៣. តតិយវគ្គោ

១. សម្ពហុលសុត្តំ

១៥៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ សិលាវតិយំ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ ភគវតោ អវិទូរេ អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរន្តិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា ព្រាហ្មណវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា មហន្តេន ជដណ្ឌុវេន អជិនក្ខិបនិវត្ថោ ជិណ្ណោ គោបានសិវង្កោ ឃុរុឃុរុបស្សាសី ឧទុម្ពរទណ្ឌំ គហេត្វា យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘ទហរា ភវន្តោ បព្ពជិតា សុសូ កាឡកេសា ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតា បឋមេន វយសា អនិក្កីឡិតាវិនោ កាមេសុ. ភុញ្ជន្តុ ភវន្តោ មានុសកេ កាមេ. មា សន្ទិដ្ឋិកំ ហិត្វា កាលិកំ អនុធាវិត្ថា’’តិ. ‘‘ន ខោ មយំ, ព្រាហ្មណ, សន្ទិដ្ឋិកំ ហិត្វា កាលិកំ អនុធាវាម. កាលិកញ្ច ខោ មយំ, ព្រាហ្មណ, ហិត្វា សន្ទិដ្ឋិកំ អនុធាវាម. កាលិកា ហិ, ព្រាហ្មណ, កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ. សន្ទិដ្ឋិកោ អយំ ធម្មោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, មារោ បាបិមា សីសំ ឱកម្បេត្វា ជិវ្ហំ និល្លាលេត្វា តិវិសាខំ នលាដេ នលាដិកំ វុដ្ឋាបេត្វា ទណ្ឌមោលុព្ភ បក្កាមិ.

អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥធ មយំ, ភន្តេ, ភគវតោ អវិទូរេ អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរាម. អថ ខោ, ភន្តេ, អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ មហន្តេន ជដណ្ឌុវេន អជិនក្ខិបនិវត្ថោ ជិណ្ណោ គោបានសិវង្កោ ឃុរុឃុរុបស្សាសី ឧទុម្ពរទណ្ឌំ គហេត្វា យេន មយំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អម្ហេ ឯតទវោច – ‘ទហរា ភវន្តោ បព្ពជិតា សុសូ កាឡកេសា ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតា បឋមេន វយសា អនិក្កីឡិតាវិនោ កាមេសុ. ភុញ្ជន្តុ ភវន្តោ មានុសកេ កាមេ. មា សន្ទិដ្ឋិកំ ហិត្វា កាលិកំ អនុធាវិត្ថា’តិ. ឯវំ វុត្តេ, មយំ, ភន្តេ, តំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោចុម្ហ – ‘ន ខោ មយំ, ព្រាហ្មណ, សន្ទិដ្ឋិកំ ហិត្វា កាលិកំ អនុធាវាម. កាលិកញ្ច ខោ មយំ, ព្រាហ្មណ, ហិត្វា សន្ទិដ្ឋិកំ អនុធាវាម. កាលិកា ហិ, ព្រាហ្មណ, កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ. សន្ទិដ្ឋិកោ អយំ ធម្មោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, សោ ព្រាហ្មណោ សីសំ ឱកម្បេត្វា ជិវ្ហំ និល្លាលេត្វា តិវិសាខំ នលាដេ នលាដិកំ វុដ្ឋាបេត្វា ទណ្ឌមោលុព្ភ បក្កន្តោ’’តិ.

‘‘នេសោ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណោ. មារោ ឯសោ បាបិមា តុម្ហាកំ វិចក្ខុកម្មាយ អាគតោ’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘យោ ទុក្ខមទ្ទក្ខិ យតោនិទានំ,

កាមេសុ សោ ជន្តុ កថំ នមេយ្យ;

ឧបធិំ វិទិត្វា សង្គោតិ លោកេ,

តស្សេវ ជន្តុ វិនយាយ សិក្ខេ’’តិ.

២. សមិទ្ធិសុត្តំ

១៥៨. ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ សិលាវតិយំ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សមិទ្ធិ ភគវតោ អវិទូរេ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរតិ. អថ ខោ អាយស្មតោ សមិទ្ធិស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ សត្ថា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យ្វាហំ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិតោ. លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ សព្រហ្មចារិនោ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា’’តិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា អាយស្មតោ សមិទ្ធិស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ យេនាយស្មា សមិទ្ធិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតោ សមិទ្ធិស្ស អវិទូរេ មហន្តំ ភយភេរវំ សទ្ទមកាសិ, អបិស្សុទំ បថវី មញ្ញេ ឧន្ទ្រីយតិ.

