៣. ហាលិទ្ទិកានិសុត្តំ

៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា មហាកច្ចានោ អវន្តីសុ វិហរតិ កុររឃរេ [កុលឃរេ (ក.)] បបាតេ បព្ពតេ. អថ ខោ ហាលិទ្ទិកានិ [ហាលិទ្ទកានិ (សី.), ហលិទ្ទិកានិ (ស្យា.)] គហបតិ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ហាលិទ្ទិកានិ គហបតិ អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតទវោច – ‘‘វុត្តមិទំ, ភន្តេ, ភគវតា អដ្ឋកវគ្គិយេ មាគណ្ឌិយបញ្ហេ –

‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី,

គាមេ អកុព្ពំ [អក្រុព្ពំ (ក.)] មុនិ សន្ថវានិ [សន្ធវានិ (ក.)];

កាមេហិ រិត្តោ អបុរក្ខរានោ [អបុរេក្ខរានោ (សី. សុត្តនិបាតេបិ) មោគ្គល្លានេ ៥-១៣៥ សុត្តម្បិ ឱលោកេតព្ពំ],

កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស កថំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ?

‘‘រូបធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ. រូបធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច [… វិនិពទ្ធញ្ជ (បី. សី. អដ្ឋ.)] បន វិញ្ញាណំ ‘ឱកសារី’តិ វុច្ចតិ. វេទនាធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ. វេទនាធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច បន វិញ្ញាណំ ‘ឱកសារី’តិ វុច្ចតិ. សញ្ញាធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ. សញ្ញាធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច បន វិញ្ញាណំ ‘ឱកសារី’តិ វុច្ចតិ. សង្ខារធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ. សង្ខារធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច បន វិញ្ញាណំ ‘ឱកសារី’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, ឱកសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អនោកសារី ហោតិ? រូបធាតុយា ខោ, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី [នន្ទិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] យា តណ្ហា យេ ឧបយុបាទានា [ឧបាយុបាទានា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេ តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា [អនភាវកតា (សី. បី.), អនភាវំគតា (ស្យា. កំ.)] អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា តថាគតោ ‘អនោកសារី’តិ វុច្ចតិ. វេទនាធាតុយា ខោ, គហបតិ… សញ្ញាធាតុយា ខោ, គហបតិ… សង្ខារធាតុយា ខោ, គហបតិ… វិញ្ញាណធាតុយា ខោ, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយុបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេ តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា តថាគតោ ‘អនោកសារី’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អនោកសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, និកេតសារី ហោតិ? រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, ‘និកេតសារី’តិ វុច្ចតិ. សទ្ទនិមិត្ត…បេ… គន្ធនិមិត្ត… រសនិមិត្ត… ផោដ្ឋព្ពនិមិត្ត… ធម្មនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, ‘និកេតសារី’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, និកេតសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អនិកេតសារី ហោតិ? រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា តថាគតោ ‘អនិកេតសារី’តិ វុច្ចតិ. សទ្ទនិមិត្ត… គន្ធនិមិត្ត… រសនិមិត្ត… ផោដ្ឋព្ពនិមិត្ត… ធម្មនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា តថាគតោ ‘អនិកេតសារី’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អនិកេតសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, គាមេ សន្ថវជាតោ [សន្ធវជាតោ (ក.)] ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ គិហីហិ [គិហិ (ក.)] សំសដ្ឋោ វិហរតិ សហនន្ទី សហសោកី, សុខិតេសុ សុខិតោ, ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនា តេសុ យោគំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, គាមេ សន្ថវជាតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, គាមេ ន សន្ថវជាតោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ភិក្ខុ គិហីហិ [គិហិ (ក.)] អសំសដ្ឋោ វិហរតិ ន សហនន្ទី ន សហសោកី ន សុខិតេសុ សុខិតោ ន ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ ន អត្តនា តេសុ យោគំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, គាមេ ន សន្ថវជាតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កាមេហិ អរិត្តោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមេសុ អវិគតរាគោ ហោតិ អវិគតឆន្ទោ អវិគតបេមោ អវិគតបិបាសោ អវិគតបរិឡាហោ អវិគតតណ្ហោ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កាមេហិ អរិត្តោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កាមេហិ រិត្តោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមេសុ វិគតរាគោ ហោតិ វិគតឆន្ទោ វិគតបេមោ វិគតបិបាសោ វិគតបរិឡាហោ វិគតតណ្ហោ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កាមេហិ រិត្តោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, បុរក្ខរានោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវេទនោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសញ្ញោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសង្ខារោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, បុរក្ខរានោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អបុរក្ខរានោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវេទនោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសញ្ញោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសង្ខារោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អបុរក្ខរានោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កថំ វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ ឯវរូបិំ កថំ កត្តា ហោតិ – ‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ; អហំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាមិ. កិំ ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានិស្សសិ? មិច្ឆាបដិបន្នោ ត្វមសិ; អហមស្មិ សម្មាបដិបន្នោ. បុរេ វចនីយំ បច្ឆា អវច; បច្ឆា វចនីយំ បុរេ អវច. សហិតំ មេ, អសហិតំ តេ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តំ. អារោបិតោ តេ វាទោ; ចរ វាទប្បមោក្ខាយ. និគ្គហិតោសិ; និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កថំ វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ភិក្ខុ ន ឯវរូបិំ កថំ កត្តា ហោតិ – ‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ…បេ… និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ.

‘‘ឥតិ ខោ, គហបតិ, យំ តំ វុត្តំ ភគវតា អដ្ឋកវគ្គិយេ មាគណ្ឌិយបញ្ហេ –

‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី,

គាមេ អកុព្ពំ មុនិសន្ថវានិ;

កាមេហិ រិត្តោ អបុរក្ខរានោ,

កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស ខោ, គហបតិ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. តតិយំ.