អាវុសោ មហកា’’តិ. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ យថាវិហារំ អគមំសុ. អាយស្មាបិ មហកោ សកំ វិហារំ អគមាសិ.

អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេនាយស្មា មហកោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហកំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មន្តំ មហកំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, អយ្យោ មហកោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេតូ’’តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វំ, គហបតិ, អាលិន្ទេ ឧត្តរាសង្គំ បញ្ញបេត្វា តិណកលាបំ ឱកាសេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មតោ មហកស្ស បដិស្សុត្វា អាលិន្ទេ ឧត្តរាសង្គំ បញ្ញបេត្វា តិណកលាបំ ឱកាសេសិ. អថ ខោ អាយស្មា មហកោ វិហារំ បវិសិត្វា សូចិឃដិកំ ទត្វា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរិ យថា តាលច្ឆិគ្គឡេន ច អគ្គឡន្តរិកាយ ច អច្ចិ និក្ខមិត្វា តិណានិ ឈាបេសិ, ឧត្តរាសង្គំ ន ឈាបេសិ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ ឧត្តរាសង្គំ បប្ផោដេត្វា សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ អាយស្មា មហកោ វិហារា និក្ខមិត្វា ចិត្តំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘អលមេត្តាវតា, គហបតី’’តិ?

‘‘អលមេត្តាវតា, ភន្តេ មហក! កតមេត្តាវតា, ភន្តេ, មហក! បូជិតមេត្តាវតា, ភន្តេ មហក! អភិរមតុ, ភន្តេ, អយ្យោ មហកោ មច្ឆិកាសណ្ឌេ. រមណីយំ អម្ពាដកវនំ. អហំ អយ្យស្ស មហកស្ស ឧស្សុក្កំ ករិស្សាមិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ. ‘‘កល្យាណំ វុច្ចតិ, គហបតី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា មហកោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ មច្ឆិកាសណ្ឌម្ហា បក្កាមិ. យំ មច្ឆិកាសណ្ឌម្ហា បក្កាមិ, តថា បក្កន្តោវ អហោសិ; ន បុន បច្ចាគច្ឆីតិ. ចតុត្ថំ.

៥. បឋមកាមភូសុត្តំ

៣៤៧. ឯកំ សមយំ អាយស្មា កាមភូ មច្ឆិកាសណ្ឌេ វិហរតិ អម្ពាដកវនេ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេនាយស្មា កាមភូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ កាមភុំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ចិត្តំ គហបតិំ អាយស្មា កាមភូ ឯតទវោច –

‘‘វុត្តមិទំ, គហបតិ –

‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ, ឯការោ វត្តតី រថោ;

អនីឃំ បស្ស អាយន្តំ [អប្បត្តំ (ស្យា. កំ. ក.)], ឆិន្នសោតំ អពន្ធន’’ន្តិ.

‘‘ឥមស្ស នុ ខោ, គហបតិ, សំខិត្តេន ភាសិតស្ស កថំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតំ, ភន្តេ, ភគវតា ភាសិត’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, គហបតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, មុហុត្តំ អាគមេហិ យាវស្ស អត្ថំ បេក្ខាមី’’តិ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ មុហុត្តំ តុណ្ហី ហុត្វា អាយស្មន្តំ កាមភុំ ឯតទវោច –

‘‘‘នេលង្គ’ន្តិ ខោ, ភន្តេ, សីលានមេតំ អធិវចនំ. ‘សេតបច្ឆាទោ’តិ ខោ, ភន្តេ, វិមុត្តិយា ឯតំ អធិវចនំ. ‘ឯការោ’តិ ខោ, ភន្តេ, សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ‘វត្តតី’តិ ខោ, ភន្តេ, អភិក្កមបដិក្កមស្សេតំ អធិវចនំ. ‘រថោ’តិ ខោ, ភន្តេ, ឥមស្សេតំ ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្ស អធិវចនំ មាតាបេត្តិកសម្ភវស្ស ឱទនកុម្មាសូបចយស្ស អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មស្ស. រាគោ ខោ, ភន្តេ, នីឃោ, ទោសោ នីឃោ, មោហោ នីឃោ. តេ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា ខីណាសវោ ភិក្ខុ ‘អនីឃោ’តិ វុច្ចតិ. ‘អាយន្ត’ន្តិ ខោ, ភន្តេ, អរហតោ ឯតំ អធិវចនំ. ‘សោតោ’តិ ខោ, ភន្តេ, តណ្ហាយេតំ អធិវចនំ. សា ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា ខីណាសវោ ភិក្ខុ ‘ឆិន្នសោតោ’តិ វុច្ចតិ. រាគោ ខោ, ភន្តេ, ពន្ធនំ, ទោសោ ពន្ធនំ, មោហោ ពន្ធនំ. តេ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា ខីណាសវោ ភិក្ខុ ‘អពន្ធនោ’តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ខោ, ភន្តេ, យំ តំ ភគវតា វុត្តំ –

‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ, ឯការោ វត្តតី រថោ;

អនីឃំ បស្ស អាយន្តំ, ឆិន្នសោតំ អពន្ធន’’ន្តិ.

‘‘ឥមស្ស ខោ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមី’’តិ. ‘‘លាភា តេ, គហបតិ, សុលទ្ធំ តេ, គហបតិ! យស្ស តេ គម្ភីរេ ពុទ្ធវចនេ បញ្ញាចក្ខុ កមតី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយកាមភូសុត្តំ

៣៤៨. ឯកំ សមយំ អាយស្មា កាមភូ មច្ឆិកាសណ្ឌេ វិហរតិ អម្ពាដកវនេ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេនាយស្មា កាមភូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មន្តំ កាមភុំ ឯតទវោច – ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, សង្ខារា’’តិ? ‘‘តយោ ខោ, គហបតិ, សង្ខារា – កាយសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ, ចិត្តសង្ខារោ’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មតោ កាមភុស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា អាយស្មន្តំ កាមភុំ ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, កាយសង្ខារោ, កតមោ វចីសង្ខារោ, កតមោ ចិត្តសង្ខារោ’’តិ? ‘‘អស្សាសបស្សាសា ខោ, គហបតិ, កាយសង្ខារោ, វិតក្កវិចារា វចីសង្ខារោ, សញ្ញា ច វេទនា ច ចិត្តសង្ខារោ’’តិ.

‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ…បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘កស្មា បន, ភន្តេ, អស្សាសបស្សាសា កាយសង្ខារោ, កស្មា វិតក្កវិចារា វចីសង្ខារោ, កស្មា សញ្ញា ច វេទនា ច ចិត្តសង្ខារោ’’តិ? ‘‘អស្សាសបស្សាសា ខោ, គហបតិ, កាយិកា. ឯតេ ធម្មា កាយប្បដិពទ្ធា, តស្មា អស្សាសបស្សាសា កាយសង្ខារោ. បុព្ពេ ខោ, គហបតិ, វិតក្កេត្វា វិចារេត្វា បច្ឆា វាចំ ភិន្ទតិ, តស្មា វិតក្កវិចារា វចីសង្ខារោ. សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា. ឯតេ ធម្មា ចិត្តប្បដិពទ្ធា, តស្មា សញ្ញា ច វេទនា ច ចិត្តសង្ខារោ’’តិ.

សាធុ…បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘កថំ បន, ភន្តេ, សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ ហោតី’’តិ? ‘‘ន ខោ, គហបតិ, សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជន្តស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ហោតិ – ‘អហំ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជិស្ស’ន្តិ វា ‘អហំ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជាមី’តិ វា ‘អហំ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ’តិ វា. អថ ខ្វស្ស បុព្ពេវ តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ យំ តំ តថត្តាយ ឧបនេតី’’តិ.

សាធុ …បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជន្តស្ស បន, ភន្តេ, ភិក្ខុនោ កតមេ ធម្មា បឋមំ និរុជ្ឈន្តិ, យទិ វា កាយសង្ខារោ, យទិ វា វចីសង្ខារោ, យទិ វា ចិត្តសង្ខារោ’’តិ? ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជន្តស្ស ខោ, គហបតិ, ភិក្ខុនោ វចីសង្ខារោ បឋមំ និរុជ្ឈតិ, តតោ កាយសង្ខារោ, តតោ ចិត្តសង្ខារោ’’តិ.

