១០. អព្យាកតសំយុត្តំ
១. ខេមាសុត្តំ
៤១០. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ខេមា ភិក្ខុនី កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានា អន្តរា ច សាវត្ថិំ អន្តរា ច សាកេតំ តោរណវត្ថុស្មិំ វាសំ ឧបគតា ហោតិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ សាកេតា សាវត្ថិំ គច្ឆន្តោ, អន្តរា ច សាកេតំ អន្តរា ច សាវត្ថិំ តោរណវត្ថុស្មិំ ឯករត្តិវាសំ ឧបគច្ឆិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ អញ្ញតរំ បុរិសំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, តោរណវត្ថុស្មិំ តថារូបំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា ជាន យមហំ អជ្ជ បយិរុបាសេយ្យ’’ន្តិ.
‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ សោ បុរិសោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បដិស្សុត្វា កេវលកប្បំ តោរណវត្ថុំ អាហិណ្ឌន្តោ [អន្វាហិណ្ឌន្តោ (សី.)] នាទ្ទស តថារូបំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា យំ រាជា បសេនទិ កោសលោ បយិរុបាសេយ្យ. អទ្ទសា ខោ សោ បុរិសោ ខេមំ ភិក្ខុនិំ តោរណវត្ថុស្មិំ វាសំ ឧបគតំ. ទិស្វាន យេន រាជា បសេនទិ កោសលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ឯតទវោច –
‘‘នត្ថិ ខោ, ទេវ, តោរណវត្ថុស្មិំ តថារូបោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា យំ ទេវោ បយិរុបាសេយ្យ. អត្ថិ ច ខោ, ទេវ, ខេមា នាម ភិក្ខុនី, តស្ស ភគវតោ សាវិកា អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. តស្សា ខោ បន អយ្យាយ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘បណ្ឌិតា, វិយត្តា មេធាវិនី ពហុស្សុតា ចិត្តកថា កល្យាណបដិភានា’តិ. តំ ទេវោ បយិរុបាសតូ’’តិ.
អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ យេន ខេមា ភិក្ខុនី តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ខេមំ ភិក្ខុនិំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ខេមំ ភិក្ខុនិំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, អយ្យេ, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, ភគវតា – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បនយ្យេ, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, មហារាជ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, អយ្យេ, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, ភគវតា – ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បនយ្យេ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ. ‘‘ឯតម្បិ ខោ, មហារាជ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ.
‘‘‘កិំ នុ ខោ, អយ្យេ, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ, ឥតិ បុដ្ឋា សមានា – ‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, ភគវតា – ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. ‘កិំ បនយ្យេ, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ឥតិ បុដ្ឋា សមានា – ‘ឯតម្បិ ខោ, មហារាជ, អព្យាកតំ ភគវតា – ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. ‘កិំ នុ ខោ, អយ្យេ, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ឥតិ បុដ្ឋា សមានា – ‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, ភគវតា – ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. ‘កិំ បនយ្យេ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ឥតិ បុដ្ឋា សមានា – ‘ឯតម្បិ ខោ, មហារាជ, អព្យាកតំ ភគវតា – នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. ‘កោ នុ ខោ, អយ្យេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’’តិ?
‘‘តេន ហិ, មហារាជ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ. យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, អត្ថិ តេ កោចិ គណកោ វា មុទ្ទិកោ វា សង្ខាយកោ វា យោ បហោតិ គង្គាយ វាលុកំ [វាលិកំ (សី. ស្យា. កំ.)] គណេតុំ – ឯត្តកា [ឯត្តិកា (សី.)] វាលុកា ឥតិ វា, ឯត្តកានិ វាលុកសតានិ ឥតិ វា, ឯត្តកានិ វាលុកសហស្សានិ ឥតិ វា, ឯត្តកានិ វាលុកសតសហស្សានិ ឥតិ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អយ្យេ’’. ‘‘អត្ថិ បន តេ កោចិ គណកោ វា មុទ្ទិកោ វា សង្ខាយកោ វា យោ បហោតិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ គណេតុំ – ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកានិ ឥតិ វា, ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសតានិ ឥតិ វា, ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសហស្សានិ ឥតិ វា, ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសតសហស្សានិ ឥតិ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អយ្យេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘មហាយ្យេ, សមុទ្ទោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុប្បរិយោគាហោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេន រូបេ តថាគតំ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេយ្យ តំ រូបំ តថាគតស្ស បហីនំ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវង្កតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ. រូបសង្ខាយវិមុត្តោ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុប្បរិយោគាហោ – សេយ្យថាបិ មហាសមុទ្ទោ. ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ.
‘‘យាយ វេទនាយ តថាគតំ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេយ្យ, សា វេទនា តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. វេទនាសង្ខាយវិមុត្តោ, មហារាជ, តថាគតោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុប្បរិយោគាហោ – សេយ្យថាបិ មហាសមុទ្ទោ. ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ.