អថ ខោ អាយស្មា សមិទ្ធិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ អាយស្មា សមិទ្ធិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អវិទូរេ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរាមិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ សត្ថា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យ្វាហំ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិតោ. លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ សព្រហ្មចារិនោ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, អវិទូរេ មហាភយភេរវសទ្ទោ អហោសិ, អបិស្សុទំ បថវី មញ្ញេ ឧន្ទ្រីយតី’’តិ.

‘‘នេសា, សមិទ្ធិ, បថវី ឧន្ទ្រីយតិ. មារោ ឯសោ បាបិមា តុយ្ហំ វិចក្ខុកម្មាយ អាគតោ. គច្ឆ ត្វំ, សមិទ្ធិ, តត្ថេវ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរាហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា សមិទ្ធិ ភគវតោ បដិស្សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា សមិទ្ធិ តត្ថេវ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហាសិ. ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មតោ សមិទ្ធិស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស…បេ… ទុតិយម្បិ ខោ មារោ បាបិមា អាយស្មតោ សមិទ្ធិស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ…បេ… អបិស្សុទំ បថវី មញ្ញេ ឧន្ទ្រីយតិ. អថ ខោ អាយស្មា សមិទ្ធិ មារំ បាបិមន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘សទ្ធាយាហំ បព្ពជិតោ, អគារស្មា អនគារិយំ;

សតិ បញ្ញា ច មេ ពុទ្ធា, ចិត្តញ្ច សុសមាហិតំ;

កាមំ ករស្សុ រូបានិ, នេវ មំ ព្យាធយិស្សសី’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា ‘‘ជានាតិ មំ សមិទ្ធិ ភិក្ខូ’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនោ តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

៣. គោធិកសុត្តំ

១៥៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា គោធិកោ ឥសិគិលិបស្សេ វិហរតិ កាឡសិលាយំ. អថ ខោ អាយស្មា គោធិកោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ សាមយិកំ ចេតោវិមុត្តិំ ផុសិ. អថ ខោ អាយស្មា គោធិកោ តម្ហា សាមយិកាយ ចេតោវិមុត្តិយា បរិហាយិ. ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ សាមយិកំ ចេតោវិមុត្តិំ ផុសិ. ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ តម្ហា សាមយិកាយ ចេតោវិមុត្តិយា បរិហាយិ. តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ សាមយិកំ ចេតោវិមុត្តិំ ផុសិ. តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ តម្ហា…បេ… បរិហាយិ. ចតុត្ថម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ អប្បមត្តោ…បេ… វិមុត្តិំ ផុសិ. ចតុត្ថម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ តម្ហា…បេ… បរិហាយិ. បញ្ចមម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ…បេ… ចេតោវិមុត្តិំ ផុសិ. បញ្ចមម្បិ ខោ អាយស្មា…បេ… វិមុត្តិយា បរិហាយិ. ឆដ្ឋម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ សាមយិកំ ចេតោវិមុត្តិំ ផុសិ. ឆដ្ឋម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ តម្ហា សាមយិកាយ ចេតោវិមុត្តិយា បរិហាយិ. សត្តមម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ សាមយិកំ ចេតោវិមុត្តិំ ផុសិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ គោធិកស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘យាវ ឆដ្ឋំ ខ្វាហំ សាមយិកាយ ចេតោវិមុត្តិយា បរិហីនោ. យំនូនាហំ សត្ថំ អាហរេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា អាយស្មតោ គោធិកស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘មហាវីរ មហាបញ្ញ, ឥទ្ធិយា យសសា ជល;

សព្ពវេរភយាតីត, បាទេ វន្ទាមិ ចក្ខុម.

‘‘សាវកោ តេ មហាវីរ, មរណំ មរណាភិភូ;

អាកង្ខតិ ចេតយតិ, តំ និសេធ ជុតិន្ធរ.

