៣. តតិយវគ្គោ

១. បុគ្គលសុត្តំ

១៣២. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ចត្តារោមេ, មហារាជ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? តមោតមបរាយនោ, តមោជោតិបរាយនោ, ជោតិតមបរាយនោ, ជោតិជោតិបរាយនោ’’.

‘‘កថញ្ច, មហារាជ បុគ្គលោ តមោតមបរាយនោ ហោតិ? ឥធ, មហារាជ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ, ចណ្ឌាលកុលេ វា វេនកុលេ [វេណកុលេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា នេសាទកុលេ វា រថការកុលេ វា បុក្កុសកុលេ វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានភោជនេ កសិរវុត្តិកេ, យត្ថ កសិរេន ឃាសច្ឆាទោ លព្ភតិ. សោ ច ហោតិ ទុព្ពណ្ណោ ទុទ្ទសិកោ ឱកោដិមកោ ពវ្ហាពាធោ [ពហ្វាពាធោ (ក.)] កាណោ វា កុណី វា ខញ្ជោ វា បក្ខហតោ វា, ន លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, បុរិសោ អន្ធការា វា អន្ធការំ គច្ឆេយ្យ, តមា វា តមំ គច្ឆេយ្យ, លោហិតមលា វា លោហិតមលំ គច្ឆេយ្យ. តថូបមាហំ, មហារាជ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, បុគ្គលោ តមោតមបរាយនោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, មហារាជ, បុគ្គលោ តមោជោតិបរាយនោ ហោតិ? ឥធ, មហារាជ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ, ចណ្ឌាលកុលេ វា វេនកុលេ វា នេសាទកុលេ វា រថការកុលេ វា បុក្កុសកុលេ វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានភោជនេ កសិរវុត្តិកេ, យត្ថ កសិរេន ឃាសច្ឆាទោ លព្ភតិ. សោ ច ខោ ហោតិ ទុព្ពណ្ណោ ទុទ្ទសិកោ ឱកោដិមកោ ពវ្ហាពាធោ, កាណោ វា កុណី វា ខញ្ជោ វា បក្ខហតោ វា, ន លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស. សោ កាយេន សុចរិតំ ចរតិ, វាចាយ សុចរិតំ ចរតិ, មនសា សុចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, បុរិសោ បថវិយា វា បល្លង្កំ អារោហេយ្យ, បល្លង្កា វា អស្សបិដ្ឋិំ អារោហេយ្យ, អស្សបិដ្ឋិយា វា ហត្ថិក្ខន្ធំ អារោហេយ្យ, ហត្ថិក្ខន្ធា វា បាសាទំ អារោហេយ្យ. តថូបមាហំ, មហារាជ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, បុគ្គលោ តមោជោតិបរាយនោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, មហារាជ, បុគ្គលោ ជោតិតមបរាយនោ ហោតិ? ឥធ, មហារាជ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ឧច្ចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ, ខត្តិយមហាសាលកុលេ វា ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ វា គហបតិមហាសាលកុលេ វា, អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ មហាភោគេ បហូតជាតរូបរជតេ បហូតវិត្តូបករណេ បហូតធនធញ្ញេ. សោ ច ហោតិ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ, បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ, លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, បុរិសោ បាសាទា វា ហត្ថិក្ខន្ធំ ឱរោហេយ្យ, ហត្ថិក្ខន្ធា វា អស្សបិដ្ឋិំ ឱរោហេយ្យ, អស្សបិដ្ឋិយា វា បល្លង្កំ ឱរោហេយ្យ, បល្លង្កា វា បថវិំ ឱរោហេយ្យ, បថវិយា វា អន្ធការំ បវិសេយ្យ. តថូបមាហំ, មហារាជ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, បុគ្គលោ ជោតិតមបរាយនោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, មហារាជ, បុគ្គលោ ជោតិជោតិបរាយនោ ហោតិ? ឥធ, មហារាជ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ឧច្ចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ, ខត្តិយមហាសាលកុលេ វា ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ វា គហបតិមហាសាលកុលេ វា, អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ មហាភោគេ បហូតជាតរូបរជតេ បហូតវិត្តូបករណេ បហូតធនធញ្ញេ. សោ ច ហោតិ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ, បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ, លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស. សោ កាយេន សុចរិតំ ចរតិ, វាចាយ សុចរិតំ ចរតិ, មនសា សុចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, បុរិសោ បល្លង្កា វា បល្លង្កំ សង្កមេយ្យ, អស្សបិដ្ឋិយា វា អស្សបិដ្ឋិំ សង្កមេយ្យ, ហត្ថិក្ខន្ធា វា ហត្ថិក្ខន្ធំ សង្កមេយ្យ, បាសាទា វា បាសាទំ សង្កមេយ្យ. តថូបមាហំ, មហារាជ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, បុគ្គលោ ជោតិជោតិបរាយនោ ហោតិ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ចត្តារោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. ឥទមវោច…បេ…

‘‘ទលិទ្ទោ បុរិសោ រាជ, អស្សទ្ធោ ហោតិ មច្ឆរី;

កទរិយោ បាបសង្កប្បោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ អនាទរោ.

‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ វាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ;

អក្កោសតិ បរិភាសតិ, នត្ថិកោ ហោតិ រោសកោ.