‘‘យាយ សញ្ញា តថាគតំ…បេ… យេហិ សង្ខារេហិ តថាគតំ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេយ្យ, តេ សង្ខារា តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. សង្ខារសង្ខាយវិមុត្តោ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុប្បរិយោគាហោ – សេយ្យថាបិ មហាសមុទ្ទោ. ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ.
‘‘យេន វិញ្ញាណេ តថាគតំ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេយ្យ តំ វិញ្ញាណំ តថាគតស្ស បហីនំ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវង្កតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ. វិញ្ញាណសង្ខាយវិមុត្តោ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុប្បរិយោគាហោ – សេយ្យថាបិ មហាសមុទ្ទោ. ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតី’’តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ខេមាយ ភិក្ខុនិយា ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ខេមំ ភិក្ខុនិំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.
អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ អបរេន សមយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, មយា – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, មហារាជ, អព្យាកតំ មយា – ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, មយា – ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, មហារាជ, អព្យាកតំ មយា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, មយា – ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ…បេ…. ‘‘‘កិំ បន, ភន្តេ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘‘‘ឯតម្បិ ខោ, មហារាជ, អព្យាកតំ មយា – នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ?
‘‘តេន ហិ, មហារាជ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ. យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, អត្ថិ តេ កោចិ គណកោ វា មុទ្ទិកោ វា សង្ខាយកោ វា យោ បហោតិ គង្គាយ វាលុកំ គណេតុំ – ឯត្តកា វាលុកា ឥតិ វា…បេ… ឯត្តកានិ វាលុកសតសហស្សានិ ឥតិ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘អត្ថិ បន តេ កោចិ គណកោ វា មុទ្ទិកោ វា សង្ខាយកោ វា យោ បហោតិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ គណេតុំ – ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកានិ ឥតិ វា…បេ… ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសតសហស្សានិ ឥតិ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘មហា, ភន្តេ, សមុទ្ទោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុប្បរិយោគាហោ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេន រូបេន តថាគតំ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេយ្យ, តំ រូបំ តថាគតស្ស បហីនំ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវង្កតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ. រូបសង្ខាយវិមុត្តោ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុប្បរិយោគាហោ – សេយ្យថាបិ មហាសមុទ្ទោ. ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ. យាយ វេទនាយ…បេ… យាយ សញ្ញាយ…បេ… យេហិ សង្ខារេហិ…បេ…’’.
‘‘យេន វិញ្ញាណេន តថាគតំ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេយ្យ, តំ វិញ្ញាណំ តថាគតស្ស បហីនំ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវង្កតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ. វិញ្ញាណសង្ខាយវិមុត្តោ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុប្បរិយោគាហោ – សេយ្យថាបិ មហាសមុទ្ទោ. ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតិ, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ឧបេតី’’តិ.
‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! យត្រ ហិ នាម សត្ថុ ចេវ [សត្ថុនោ ចេវ (សី.)] សាវិកាយ ច អត្ថេន អត្ថោ ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនំ សំសន្ទិស្សតិ, សមេស្សតិ, ន វិរោធយិស្សតិ [វិហាយិស្សតិ (សី. ស្យា. កំ.), វិគាយិស្សតិ (ក.)] យទិទំ អគ្គបទស្មិំ. ឯកមិទាហំ, ភន្តេ, សមយំ ខេមំ ភិក្ខុនិំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ អបុច្ឆិំ. សាបិ មេ អយ្យា ឯតេហិ បទេហិ ឯតេហិ ព្យញ្ជនេហិ ឯតមត្ថំ ព្យាកាសិ, សេយ្យថាបិ ភគវា. អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! យត្រ ហិ នាម សត្ថុ ចេវ សាវិកាយ ច អត្ថេន អត្ថោ ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនំ សំសន្ទិស្សតិ, សមេស្សតិ, ន វិរោធយិស្សតិ យទិទំ អគ្គបទស្មិំ. ហន្ទ ទានិ មយំ, ភន្តេ, គច្ឆាម. ពហុកិច្ចា មយំ ពហុករណីយា’’តិ. ‘‘យស្ស ទានិ ត្វំ, មហារាជ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមីតិ. បឋមំ.
២. អនុរាធសុត្តំ
៤១១. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា អនុរាធោ ភគវតោ អវិទូរេ អរញ្ញកុដិកាយំ វិហរតិ. អថ ខោ សម្ពហុលា អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា យេនាយស្មា អនុរាធោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អនុរាធេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា អាយស្មន្តំ អនុរាធំ ឯតទវោចុំ – ‘‘យោ សោ, អាវុសោ អនុរាធ, តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ, តំ តថាគតោ ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា’’តិ? ‘‘យោ សោ, អាវុសោ, តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ, តំ តថាគតោ អញ្ញត្រ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា អាយស្មន្តំ អនុរាធំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សោ ចាយំ [យោ ចាយំ (សី.)] ភិក្ខុ នវោ ភវិស្សតិ អចិរបព្ពជិតោ, ថេរោ វា បន ពាលោ អព្យត្តោ’’តិ. អថ ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា អាយស្មន្តំ អនុរាធំ នវវាទេន ច ពាលវាទេន ច អបសាទេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ.