សាធុ…បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, មតោ កាលង្កតោ, យោ ចាយំ ភិក្ខុ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ, ឥមេសំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ? ‘‘យ្វាយំ គហបតិ, មតោ កាលង្កតោ តស្ស កាយសង្ខារោ និរុទ្ធោ បដិប្បស្សទ្ធោ, វចីសង្ខារោ និរុទ្ធោ បដិប្បស្សទ្ធោ, ចិត្តសង្ខារោ និរុទ្ធោ បដិប្បស្សទ្ធោ, អាយុ បរិក្ខីណោ, ឧស្មា វូបសន្តា, ឥន្ទ្រិយានិ វិបរិភិន្នានិ. យោ ច ខ្វាយំ, គហបតិ, ភិក្ខុ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ, តស្សបិ កាយសង្ខារោ និរុទ្ធោ បដិប្បស្សទ្ធោ, វចីសង្ខារោ និរុទ្ធោ បដិប្បស្សទ្ធោ, ចិត្តសង្ខារោ និរុទ្ធោ បដិប្បស្សទ្ធោ, អាយុ អបរិក្ខីណោ, ឧស្មា អវូបសន្តា, ឥន្ទ្រិយានិ វិប្បសន្នានិ. យ្វាយំ, គហបតិ, មតោ កាលង្កតោ, យោ ចាយំ ភិក្ខុ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ, ឥទំ នេសំ នានាករណ’’ន្តិ.

សាធុ…បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘កថំ បន, ភន្តេ, សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋានំ ហោតី’’តិ? ‘‘ន ខោ, គហបតិ, សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋហន្តស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ហោតិ – ‘អហំ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋហិស្ស’ន្តិ វា ‘អហំ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋហាមី’តិ វា ‘អហំ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតោ’តិ វា. អថ ខ្វស្ស បុព្ពេវ តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ, យំ តំ តថត្តាយ ឧបនេតី’’តិ.

សាធុ, ភន្តេ…បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋហន្តស្ស បន, ភន្តេ, ភិក្ខុនោ កតមេ ធម្មា បឋមំ ឧប្បជ្ជន្តិ, យទិ វា កាយសង្ខារោ, យទិ វា វចីសង្ខារោ, យទិ វា ចិត្តសង្ខារោ’’តិ? ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋហន្តស្ស, គហបតិ, ភិក្ខុនោ ចិត្តសង្ខារោ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ កាយសង្ខារោ, តតោ វចីសង្ខារោ’’តិ.

សាធុ…បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតំ បន, ភន្តេ, ភិក្ខុំ កតិ ផស្សា ផុសន្តិ’’? ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតំ ខោ, គហបតិ, ភិក្ខុំ តយោ ផស្សា ផុសន្តិ – សុញ្ញតោ ផស្សោ, អនិមិត្តោ ផស្សោ, អប្បណិហិតោ ផស្សោ’’តិ.

សាធុ…បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស បន, ភន្តេ, ភិក្ខុនោ កិំនិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ, កិំបោណំ, កិំបព្ភារ’’ន្តិ? ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស ខោ, គហបតិ, ភិក្ខុនោ វិវេកនិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ វិវេកបោណំ វិវេកបព្ភារ’’ន្តិ.

‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អាយស្មតោ កាមភុស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា អាយស្មន្តំ កាមភុំ ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ – ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា បន, ភន្តេ, កតិ ធម្មា ពហូបការា’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ ត្វំ, គហបតិ, យំ បឋមំ បុច្ឆិតព្ពំ តំ បុច្ឆសិ. អបិ ច ត្យាហំ ព្យាករិស្សាមិ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា ខោ, គហបតិ, ទ្វេ ធម្មា ពហូបការា – សមថោ ច វិបស្សនា ចា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. គោទត្តសុត្តំ

៣៤៩. ឯកំ សមយំ អាយស្មា គោទត្តោ មច្ឆិកាសណ្ឌេ វិហរតិ អម្ពាដកវនេ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេនាយស្មា គោទត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ គោទត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ចិត្តំ គហបតិំ អាយស្មា គោទត្តោ ឯតទវោច – ‘‘យា ចាយំ, គហបតិ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ, យា ច អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិ, យា ច សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ, យា ច អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ, ឥមេ ធម្មា នានត្ថា នានាព្យញ្ជនា ឧទាហុ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច. អត្ថិ បន, ភន្តេ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ.

‘‘កតមោ ច, ភន្តេ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច? ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ [ចតុត្ថិំ (?)]. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន [អព្យាបជ្ឈេន (សី. ស្យា. កំ. បី.), អព្យាពជ្ឈេន (?)] ផរិត្វា វិហរតិ. ករុណាសហគតេន ចេតសា…បេ… មុទិតាសហគតេន ចេតសា…បេ… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន ផរិត្វា វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភន្តេ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ.