‘‘កថញ្ហិ ភគវា តុយ្ហំ, សាវកោ សាសនេ រតោ;

អប្បត្តមានសោ សេក្ខោ, កាលំ កយិរា ជនេសុតា’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ គោធិកេន សត្ថំ អាហរិតំ ហោតិ. អថ ខោ ភគវា ‘‘មារោ អយំ បាបិមា’’ ឥតិ វិទិត្វា មារំ បាបិមន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘ឯវញ្ហិ ធីរា កុព្ពន្តិ, នាវកង្ខន្តិ ជីវិតំ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, គោធិកោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាយាម, ភិក្ខវេ, យេន ឥសិគិលិបស្សំ កាឡសិលា តេនុបសង្កមិស្សាម យត្ថ គោធិកេន កុលបុត្តេន សត្ថំ អាហរិត’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ.

អថ ខោ ភគវា សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ យេន ឥសិគិលិបស្សំ កាឡសិលា តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ គោធិកំ ទូរតោវ មញ្ចកេ វិវត្តក្ខន្ធំ សេមានំ [សេយ្យមានំ (ស្យា. កំ.), សោប្បមានំ (ក.)]. តេន ខោ បន សមយេន ធូមាយិតត្តំ តិមិរាយិតត្តំ គច្ឆតេវ បុរិមំ ទិសំ, គច្ឆតិ បច្ឆិមំ ទិសំ, គច្ឆតិ ឧត្តរំ ទិសំ, គច្ឆតិ ទក្ខិណំ ទិសំ, គច្ឆតិ ឧទ្ធំ, គច្ឆតិ អធោ, គច្ឆតិ អនុទិសំ.

អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតំ ធូមាយិតត្តំ តិមិរាយិតត្តំ គច្ឆតេវ បុរិមំ ទិសំ, គច្ឆតិ បច្ឆិមំ ទិសំ, គច្ឆតិ ឧត្តរំ ទិសំ, គច្ឆតិ ទក្ខិណំ ទិសំ, គច្ឆតិ ឧទ្ធំ, គច្ឆតិ អធោ, គច្ឆតិ អនុទិស’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯសោ ខោ, ភិក្ខវេ, មារោ បាបិមា គោធិកស្ស កុលបុត្តស្ស វិញ្ញាណំ សមន្វេសតិ – ‘កត្ថ គោធិកស្ស កុលបុត្តស្ស វិញ្ញាណំ បតិដ្ឋិត’ន្តិ? អប្បតិដ្ឋិតេន ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណេន គោធិកោ កុលបុត្តោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា ពេលុវបណ្ឌុវីណំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយំ, ទិសា អនុទិសា ស្វហំ;

អន្វេសំ នាធិគច្ឆាមិ, គោធិកោ សោ កុហិំ គតោ’’តិ.

‘‘យោ [សោ (សី. បី.)] ធីរោ ធិតិសម្បន្នោ, ឈាយី ឈានរតោ សទា;

អហោរត្តំ អនុយុញ្ជំ, ជីវិតំ អនិកាមយំ.

‘‘ជេត្វាន មច្ចុនោ [ភេត្វា នមុចិនោ (សី.)] សេនំ, អនាគន្ត្វា បុនព្ភវំ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, គោធិកោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ.

‘‘តស្ស សោកបរេតស្ស, វីណា កច្ឆា អភស្សថ;

តតោ សោ ទុម្មនោ យក្ខោ, តត្ថេវន្តរធាយថា’’តិ [តត្ថេវន្តរធាយិថាតិ (ស្យា. កំ.), តត្ថេវ អន្តរធាយីតិ (ក.)].

៤. សត្តវស្សានុពន្ធសុត្តំ

១៦០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធេ. តេន ខោ បន សមយេន មារោ បាបិមា សត្តវស្សានិ ភគវន្តំ អនុពន្ធោ ហោតិ ឱតារាបេក្ខោ ឱតារំ អលភមានោ. អថ ខោ មារោ បាបិមា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘សោកាវតិណ្ណោ នុ វនម្ហិ ឈាយសិ,

វិត្តំ នុ ជីនោ ឧទ បត្ថយានោ;

អាគុំ នុ គាមស្មិមកាសិ កិញ្ចិ,

កស្មា ជនេន ន ករោសិ សក្ខិំ;

សក្ខី ន សម្បជ្ជតិ កេនចិ តេ’’តិ.

‘‘សោកស្ស មូលំ បលិខាយ សព្ពំ,

អនាគុ ឈាយាមិ អសោចមានោ;

ឆេត្វាន សព្ពំ ភវលោភជប្បំ,

អនាសវោ ឈាយាមិ បមត្តពន្ធូ’’តិ.