អថ ខោ អាយស្មតោ អនុរាធស្ស អចិរបក្កន្តេសុ អញ្ញតិត្ថិយេសុ បរិព្ពាជកេសុ ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ខោ មំ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឧត្តរិំ បុច្ឆេយ្យុំ, កថំ ព្យាករមានោ នុ ខ្វាហំ តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ វុត្តវាទី ចេវ ភគវតោ អស្សំ, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យំ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យំ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ? អថ ខោ អាយស្មា អនុរាធោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អនុរាធោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អវិទូរេ អរញ្ញកុដិកាយំ វិហរាមិ. អថ ខោ, ភន្តេ, សម្ពហុលា អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា យេនាហំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា មយា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ, ភន្តេ, តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា មំ ឯតទវោចុំ – ‘‘យោ សោ, អាវុសោ អនុរាធ, តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ, តំ តថាគតោ ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា’’តិ? ឯវំ វុត្តាហំ, ភន្តេ, តេ អញ្ញតិត្ថិយេ បរិព្ពាជកេ ឯតទវោចំ – ‘‘យោ សោ, អាវុសោ, តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ, តំ តថាគតោ អញ្ញត្រ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា មំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សោ ចាយំ ភិក្ខុ នវោ ភវិស្សតិ អចិរបព្ពជិតោ ថេរោ វា បន ពាលោ អព្យត្តោ’’តិ. អថ ខោ មំ, ភន្តេ, តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា នវវាទេន ច ពាលវាទេន ច អបសាទេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, អចិរបក្កន្តេសុ តេសុ អញ្ញតិត្ថិយេសុ បរិព្ពាជកេសុ ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ខោ មំ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឧត្តរិំ បុច្ឆេយ្យុំ, កថំ ព្យាករមានោ នុ ខ្វាហំ តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ វុត្តវាទី ចេវ ភគវតោ អស្សំ, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យំ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យំ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ?
‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?
‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.
‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?
‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.
‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ?
‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.
‘‘វេទនា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ?…បេ… សញ្ញា …បេ… សង្ខារា…បេ… ‘‘វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?
‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.
‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?
‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.
‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ?
‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.
‘‘តស្មាតិហ, អនុរាធ, យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. យា កាចិ វេទនា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យេ កេចិ សង្ខារា…បេ… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ បស្សំ, អនុរាធ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ.
‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, រូបំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សញ្ញំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សង្ខារេ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វិញ្ញាណំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, រូបស្មិំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘អញ្ញត្រ រូបា តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនាយ…បេ… អញ្ញត្រ វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ…បេ… អញ្ញត្រ សញ្ញាយ…បេ… សង្ខារេសុ…បេ… អញ្ញត្រ សង្ខារេហិ…បេ… វិញ្ញាណស្មិំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.
‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, រូបំ, វេទនំ, សញ្ញំ, សង្ខារេ, វិញ្ញាណំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, អយំ សោ អរូបី អវេទនោ អសញ្ញី អសង្ខារោ អវិញ្ញាណោ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯត្ថ ច តេ, អនុរាធ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សច្ចតោ ថេតតោ តថាគតេ អនុបលព្ភិយមានេ [តថាគតោ អនុបលព្ភិយមានោ (ស្យា. ក.), តថាគតេ អនុបលព្ភមានេ (?)] កល្លំ នុ តេ តំ វេយ្យាករណំ [វេយ្យាករណាយ (សី.)] – យោ សោ, អាវុសោ, តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ, តំ តថាគតោ អញ្ញត្រ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ‘‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សាធុ សាធុ, អនុរាធ! បុព្ពេ ចាហំ, អនុរាធ, ឯតរហិ ច ទុក្ខញ្ចេវ បញ្ញាបេមិ ទុក្ខស្ស ច និរោធ’’ន្តិ. ទុតិយំ.
៣. បឋមសារិបុត្តកោដ្ឋិកសុត្តំ
៤១២. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ, អាយស្មា ច មហាកោដ្ឋិកោ ពារាណសិយំ វិហរន្តិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច –
‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, អាវុសោ, ភគវតា – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បនាវុសោ, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, អាវុសោ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, អាវុសោ, ភគវតា – ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បនាវុសោ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, អាវុសោ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ.
‘‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ, ‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, អាវុសោ, ភគវតា – ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ…បេ… ‘កិំ បនាវុសោ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ឯតម្បិ ខោ, អាវុសោ, អព្យាកតំ ភគវតា – នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. កោ នុ ខោ, អាវុសោ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ?
‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ខោ, អាវុសោ, រូបគតមេតំ. ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, រូបគតមេតំ. ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, រូបគតមេតំ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, រូបគតមេតំ. ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ខោ, អាវុសោ, វេទនាគតមេតំ. ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, វេទនាគតមេតំ. ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, វេទនាគតមេតំ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, វេទនាគតមេតំ. ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ខោ, អាវុសោ, សញ្ញាគតមេតំ. ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, សញ្ញាគតមេតំ. ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, សញ្ញាគតមេតំ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, សញ្ញាគតមេតំ. ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ខោ, អាវុសោ, សង្ខារគតមេតំ. ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, សង្ខារគតមេតំ. ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, សង្ខារគតមេតំ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, សង្ខារគតមេតំ. ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ខោ, អាវុសោ, វិញ្ញាណគតមេតំ. ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, វិញ្ញាណគតមេតំ. ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, វិញ្ញាណគតមេតំ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ, វិញ្ញាណគតមេតំ. អយំ ខោ, អាវុសោ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ. តតិយំ.