‘‘កតមា ច, ភន្តេ, អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម, ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភន្តេ, អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិ.

‘‘កតមា ច, ភន្តេ, សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘សុញ្ញមិទំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភន្តេ, សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ.

‘‘កតមា ច, ភន្តេ, អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភន្តេ, អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ. អយំ ខោ, ភន្តេ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច.

‘‘កតមោ ច, ភន្តេ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នានំ? រាគោ, ភន្តេ, បមាណករណោ, ទោសោ បមាណករណោ, មោហោ បមាណករណោ. តេ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យាវតា ខោ, ភន្តេ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិយោ, អកុប្បា តាសំ ចេតោវិមុត្តិ អគ្គមក្ខាយតិ. សា ខោ បន អកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ សុញ្ញា រាគេន, សុញ្ញា ទោសេន, សុញ្ញា មោហេន. រាគោ ខោ, ភន្តេ, កិញ្ចនំ, ទោសោ កិញ្ចនំ, មោហោ កិញ្ចនំ. តេ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យាវតា ខោ, ភន្តេ, អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិយោ, អកុប្បា តាសំ ចេតោវិមុត្តិ អគ្គមក្ខាយតិ. សា ខោ បន អកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ សុញ្ញា រាគេន, សុញ្ញា ទោសេន, សុញ្ញា មោហេន. រាគោ ខោ, ភន្តេ, និមិត្តករណោ, ទោសោ និមិត្តករណោ, មោហោ និមិត្តករណោ. តេ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យាវតា ខោ, ភន្តេ, អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិយោ, អកុប្បា តាសំ ចេតោវិមុត្តិ អគ្គមក្ខាយតិ. សា ខោ បន អកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ សុញ្ញា រាគេន, សុញ្ញា ទោសេន, សុញ្ញា មោហេន. អយំ ខោ, ភន្តេ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ. ‘‘លាភា តេ, គហបតិ, សុលទ្ធំ តេ, គហបតិ! យស្ស តេ គម្ភីរេ ពុទ្ធវចនេ បញ្ញាចក្ខុ កមតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. និគណ្ឋនាដបុត្តសុត្តំ

៣៥០. តេន ខោ បន សមយេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ [នាតបុត្តោ (សី.)] មច្ឆិកាសណ្ឌំ អនុប្បត្តោ ហោតិ មហតិយា និគណ្ឋបរិសាយ សទ្ធិំ. អស្សោសិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ – ‘‘និគណ្ឋោ កិរ នាដបុត្តោ មច្ឆិកាសណ្ឌំ អនុប្បត្តោ មហតិយា និគណ្ឋបរិសាយ សទ្ធិ’’ន្តិ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ សម្ពហុលេហិ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា និគណ្ឋេន នាដបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ចិត្តំ គហបតិំ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘សទ្ទហសិ ត្វំ, គហបតិ, សមណស្ស គោតមស្ស – អត្ថិ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ, អត្ថិ វិតក្កវិចារានំ និរោធោ’’តិ?

‘‘ន ខ្វាហំ ឯត្ថ, ភន្តេ, ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមិ. អត្ថិ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ, អត្ថិ វិតក្កវិចារានំ និរោធោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ឧល្លោកេត្វា [សកំ បរិសំ អបលោកេត្វា (សី. ស្យា. កំ.), ឱលោកេត្វា (សី. អដ្ឋ. ស្យា. អដ្ឋ.)] ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ ភវន្តោ បស្សន្តុ, យាវ ឧជុកោ ចាយំ ចិត្តោ គហបតិ, យាវ អសឋោ ចាយំ ចិត្តោ គហបតិ, យាវ អមាយាវី ចាយំ ចិត្តោ គហបតិ, វាតំ វា សោ ជាលេន ពាធេតព្ពំ មញ្ញេយ្យ, យោ វិតក្កវិចារេ និរោធេតព្ពំ មញ្ញេយ្យ, សកមុដ្ឋិនា វា សោ គង្គាយ សោតំ អាវារេតព្ពំ មញ្ញេយ្យ, យោ វិតក្កវិចារេ និរោធេតព្ពំ មញ្ញេយ្យា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ភន្តេ, កតមំ នុ ខោ បណីតតរំ – ញាណំ វា សទ្ធា វា’’តិ? ‘‘សទ្ធាយ ខោ, គហបតិ, ញាណំយេវ បណីតតរ’’ន្តិ. ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាមិ, វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. អហំ ខោ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាមិ, វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. អហំ ខោ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាមិ, បីតិយា ច វិរាគា…បេ… តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. អហំ ខោ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាមិ, សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. ន សោ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ឯវំ ជានន្តោ ឯវំ បស្សន្តោ កស្ស អញ្ញស្ស សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា សទ្ធាយ គមិស្សាមិ? អត្ថិ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ, អត្ថិ វិតក្កវិចារានំ និរោធោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ សកំ បរិសំ អបលោកេត្វា ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ ភវន្តោ បស្សន្តុ, យាវ អនុជុកោ ចាយំ ចិត្តោ គហបតិ, យាវ សឋោ ចាយំ ចិត្តោ គហបតិ, យាវ មាយាវី ចាយំ ចិត្តោ គហបតី’’តិ.