‘‘យំ វទន្តិ មម យិទន្តិ, យេ វទន្តិ មមន្តិ ច;

ឯត្ថ ចេ តេ មនោ អត្ថិ, ន មេ សមណ មោក្ខសី’’តិ.

‘‘យំ វទន្តិ ន តំ មយ្ហំ, យេ វទន្តិ ន តេ អហំ;

ឯវំ បាបិម ជានាហិ, ន មេ មគ្គម្បិ ទក្ខសី’’តិ.

‘‘សចេ មគ្គំ អនុពុទ្ធំ, ខេមំ អមតគាមិនំ;

អបេហិ គច្ឆ ត្វមេវេកោ, កិមញ្ញមនុសាសសី’’តិ.

‘‘អមច្ចុធេយ្យំ បុច្ឆន្តិ, យេ ជនា បារគាមិនោ;

តេសាហំ បុដ្ឋោ អក្ខាមិ, យំ សច្ចំ តំ និរូបធិ’’ន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, គាមស្ស វា និគមស្ស វា អវិទូរេ បោក្ខរណី. តត្រស្ស កក្កដកោ. អថ ខោ, ភន្តេ, សម្ពហុលា កុមារកា វា កុមារិកាយោ វា តម្ហា គាមា វា និគមា វា និក្ខមិត្វា យេន សា បោក្ខរណី តេនុបសង្កមេយ្យុំ; ឧបសង្កមិត្វា តំ កក្កដកំ ឧទកា ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បតិដ្ឋបេយ្យុំ. យំ យទេវ ហិ សោ, ភន្តេ, កក្កដកោ អឡំ អភិនិន្នាមេយ្យ តំ តទេវ តេ កុមារកា វា កុមារិកាយោ វា កដ្ឋេន វា កថលាយ វា សញ្ឆិន្ទេយ្យុំ សម្ភញ្ជេយ្យុំ សម្បលិភញ្ជេយ្យុំ. ឯវញ្ហិ សោ, ភន្តេ, កក្កដកោ សព្ពេហិ អឡេហិ សញ្ឆិន្នេហិ សម្ភគ្គេហិ សម្បលិភគ្គេហិ អភព្ពោ តំ បោក្ខរណិំ ឱតរិតុំ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, យានិ កានិចិ វិសូកាយិកានិ [យានិ វិសុកាយិកានិ (សី. បី. ក.)] វិសេវិតានិ វិប្ផន្ទិតានិ, សព្ពានិ តានិ [កានិចិ កានិចិ សព្ពានិ (សី. បី. ក.)] ភគវតា សញ្ឆិន្នានិ សម្ភគ្គានិ សម្បលិភគ្គានិ. អភព្ពោ ទានាហំ, ភន្តេ, បុន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិតុំ យទិទំ ឱតារាបេក្ខោ’’តិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា និព្ពេជនីយា គាថាយោ អភាសិ –

‘‘មេទវណ្ណញ្ច បាសាណំ, វាយសោ អនុបរិយគា;

អបេត្ថ មុទុំ វិន្ទេម, អបិ អស្សាទនា សិយា.

‘‘អលទ្ធា តត្ថ អស្សាទំ, វាយសេត្តោ អបក្កមេ;

កាកោវ សេលមាសជ្ជ, និព្ពិជ្ជាបេម គោតមា’’តិ.

៥. មារធីតុសុត្តំ

១៦១. អថ ខោ មារោ បាបិមា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា និព្ពេជនីយា គាថាយោ អភាសិត្វា តម្ហា ឋានា អបក្កម្ម ភគវតោ អវិទូរេ បថវិយំ បល្លង្កេន និសីទិ តុណ្ហីភូតោ មង្កុភូតោ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ បជ្ឈាយន្តោ អប្បដិភានោ កដ្ឋេន ភូមិំ វិលិខន្តោ. អថ ខោ តណ្ហា ច អរតិ ច រគា ច មារធីតរោ យេន មារោ បាបិមា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា មារំ បាបិមន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិំសុ –

‘‘កេនាសិ ទុម្មនោ តាត, បុរិសំ កំ នុ សោចសិ;

មយំ តំ រាគបាសេន, អារញ្ញមិវ កុញ្ជរំ;

ពន្ធិត្វា អានយិស្សាម, វសគោ តេ ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘អរហំ សុគតោ លោកេ, ន រាគេន សុវានយោ;

មារធេយ្យំ អតិក្កន្តោ, តស្មា សោចាមហំ ភុស’’ន្តិ.