៤. ទុតិយសារិបុត្តកោដ្ឋិកសុត្តំ
៤១៣. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ, អាយស្មា ច មហាកោដ្ឋិកោ ពារាណសិយំ វិហរន្តិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ…បេ… (សាយេវ បុច្ឆា) ‘‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ? ‘‘រូបំ ខោ, អាវុសោ, អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, រូបសមុទយំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, រូបនិរោធំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ; ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ; ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ; ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ. វេទនំ…បេ… សញ្ញំ…បេ… សង្ខារេ…បេ… វិញ្ញាណំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, វិញ្ញាណសមុទយំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, វិញ្ញាណនិរោធំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ; ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ; ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ; ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិបិស្ស ហោតិ.
‘‘រូបញ្ច ខោ, អាវុសោ, ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, រូបសមុទយំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, រូបនិរោធំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ. វេទនំ…បេ… សញ្ញំ…បេ… សង្ខារេ…បេ… វិញ្ញាណំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, វិញ្ញាណសមុទយំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, វិញ្ញាណនិរោធំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ; ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ; ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ; ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ. អយំ ខោ, អាវុសោ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ. ចតុត្ថំ.
៥. តតិយសារិបុត្តកោដ្ឋិកសុត្តំ
៤១៤. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ, អាយស្មា ច មហាកោដ្ឋិកោ ពារាណសិយំ វិហរន្តិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ…បេ… (សាយេវ បុច្ឆា) ‘‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ? ‘‘រូបេ ខោ, អាវុសោ, អវិគតរាគស្ស អវិគតច្ឆន្ទស្ស អវិគតបេមស្ស អវិគតបិបាសស្ស អវិគតបរិឡាហស្ស អវិគតតណ្ហស្ស ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ. វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ…បេ… សង្ខារេសុ…បេ… វិញ្ញាណេ អវិគតរាគស្ស អវិគតច្ឆន្ទស្ស អវិគតបេមស្ស អវិគតបិបាសស្ស អវិគតបរិឡាហស្ស អវិគតតណ្ហស្ស ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ. រូបេ ច ខោ, អាវុសោ, វិគតរាគស្ស…បេ… វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ…បេ… សង្ខារេសុ…បេ… វិញ្ញាណេ វិគតរាគស្ស វិគតច្ឆន្ទស្ស វិគតបេមស្ស វិគតបិបាសស្ស វិគតបរិឡាហស្ស វិគតតណ្ហស្ស ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ. អយំ ខោ, អាវុសោ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ. បញ្ចមំ.
៦. ចតុត្ថសារិបុត្តកោដ្ឋិកសុត្តំ
៤១៥. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ, អាយស្មា ច មហាកោដ្ឋិកោ ពារាណសិយំ វិហរន្តិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា មហាកោដ្ឋិកេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ មហាកោដ្ឋិកំ ឯតទវោច – ‘‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ កោដ្ឋិក, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ…បេ… ‘កិំ បនាវុសោ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ឯតម្បិ ខោ, អាវុសោ, អព្យាកតំ ភគវតា – នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ’’. ‘‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ?
‘‘រូបារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, រូបរតស្ស រូបសម្មុទិតស្ស រូបនិរោធំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ; ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ; ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ; ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ. វេទនារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, វេទនារតស្ស វេទនាសម្មុទិតស្ស, វេទនានិរោធំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ…បេ… សញ្ញារាមស្ស ខោ, អាវុសោ…បេ… សង្ខារារាមស្ស ខោ អាវុសោ…បេ… វិញ្ញាណារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, វិញ្ញាណរតស្ស វិញ្ញាណសម្មុទិតស្ស វិញ្ញាណនិរោធំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ’’.
‘‘ន រូបារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, ន រូបរតស្ស ន រូបសម្មុទិតស្ស, រូបនិរោធំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ. ន វេទនារាមស្ស ខោ, អាវុសោ…បេ… ន សញ្ញារាមស្ស ខោ, អាវុសោ…បេ… ន សង្ខារារាមស្ស ខោ, អាវុសោ…បេ… ន វិញ្ញាណារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, ន វិញ្ញាណរតស្ស ន វិញ្ញាណសម្មុទិតស្ស, វិញ្ញាណនិរោធំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ. អយំ ខោ, អាវុសោ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ.
‘‘សិយា បនាវុសោ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ? ‘‘សិយា, អាវុសោ. ភវារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, ភវរតស្ស ភវសម្មុទិតស្ស, ភវនិរោធំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ. ន ភវារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, ន ភវរតស្ស ន ភវសម្មុទិតស្ស, ភវនិរោធំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ. អយម្បិ ខោ, អាវុសោ, បរិយាយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ.