‘‘ឥទានេវ ខោ តេ [ឥទានេវ ច បន (ស្យា. កំ. ក.)] មយំ, ភន្តេ, ភាសិតំ – ‘ឯវំ អាជានាម ឥទំ ភវន្តោ បស្សន្តុ, យាវ ឧជុកោ ចាយំ ចិត្តោ គហបតិ, យាវ អសឋោ ចាយំ ចិត្តោ គហបតិ, យាវ អមាយាវី ចាយំ ចិត្តោ គហបតី’តិ. ឥទានេវ ច បន មយំ, ភន្តេ, ភាសិតំ – ‘ឯវំ អាជានាម ឥទំ ភវន្តោ បស្សន្តុ, យាវ អនុជុកោ ចាយំ ចិត្តោ គហបតិ, យាវ សឋោ ចាយំ ចិត្តោ គហបតិ, យាវ មាយាវី ចាយំ ចិត្តោ គហបតី’តិ. សចេ តេ, ភន្តេ, បុរិមំ សច្ចំ, បច្ឆិមំ តេ មិច្ឆា. សចេ បន តេ, ភន្តេ, បុរិមំ មិច្ឆា, បច្ឆិមំ តេ សច្ចំ. ឥមេ ខោ បន, ភន្តេ, ទស សហធម្មិកា បញ្ហា អាគច្ឆន្តិ. យទា នេសំ អត្ថំ អាជានេយ្យាសិ, អថ មំ បដិហរេយ្យាសិ សទ្ធិំ និគណ្ឋបរិសាយ. ឯកោ បញ្ហោ, ឯកោ ឧទ្ទេសោ, ឯកំ វេយ្យាករណំ. ទ្វេ បញ្ហា, ទ្វេ ឧទ្ទេសា, ទ្វេ វេយ្យាករណានិ. តយោ បញ្ហា, តយោ ឧទ្ទេសា, តីណិ វេយ្យាករណានិ. ចត្តារោ បញ្ហា, ចត្តារោ ឧទ្ទេសា, ចត្តារិ វេយ្យាករណានិ. បញ្ច បញ្ហា, បញ្ច ឧទ្ទេសា, បញ្ច វេយ្យាករណានិ. ឆ បញ្ហា, ឆ ឧទ្ទេសា, ឆ វេយ្យាករណានិ. សត្ត បញ្ហា, សត្ត ឧទ្ទេសា, សត្ត វេយ្យាករណានិ. អដ្ឋ បញ្ហា, អដ្ឋ ឧទ្ទេសា, អដ្ឋ វេយ្យាករណានិ. នវ បញ្ហា, នវ ឧទ្ទេសា, នវ វេយ្យាករណានិ. ទស បញ្ហា, ទស ឧទ្ទេសា, ទស វេយ្យាករណានី’’តិ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឥមេ ទស សហធម្មិកេ បញ្ហេ អាបុច្ឆិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមីតិ. អដ្ឋមំ.