អថ ខោ តណ្ហា ច អរតិ ច រគា ច មារធីតរោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘បាទេ តេ, សមណ, បរិចារេមា’’តិ. អថ ខោ ភគវា ន មនសាកាសិ, យថា តំ អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ.

អថ ខោ តណ្ហា ច អរតិ ច រគា ច មារធីតរោ ឯកមន្តំ អបក្កម្ម ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘‘ឧច្ចាវចា ខោ បុរិសានំ អធិប្បាយា. យំនូន មយំ ឯកសតំ ឯកសតំ កុមារិវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនេយ្យាមា’’តិ. អថ ខោ តណ្ហា ច អរតិ ច រគា ច មារធីតរោ ឯកសតំ ឯកសតំ កុមារិវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘បាទេ តេ, សមណ, បរិចារេមា’’តិ. តម្បិ ភគវា ន មនសាកាសិ, យថា តំ អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ.

អថ ខោ តណ្ហា ច អរតិ ច រគា ច មារធីតរោ ឯកមន្តំ អបក្កម្ម ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘‘ឧច្ចាវចា ខោ បុរិសានំ អធិប្បាយា. យំនូន មយំ ឯកសតំ ឯកសតំ អវិជាតវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនេយ្យាមា’’តិ. អថ ខោ តណ្ហា ច អរតិ ច រគា ច មារធីតរោ ឯកសតំ ឯកសតំ អវិជាតវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘បាទេ តេ, សមណ, បរិចារេមា’’តិ. តម្បិ ភគវា ន មនសាកាសិ, យថា តំ អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ.

អថ ខោ តណ្ហា ច…បេ… យំនូន មយំ ឯកសតំ ឯកសតំ សកិំ វិជាតវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនេយ្យាមាតិ. អថ ខោ តណ្ហា ច…បេ… សកិំ វិជាតវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘បាទេ តេ, សមណ, បរិចារេមា’’តិ. តម្បិ ភគវា ន មនសាកាសិ, យថា តំ អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ.

អថ ខោ តណ្ហា ច…បេ… យំនូន មយំ ឯកសតំ ឯកសតំ ទុវិជាតវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនេយ្យាមាតិ. អថ ខោ តណ្ហា ច…បេ… ទុវិជាតវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនិត្វា យេន ភគវា…បេ… យថា តំ អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ. អថ ខោ តណ្ហា ច…បេ… មជ្ឈិមិត្ថិវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនេយ្យាមាតិ. អថ ខោ តណ្ហា ច…បេ… មជ្ឈិមិត្ថិវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនិត្វា…បេ… អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ.

អថ ខោ តណ្ហា ច…បេ… មហិត្ថិវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនេយ្យាមាតិ. អថ ខោ តណ្ហា ច…បេ… មហិត្ថិវណ្ណសតំ អភិនិម្មិនិត្វា យេន ភគវា…បេ… អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ. អថ ខោ តណ្ហា ច អរតិ ច រគា ច មារធីតរោ ឯកមន្តំ អបក្កម្ម ឯតទវោចុំ – សច្ចំ កិរ នោ បិតា អវោច –

‘‘អរហំ សុគតោ លោកេ, ន រាគេន សុវានយោ;

មារធេយ្យំ អតិក្កន្តោ, តស្មា សោចាមហំ ភុស’’ន្តិ.

‘‘យញ្ហិ មយំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា អវីតរាគំ ឥមិនា ឧបក្កមេន ឧបក្កមេយ្យាម ហទយំ វាស្ស ផលេយ្យ, ឧណ្ហំ លោហិតំ វា មុខតោ ឧគ្គច្ឆេយ្យ, ឧម្មាទំ វា បាបុណេយ្យ ចិត្តក្ខេបំ វា. សេយ្យថា វា បន នឡោ ហរិតោ លុតោ ឧស្សុស្សតិ វិសុស្សតិ មិលាយតិ; ឯវមេវ ឧស្សុស្សេយ្យ វិសុស្សេយ្យ មិលាយេយ្យា’’តិ.