‘‘សិយា បនាវុសោ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ? ‘‘សិយា, អាវុសោ. ឧបាទានារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, ឧបាទានរតស្ស ឧបាទានសម្មុទិតស្ស, ឧបាទាននិរោធំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ. ន ឧបាទានារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, ន ឧបាទានរតស្ស ន ឧបាទានសម្មុទិតស្ស, ឧបាទាននិរោធំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ…បេ… ‘នេវ, ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ. អយម្បិ ខោ អាវុសោ, បរិយាយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ.
‘‘សិយា បនាវុសោ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ? ‘‘សិយា, អាវុសោ. តណ្ហារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, តណ្ហារតស្ស តណ្ហាសម្មុទិតស្ស, តណ្ហានិរោធំ អជានតោ អបស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ហោតិ. ន តណ្ហារាមស្ស ខោ, អាវុសោ, ន តណ្ហារតស្ស ន តណ្ហាសម្មុទិតស្ស, តណ្ហានិរោធំ ជានតោ បស្សតោ យថាភូតំ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ…បេ. … ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិស្ស ន ហោតិ. អយម្បិ ខោ, អាវុសោ, បរិយាយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ.
‘‘សិយា បនាវុសោ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ ភគវតា’’តិ? ‘‘ឯត្ថ ទានិ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ឥតោ ឧត្តរិ កិំ ឥច្ឆសិ? តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តស្ស, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនោ វដ្ដំ [វត្តំ (ស្យា. កំ. ក.) វទ្ធំ (បី.)] នត្ថិ បញ្ញាបនាយា’’តិ. ឆដ្ឋំ.
៧. មោគ្គល្លានសុត្តំ
៤១៦. អថ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច –
‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ មោគ្គល្លាន, សស្សតោ លោកោ’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ‘សស្សតោ លោកោ’’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភោ មោគ្គល្លាន, អសស្សតោ លោកោ’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘អសស្សតោ លោកោ’’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ មោគ្គល្លាន, អន្តវា លោកោ’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ‘អន្តវា លោកោ’’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភោ មោគ្គល្លាន, អនន្តវា លោកោ’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘អនន្តវា លោកោ’’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ មោគ្គល្លាន, តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន, ភោ មោគ្គល្លាន, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’ន្តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’’ន្តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ មោគ្គល្លាន, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភោ មោគ្គល្លាន, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ មោគ្គល្លាន, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភោ មោគ្គល្លាន, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ.
‘‘កោ នុ ខោ, ភោ មោគ្គល្លាន, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ បុដ្ឋានំ ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – សស្សតោ លោកោតិ វា, អសស្សតោ លោកោតិ វា, អន្តវា លោកោតិ វា, អនន្តវា លោកោតិ វា, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា? កោ បន, ភោ មោគ្គល្លាន, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន សមណស្ស គោតមស្ស ឯវំ បុដ្ឋស្ស ន ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – សស្សតោ លោកោតិបិ, អសស្សតោ លោកោតិបិ, អន្តវា លោកោតិបិ, អនន្តវា លោកោតិបិ, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិបិ, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិបិ, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិបិ, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិបិ, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិបិ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិបី’’តិ?
‘‘អញ្ញតិត្ថិយា ខោ, វច្ឆ, បរិព្ពាជកា ចក្ខុំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សន្តិ…បេ… ជិវ្ហំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សន្តិ…បេ… មនំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សន្តិ. តស្មា អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ បុដ្ឋានំ ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – សស្សតោ លោកោតិ វា…បេ… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា. តថាគតោ ច ខោ, វច្ឆ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ចក្ខុំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ…បេ… ជិវ្ហំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ…បេ… មនំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. តស្មា តថាគតស្ស ឯវំ បុដ្ឋស្ស ន ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – សស្សតោ លោកោតិបិ…បេ… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិបី’’តិ.
អថ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ ឧដ្ឋាយាសនា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សស្សតោ លោកោ’’តិ? អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, មយា – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ…បេ…. ‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ មយា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ.
‘‘កោ នុ ខោ, ភោ គោតម, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ បុដ្ឋានំ ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា? កោ បន, ភោ គោតម, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន ភោតោ គោតមស្ស ឯវំ បុដ្ឋស្ស ន ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិបិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបី’’តិ?
‘‘អញ្ញតិត្ថិយា ខោ, វច្ឆ, បរិព្ពាជកា ចក្ខុំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សន្តិ…បេ… ជិវ្ហំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សន្តិ…បេ… មនំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សន្តិ. តស្មា អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ បុដ្ឋានំ ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា. តថាគតោ ច ខោ, វច្ឆ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ចក្ខុំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ…បេ… ជិវ្ហំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ…បេ… មនំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. តស្មា តថាគតស្ស ឯវំ បុដ្ឋស្ស ន ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិបិ, ‘អសស្សតោ លោកោ’តិបិ, ‘អន្តវា លោកោ’តិបិ, ‘អនន្តវា លោកោ’តិបិ, ‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’ន្តិបិ, ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’ន្តិបិ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបី’’តិ.
‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ គោតម, អព្ភុតំ, ភោ គោតម! យត្រ ហិ នាម សត្ថុ ច [សត្ថុស្ស ច (សី. បី.), សត្ថុ ចេវ (ខេមាសុត្តេ)] សាវកស្ស ច អត្ថេន អត្ថោ ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនំ សំសន្ទិស្សតិ សមេស្សតិ ន វិរោធយិស្សតិ, យទិទំ អគ្គបទស្មិំ. ឥទានាហំ, ភោ គោតម, សមណំ មហាមោគ្គល្លានំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ អបុច្ឆិំ. សមណោបិ មេ មោគ្គល្លានោ ឯតេហិ បទេហិ ឯតេហិ ព្យញ្ជនេហិ តមត្ថំ ព្យាកាសិ, សេយ្យថាបិ ភវំ គោតមោ. អច្ឆរិយំ, ភោ គោតម, អព្ភុតំ, ភោ គោតម! យត្រ ហិ នាម សត្ថុ ច សាវកស្ស ច អត្ថេន អត្ថោ ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនំ សំសន្ទិស្សតិ សមេស្សតិ ន វិរោធយិស្សតិ, យទិទំ អគ្គបទស្មិ’’ន្តិ. សត្តមំ.
៨. វច្ឆគោត្តសុត្តំ
៤១៧. អថ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សស្សតោ លោកោ’’តិ? អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, មយា – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ…បេ…. ‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ មយា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ.
‘‘កោ នុ ខោ, ភោ គោតម, ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ បុដ្ឋានំ ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា? កោ បន, ភោ គោតម, ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេន ភោតោ គោតមស្ស ឯវំ បុដ្ឋស្ស ន ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិបិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបី’’តិ?
‘‘អញ្ញតិត្ថិយា ខោ, វច្ឆ, បរិព្ពាជកា រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សន្តិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សន្តិ…បេ… សញ្ញំ…បេ… សង្ខារេ…បេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សន្តិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. តស្មា អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ បុដ្ឋានំ ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា. តថាគតោ ច ខោ, វច្ឆ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា រូបំ, ន រូបស្មិំ វា អត្តានំ. ន វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… ន សញ្ញំ…បេ… ន សង្ខារេ…បេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. តស្មា តថាគតស្ស ឯវំ បុដ្ឋស្ស ន ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិបិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបី’’តិ.
អថ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ ឧដ្ឋាយាសនា យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ មោគ្គល្លាន, សស្សតោ លោកោ’’តិ? អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ…បេ…. ‘‘កិំ បន, ភោ មោគ្គល្លាន, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ.
‘‘កោ នុ ខោ, ភោ មោគ្គល្លាន, ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ បុដ្ឋានំ ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា? កោ បន, ភោ មោគ្គល្លាន, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន សមណស្ស គោតមស្ស ឯវំ បុដ្ឋស្ស ន ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិបិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបី’’តិ?
‘‘អញ្ញតិត្ថិយា ខោ, វច្ឆ, បរិព្ពាជកា រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សន្តិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សន្តិ…បេ… សញ្ញំ…បេ… សង្ខារេ…បេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សន្តិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. តស្មា អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ បុដ្ឋានំ ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា. តថាគតោ ច ខោ, វច្ឆ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា រូបំ, ន រូបស្មិំ វា អត្តានំ. ន វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… ន សញ្ញំ…បេ… ន សង្ខារេ…បេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. តស្មា តថាគតស្ស ឯវំ បុដ្ឋស្ស ន ឯវំ វេយ្យាករណំ ហោតិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិបិ, ‘អសស្សតោ លោកោ’តិបិ, ‘អន្តវា លោកោ’តិបិ, ‘អនន្តវា លោកោ’តិបិ, ‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’ន្តិបិ, ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’ន្តិបិ, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបី’’តិ.
‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ មោគ្គល្លាន, អព្ភុតំ, ភោ មោគ្គល្លាន! យត្រ ហិ នាម សត្ថុ ច សាវកស្ស ច អត្ថេន អត្ថោ ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនំ សំសន្ទិស្សតិ, សមេស្សតិ, ន វិរោធយិស្សតិ, យទិទំ អគ្គបទស្មិំ. ឥទានាហំ, ភោ មោគ្គល្លាន, សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ អបុច្ឆិំ. សមណោបិ មេ គោតមោ ឯតេហិ បទេហិ ឯតេហិ ព្យញ្ជនេហិ ឯតមត្ថំ ព្យាកាសិ, សេយ្យថាបិ ភវំ មោគ្គល្លានោ. អច្ឆរិយំ, ភោ មោគ្គល្លាន, អព្ភុតំ, ភោ មោគ្គល្លាន! យត្រ ហិ នាម សត្ថុ ច សាវកស្ស ច អត្ថេន អត្ថោ ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនំ សំសន្ទិស្សតិ សមេស្សតិ ន វិរោធយិស្សតិ, យទិទំ អគ្គបទស្មិ’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.