៩. អចេលកស្សបសុត្តំ

៣៥១. តេន ខោ បន សមយេន អចេលោ កស្សបោ មច្ឆិកាសណ្ឌំ អនុប្បត្តោ ហោតិ ចិត្តស្ស គហបតិនោ បុរាណគិហិសហាយោ. អស្សោសិ ខោ ចិត្តោ គហបតិ – ‘‘អចេលោ កិរ កស្សបោ មច្ឆិកាសណ្ឌំ អនុប្បត្តោ អម្ហាកំ បុរាណគិហិសហាយោ’’តិ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ យេន អចេលោ កស្សបោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អចេលេន កស្សបេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អចេលំ កស្សបំ ឯតទវោច – ‘‘កីវចិរំ បព្ពជិតស្ស, ភន្តេ, កស្សបា’’តិ? ‘‘តិំសមត្តានិ ខោ មេ, គហបតិ, វស្សានិ បព្ពជិតស្សា’’តិ. ‘‘ឥមេហិ បន តេ, ភន្តេ, តិំសមត្តេហិ វស្សេហិ អត្ថិ កោចិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា [ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ (ស្យា. កំ.)] អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘ឥមេហិ ខោ មេ, គហបតិ, តិំសមត្តេហិ វស្សេហិ បព្ពជិតស្ស នត្ថិ កោចិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ, អញ្ញត្រ នគ្គេយ្យា ច មុណ្ឌេយ្យា ច បាវឡនិប្ផោដនាយ ចា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ចិត្តោ គហបតិ អចេលំ កស្សបំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ! ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតតា [សព្ពត្ថបិ ឯវមេវ ទិស្សតិ] យត្រ ហិ នាម តិំសមត្តេហិ វស្សេហិ ន កោចិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ អភវិស្ស ផាសុវិហារោ, អញ្ញត្រ នគ្គេយ្យា ច មុណ្ឌេយ្យា ច បាវឡនិប្ផោដនាយ ចា’’តិ!

‘‘តុយ្ហំ បន, គហបតិ, កីវចិរំ ឧបាសកត្តំ ឧបគតស្សា’’តិ? ‘‘មយ្ហម្បិ ខោ បន, ភន្តេ, តិំសមត្តានិ វស្សានិ ឧបាសកត្តំ ឧបគតស្សា’’តិ. ‘‘ឥមេហិ បន តេ, គហបតិ, តិំសមត្តេហិ វស្សេហិ អត្ថិ កោចិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘គិហិនោបិ សិយា, ភន្តេ. អហញ្ហិ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាមិ, វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. អហញ្ហិ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាមិ, វិតក្កវិចារានំ វូបសមា …បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. អហញ្ហិ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាមិ, បីតិយា ច វិរាគា…បេ… តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. អហញ្ហិ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាមិ, សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. សចេ ខោ បនាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ [ភគវតា (ស្យា. កំ.)] បឋមតរំ កាលំ ករេយ្យំ, អនច្ឆរិយំ ខោ បនេតំ យំ មំ ភគវា ឯវំ ព្យាករេយ្យ – ‘នត្ថិ តំ សំយោជនំ យេន សំយោជនេន សំយុត្តោ ចិត្តោ គហបតិ បុន ឥមំ លោកំ អាគច្ឆេយ្យា’’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អចេលោ កស្សបោ ចិត្តំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ! ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតតា, យត្រ ហិ នាម គិហី ឱទាតវសនោ [គិហី ឱទាតវសនា (សី. បី.)] ឯវរូបំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ អធិគមិស្សតិ [អធិគមិស្សន្តិ (សី. បី.)] ផាសុវិហារំ. លភេយ្យាហំ, គហបតិ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ.

អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ អចេលំ កស្សបំ អាទាយ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អយំ, ភន្តេ, អចេលោ កស្សបោ អម្ហាកំ បុរាណគិហិសហាយោ. ឥមំ ថេរា បព្ពាជេន្តុ ឧបសម្បាទេន្តុ. អហមស្ស ឧស្សុក្កំ ករិស្សាមិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ. អលត្ថ ខោ អចេលោ កស្សបោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ. អចិរូបសម្បន្នោ ច បនាយស្មា កស្សបោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា កស្សបោ អរហតំ អហោសីតិ. នវមំ.