អថ ខោ តណ្ហា ច អរតិ ច រគា ច មារធីតរោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ តណ្ហា មារធីតា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘សោកាវតិណ្ណោ នុ វនម្ហិ ឈាយសិ,

វិត្តំ នុ ជីនោ ឧទ បត្ថយានោ;

អាគុំ នុ គាមស្មិមកាសិ កិញ្ចិ,

កស្មា ជនេន ន ករោសិ សក្ខិំ;

សក្ខី ន សម្បជ្ជតិ កេនចិ តេ’’តិ.

‘‘អត្ថស្ស បត្តិំ ហទយស្ស សន្តិំ,

ជេត្វាន សេនំ បិយសាតរូបំ;

ឯកោហំ [ឯកាហំ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] ឈាយំ សុខមនុពោធិំ,

តស្មា ជនេន ន ករោមិ សក្ខិំ;

សក្ខី ន សម្បជ្ជតិ កេនចិ មេ’’តិ.

អថ ខោ អរតិ [អរតិ ច (ក.)] មារធីតា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘កថំ វិហារីពហុលោធ ភិក្ខុ,

បញ្ចោឃតិណ្ណោ អតរីធ ឆដ្ឋំ;

កថំ ឈាយិំ [កថំ ឈាយំ (ស្យា. កំ. បី.), កថជ្ឈាយំ (ក.)] ពហុលំ កាមសញ្ញា,

បរិពាហិរា ហោន្តិ អលទ្ធ យោ ត’’ន្តិ.

‘‘បស្សទ្ធកាយោ សុវិមុត្តចិត្តោ,

អសង្ខរានោ សតិមា អនោកោ;

អញ្ញាយ ធម្មំ អវិតក្កឈាយី,

ន កុប្បតិ ន សរតិ ន ថិនោ [ន កុប្បតី នស្សរតី ន ថីនោ (សី.)].

‘‘ឯវំវិហារីពហុលោធ ភិក្ខុ,

បញ្ចោឃតិណ្ណោ អតរីធ ឆដ្ឋំ;

ឯវំ ឈាយិំ ពហុលំ កាមសញ្ញា,

បរិពាហិរា ហោន្តិ អលទ្ធ យោ ត’’ន្តិ.

អថ ខោ រគា [រគាច (ក.)] មារធីតា ភគវតោ សន្តិកេ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘អច្ឆេជ្ជ តណ្ហំ គណសង្ឃចារី,

អទ្ធា ចរិស្សន្តិ [តរិស្សន្តិ (សី.)] ពហូ ច សទ្ធា;

ពហុំ វតាយំ ជនតំ អនោកោ,

អច្ឆេជ្ជ នេស្សតិ មច្ចុរាជស្ស បារ’’ន្តិ.

‘‘នយន្តិ វេ មហាវីរា, សទ្ធម្មេន តថាគតា;

ធម្មេន នយមានានំ, កា ឧសូយា វិជានត’’ន្តិ.

អថ ខោ តណ្ហា ច អរតិ ច រគា ច មារធីតរោ យេន មារោ បាបិមា តេនុបសង្កមិំសុ. អទ្ទសា ខោ មារោ បាបិមា តណ្ហញ្ច អរតិញ្ច រគញ្ច មារធីតរោ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តិយោ. ទិស្វាន គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘ពាលា កុមុទនាឡេហិ, បព្ពតំ អភិមត្ថថ [អភិមន្ថថ (សី.)];

គិរិំ នខេន ខនថ, អយោ ទន្តេហិ ខាទថ.

‘‘សេលំវ សិរសូហច្ច [សិរសិ ឩហច្ច (សី.), សិរសិ ឱហច្ច (ស្យា. កំ.)], បាតាលេ គាធមេសថ;

ខាណុំវ ឧរសាសជ្ជ, និព្ពិជ្ជាបេថ គោតមា’’តិ.

‘‘ទទ្ទល្លមានា អាគញ្ឆុំ, តណ្ហា ច អរតី រគា;

តា តត្ថ បនុទី សត្ថា, តូលំ ភដ្ឋំវ មាលុតោ’’តិ.

តតិយោ វគ្គោ.

តស្សុទ្ទានំ –

សម្ពហុលា សមិទ្ធិ ច, គោធិកំ សត្តវស្សានិ;

ធីតរំ ទេសិតំ ពុទ្ធ, សេដ្ឋេន ឥមំ មារបញ្ចកន្តិ.

មារសំយុត្តំ សមត្តំ.