៩. កុតូហលសាលាសុត្តំ
៤១៨. អថ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –
‘‘បុរិមានិ, ភោ គោតម, ទិវសានិ បុរិមតរានិ សម្ពហុលានំ នានាតិត្ថិយានំ សមណព្រាហ្មណានំ បរិព្ពាជកានំ កុតូហលសាលាយំ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘អយំ ខោ បូរណោ កស្សបោ សង្ឃី ចេវ គណី ច គណាចរិយោ ច ញាតោ យសស្សី តិត្ថករោ សាធុសម្មតោ ពហុជនស្ស. សោបិ សាវកំ អព្ភតីតំ កាលង្កតំ ឧបបត្តីសុ ព្យាករោតិ – ‘អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ, អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ’តិ. យោបិស្ស សាវកោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ តម្បិ សាវកំ អព្ភតីតំ កាលង្កតំ ឧបបត្តីសុ ព្យាករោតិ – ‘អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ, អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ’’’តិ.
‘‘អយម្បិ ខោ មក្ខលិ គោសាលោ…បេ… អយម្បិ ខោ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ…បេ… អយម្បិ ខោ សញ្ចយោ [សញ្ជយោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ពេលដ្ឋបុត្តោ…បេ… អយម្បិ ខោ បកុធោ [បកុទ្ធោ (បី.)] កច្ចានោ…បេ… អយម្បិ ខោ អជិតោ កេសកម្ពលោ សង្ឃី ចេវ គណី ច គណាចរិយោ ច ញាតោ យសស្សី តិត្ថករោ សាធុសម្មតោ ពហុជនស្ស. សោបិ សាវកំ អព្ភតីតំ កាលង្កតំ ឧបបត្តីសុ ព្យាករោតិ – ‘អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ, អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ’តិ. យោបិស្ស សាវកោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ តម្បិ សាវកំ អព្ភតីតំ កាលង្កតំ ឧបបត្តីសុ ព្យាករោតិ – ‘អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ, អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ’’’តិ.
‘‘អយម្បិ ខោ សមណោ គោតមោ សង្ឃី ចេវ គណី ច គណាចរិយោ ច ញាតោ យសស្សី តិត្ថករោ សាធុសម្មតោ ពហុជនស្ស. សោបិ សាវកំ អព្ភតីតំ កាលង្កតំ ឧបបត្តីសុ ព្យាករោតិ – ‘អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ, អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ’តិ. យោបិស្ស [យោ ច ខ្វស្ស (បី.)] សាវកោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ តញ្ច សាវកំ អព្ភតីតំ កាលង្កតំ ឧបបត្តីសុ ន ព្យាករោតិ – ‘អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ, អសុ អមុត្រ ឧបបន្នោ’តិ. អបិ ច ខោ នំ ឯវំ ព្យាករោតិ – ‘អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហំ, វិវត្តយិ សំយោជនំ, សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សា’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភោ គោតម, អហុ ទេវ កង្ខា, អហុ វិចិកិច្ឆា – ‘កថំ នាម [កថញ្ហិ នាម (ស្យា. កំ. បី. ក.) កថំ កថំ នាម (ឆក្កង្គុត្តរេ បញ្ចមវគ្គេ ទុតិយសុត្តេ)] សមណស្ស គោតមស្ស ធម្មោ អភិញ្ញេយ្យោ’’’តិ [ធម្មាភិញ្ញេយ្យាតិ (បី. ក.) ធម្មោ… អញ្ញេយ្យោ (ឆក្កង្គុត្តរេ)]?
‘‘អលញ្ហិ តេ, វច្ឆ, កង្ខិតុំ, អលំ វិចិកិច្ឆិតុំ. កង្ខនីយេ ច បន តេ ឋានេ វិចិកិច្ឆា ឧប្បន្នា. សឧបាទានស្ស ខ្វាហំ, វច្ឆ, ឧបបត្តិំ បញ្ញាបេមិ នោ អនុបាទានស្ស. សេយ្យថាបិ, វច្ឆ, អគ្គិ សឧបាទានោ ជលតិ, នោ អនុបាទានោ; ឯវមេវ ខ្វាហំ, វច្ឆ, សឧបាទានស្ស ឧបបត្តិំ បញ្ញាបេមិ, នោ អនុបាទានស្សា’’តិ.