១០. គិលានទស្សនសុត្តំ

៣៥២. តេន ខោ បន សមយេន ចិត្តោ គហបតិ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ សម្ពហុលា អារាមទេវតា វនទេវតា រុក្ខទេវតា ឱសធិតិណវនប្បតីសុ អធិវត្ថា ទេវតា សង្គម្ម សមាគម្ម ចិត្តំ គហបតិំ ឯតទវោចុំ – ‘‘បណិធេហិ, គហបតិ, អនាគតមទ្ធានំ រាជា អស្សំ ចក្កវត្តី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, ចិត្តោ គហបតិ តា អារាមទេវតា វនទេវតា រុក្ខទេវតា ឱសធិតិណវនប្បតីសុ អធិវត្ថា ទេវតា ឯតទវោច – ‘‘តម្បិ អនិច្ចំ, តម្បិ អទ្ធុវំ, តម្បិ បហាយ គមនីយ’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, ចិត្តស្ស គហបតិនោ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា ចិត្តំ គហបតិំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សតិំ, អយ្យបុត្ត, ឧបដ្ឋបេហិ, មា វិប្បលបី’’តិ. ‘‘កិំ តាហំ វទាមិ យំ មំ តុម្ហេ ឯវំ វទេថ – ‘សតិំ, អយ្យបុត្ត, ឧបដ្ឋបេហិ, មា វិប្បលបី’’’តិ? ‘‘ឯវំ ខោ ត្វំ, អយ្យបុត្ត, វទេសិ – ‘តម្បិ អនិច្ចំ, តម្បិ អទ្ធុវំ, តម្បិ បហាយ គមនីយ’’’ន្តិ. ‘‘តថា ហិ បន មំ អារាមទេវតា វនទេវតា រុក្ខទេវតា ឱសធិតិណវនប្បតីសុ អធិវត្ថា ទេវតា ឯវមាហំសុ – ‘បណិធេហិ, គហបតិ, អនាគតមទ្ធានំ រាជា អស្សំ ចក្កវត្តី’តិ. តាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘តម្បិ អនិច្ចំ…បេ… តម្បិ បហាយ គមនីយ’’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន តា, អយ្យបុត្ត, អារាមទេវតា វនទេវតា រុក្ខទេវតា ឱសធិតិណវនប្បតីសុ អធិវត្ថា ទេវតា អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឯវមាហំសុ – ‘បណិធេហិ, គហបតិ, អនាគតមទ្ធានំ រាជា អស្សំ ចក្កវត្តី’’’តិ? ‘‘តាសំ ខោ អារាមទេវតានំ វនទេវតានំ រុក្ខទេវតានំ ឱសធិតិណវនប្បតីសុ អធិវត្ថានំ ទេវតានំ ឯវំ ហោតិ – ‘អយំ ខោ ចិត្តោ គហបតិ, សីលវា [សីលវន្តោ (ក.)] កល្យាណធម្មោ. សចេ បណិទហិស្សតិ – អនាគតមទ្ធានំ រាជា អស្សំ ចក្កវត្តី’តិ, ‘តស្ស ខោ អយំ ឥជ្ឈិស្សតិ, សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា ធម្មិកោ ធម្មិកំ ផលំ អនុបស្សតី’តិ. ឥមំ ខោ តា អារាមទេវតា វនទេវតា រុក្ខទេវតា ឱសធិតិណវនប្បតីសុ អធិវត្ថា ទេវតា អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឯវមាហំសុ – ‘បណិធេហិ, គហបតិ, អនាគតមទ្ធានំ រាជា អស្សំ ចក្កវត្តី’តិ. តាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘តម្បិ អនិច្ចំ, តម្បិ អទ្ធុវំ, តម្បិ បហាយ គមនីយ’’’ន្តិ.

‘‘តេន ហិ, អយ្យបុត្ត, អម្ហេបិ ឱវទាហី’’តិ. ‘‘តស្មា ហិ វោ ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតា ភវិស្សាម – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតា ភវិស្សាម – ‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’តិ. សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតា ភវិស្សាម – ‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, ឧជុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, ញាយប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, សាមីចិប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, យទិទំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ អាហុនេយ្យោ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’តិ. យំ ខោ បន កិញ្ចិ កុលេ ទេយ្យធម្មំ សព្ពំ តំ អប្បដិវិភត្តំ ភវិស្សតិ សីលវន្តេហិ កល្យាណធម្មេហីតិ ឯវញ្ហិ វោ សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. អថ ខោ ចិត្តោ គហបតិ មិត្តាមច្ចេ ញាតិសាលោហិតេ ពុទ្ធេ ច ធម្មេ ច សង្ឃេ ច ចាគេ ច សមាទបេត្វា កាលមកាសីតិ. ទសមំ.

ចិត្តសំយុត្តំ សមត្តំ.