‘‘យស្មិំ, ភោ គោតម, សមយេ អច្ចិ វាតេន ខិត្តា ទូរម្បិ គច្ឆតិ, ឥមស្ស បន ភវំ គោតមោ កិំ ឧបាទានស្មិំ បញ្ញាបេតី’’តិ? ‘‘យស្មិំ ខោ, វច្ឆ, សមយេ អច្ចិ វាតេន ខិត្តា ទូរម្បិ គច្ឆតិ, តមហំ វាតូបាទានំ បញ្ញាបេមិ. វាតោ ហិស្ស, វច្ឆ, តស្មិំ សមយេ ឧបាទានំ ហោតី’’តិ. ‘‘យស្មិញ្ច បន, ភោ គោតម, សមយេ ឥមញ្ច កាយំ និក្ខិបតិ, សត្តោ ច អញ្ញតរំ កាយំ អនុបបន្នោ ហោតិ, ឥមស្ស បន ភវំ គោតមោ កិំ ឧបាទានស្មិំ បញ្ញាបេតី’’តិ? ‘‘យស្មិំ ខោ, វច្ឆ, សមយេ ឥមញ្ច កាយំ និក្ខិបតិ, សត្តោ ច អញ្ញតរំ កាយំ អនុបបន្នោ ហោតិ, តមហំ តណ្ហូបាទានំ វទាមិ. តណ្ហា ហិស្ស, វច្ឆ, តស្មិំ សមយេ ឧបាទានំ ហោតី’’តិ [ហោតីតិ…បេ… (ក.)]. នវមំ.
១០. អានន្ទសុត្តំ
៤១៩. អថ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, អត្ថត្តា’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភគវា តុណ្ហី អហោសិ. ‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, នត្ថត្តា’’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា តុណ្ហី អហោសិ. អថ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.
អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អចិរបក្កន្តេ វច្ឆគោត្តេ បរិព្ពាជកេ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ភគវា វច្ឆគោត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស បញ្ហំ បុដ្ឋោ ន ព្យាកាសី’’តិ? ‘‘អហញ្ចានន្ទ, វច្ឆគោត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ‘អត្ថត្តា’តិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘អត្ថត្តា’តិ ព្យាករេយ្យំ, យេ តេ, អានន្ទ, សមណព្រាហ្មណា សស្សតវាទា តេសមេតំ សទ្ធិំ [តេសមេតំ លទ្ធិ (សី.)] អភវិស្ស. អហញ្ចានន្ទ, វច្ឆគោត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ‘នត្ថត្តា’តិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នត្ថត្តា’តិ ព្យាករេយ្យំ, យេ តេ, អានន្ទ, សមណព្រាហ្មណា ឧច្ឆេទវាទា តេសមេតំ សទ្ធិំ អភវិស្ស. អហញ្ចានន្ទ, វច្ឆគោត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ‘អត្ថត្តា’តិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘អត្ថត្តា’តិ ព្យាករេយ្យំ, អបិ នុ មេ តំ, អានន្ទ, អនុលោមំ អភវិស្ស ញាណស្ស ឧប្បាទាយ – ‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘អហញ្ចានន្ទ, វច្ឆគោត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ‘នត្ថត្តា’តិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នត្ថត្តា’តិ ព្យាករេយ្យំ, សម្មូឡ្ហស្ស, អានន្ទ, វច្ឆគោត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ភិយ្យោ សម្មោហាយ អភវិស្ស – ‘អហុវា មេ នូន បុព្ពេ អត្តា, សោ ឯតរហិ នត្ថី’’’តិ. ទសមំ.
១១. សភិយកច្ចានសុត្តំ
៤២០. ឯកំ សមយំ អាយស្មា សភិយោ កច្ចានោ ញាតិកេ វិហរតិ គិញ្ជកាវសថេ. អថ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ យេនាយស្មា សភិយោ កច្ចានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សភិយេន កច្ចានេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វច្ឆគោត្តោ បរិព្ពាជកោ អាយស្មន្តំ សភិយំ កច្ចានំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ ភោ, កច្ចាន, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភោ កច្ចាន, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ.
‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ កច្ចាន, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភោ កច្ចាន, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ ភគវតា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’’តិ.
‘‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ កច្ចាន, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. ‘កិំ បន, ភោ កច្ចាន, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. ‘កិំ នុ ខោ, ភោ កច្ចាន, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, វច្ឆ, ភគវតា – ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. ‘កិំ បន, ភោ កច្ចាន, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ឯតម្បិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតំ ភគវតា – នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វទេសិ. កោ នុ ខោ, ភោ កច្ចាន, ហេតុ, កោ បច្ចយោ, យេនេតំ អព្យាកតំ សមណេន គោតមេនា’’តិ? ‘‘យោ ច, វច្ឆ, ហេតុ, យោ ច បច្ចយោ បញ្ញាបនាយ រូបីតិ វា អរូបីតិ វា សញ្ញីតិ វា អសញ្ញីតិ វា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ វា, សោ ច ហេតុ, សោ ច បច្ចយោ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈេយ្យ. កេន នំ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេយ្យ រូបីតិ វា អរូបីតិ វា សញ្ញីតិ វា អសញ្ញីតិ វា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ វា’’តិ. ‘‘កីវចិរំ បព្ពជិតោសិ, ភោ កច្ចានា’’តិ? ‘‘នចិរំ, អាវុសោ, តីណិ វស្សានី’’តិ. ‘‘យស្សប’ស្ស, អាវុសោ, ឯតមេត្តកេន ឯត្តកមេវ តំប’ស្ស ពហុ, កោ បន វាទោ ឯវំ [កោ បន វាទោ ឯវ (សី. បី.)] អភិក្កន្តេ’’តិ! ឯកាទសមំ.
អព្យាកតសំយុត្តំ សមត្តំ.