‘‘ទទមានំ និវារេតិ, យាចមានាន ភោជនំ;

តាទិសោ បុរិសោ រាជ, មីយមានោ ជនាធិប;

ឧបេតិ និរយំ ឃោរំ, តមោតមបរាយនោ.

‘‘ទលិទ្ទោ បុរិសោ រាជ, សទ្ធោ ហោតិ អមច្ឆរី;

ទទាតិ សេដ្ឋសង្កប្បោ, អព្យគ្គមនសោ នរោ.

‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ វាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ;

ឧដ្ឋាយ អភិវាទេតិ, សមចរិយាយ សិក្ខតិ.

‘‘ទទមានំ ន វារេតិ [ន និវារេតិ (សី.)], យាចមានាន ភោជនំ;

តាទិសោ បុរិសោ រាជ, មីយមានោ ជនាធិប;

ឧបេតិ តិទិវំ ឋានំ, តមោជោតិបរាយនោ.

‘‘អឌ្ឍោ ចេ [អឌ្ឍោ វេ (បី. ក.)] បុរិសោ រាជ, អស្សទ្ធោ ហោតិ មច្ឆរី;

កទរិយោ បាបសង្កប្បោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ អនាទរោ.

‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ វាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ;

អក្កោសតិ បរិភាសតិ, នត្ថិកោ ហោតិ រោសកោ.

‘‘ទទមានំ និវារេតិ, យាចមានាន ភោជនំ;

តាទិសោ បុរិសោ រាជ, មីយមានោ ជនាធិប;

ឧបេតិ និរយំ ឃោរំ, ជោតិតមបរាយនោ.

‘‘អឌ្ឍោ ចេ បុរិសោ រាជ, សទ្ធោ ហោតិ អមច្ឆរី;

ទទាតិ សេដ្ឋសង្កប្បោ, អព្យគ្គមនសោ នរោ.

‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ វាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ;

ឧដ្ឋាយ អភិវាទេតិ, សមចរិយាយ សិក្ខតិ.

‘‘ទទមានំ ន វារេតិ, យាចមានាន ភោជនំ;

តាទិសោ បុរិសោ រាជ, មីយមានោ ជនាធិប;

ឧបេតិ តិទិវំ ឋានំ, ជោតិជោតិបរាយនោ’’តិ.

២. អយ្យិកាសុត្តំ

១៣៣. សាវត្ថិនិទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវាទិវស្សា’’តិ?

‘‘អយ្យិកា មេ, ភន្តេ, កាលង្កតា ជិណ្ណា វុឌ្ឍា មហល្លិកា អទ្ធគតា វយោអនុប្បត្តា វីសវស្សសតិកា ជាតិយា. អយ្យិកា ខោ បន មេ, ភន្តេ, បិយា ហោតិ មនាបា. ហត្ថិរតនេន ចេបាហំ, ភន្តេ, លភេយ្យំ ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ, ហត្ថិរតនម្បាហំ ទទេយ្យំ – ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ. អស្សរតនេន ចេបាហំ, ភន្តេ, លភេយ្យំ ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ, អស្សរតនម្បាហំ ទទេយ្យំ – ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ. គាមវរេន ចេបាហំ ភន្តេ, លភេយ្យំ ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ, គាមវរម្បាហំ ទទេយ្យំ – ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ. ជនបទបទេសេន [ជនបទេន (សី. ស្យា. បី.)] ចេបាហំ, ភន្តេ, លភេយ្យំ ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ, ជនបទបទេសម្បាហំ ទទេយ្យំ – ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ. ‘សព្ពេ សត្តា, មហារាជ, មរណធម្មា មរណបរិយោសានា មរណំ អនតីតា’តិ. ‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! យាវសុភាសិតមិទំ, ភន្តេ, ភគវតា – សព្ពេ សត្តា មរណធម្មា មរណបរិយោសានា មរណំ អនតីតា’’’តិ.

‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! សព្ពេ សត្តា មរណធម្មា មរណបរិយោសានា មរណំ អនតីតា. សេយ្យថាបិ, មហារាជ, យានិ កានិចិ កុម្ភការភាជនានិ អាមកានិ ចេវ បក្កានិ ច សព្ពានិ តានិ ភេទនធម្មានិ ភេទនបរិយោសានានិ ភេទនំ អនតីតានិ; ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សព្ពេ សត្តា មរណធម្មា មរណបរិយោសានា មរណំ អនតីតា’’តិ. ឥទមវោច…បេ…

‘‘សព្ពេ សត្តា មរិស្សន្តិ, មរណន្តញ្ហិ ជីវិតំ;

យថាកម្មំ គមិស្សន្តិ, បុញ្ញបាបផលូបគា;

និរយំ បាបកម្មន្តា, បុញ្ញកម្មា ច សុគ្គតិំ.

‘‘តស្មា ករេយ្យ កល្យាណំ, និចយំ សម្បរាយិកំ;

បុញ្ញានិ បរលោកស្មិំ, បតិដ្ឋា ហោន្តិ បាណិន’’ន្តិ.

៣. លោកសុត្តំ

១៣៤. សាវត្ថិនិទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, លោកស្ស ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយា’’តិ? ‘‘តយោ ខោ, មហារាជ, លោកស្ស ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. កតមេ តយោ? លោភោ ខោ, មហារាជ, លោកស្ស ធម្មោ, ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. ទោសោ ខោ, មហារាជ, លោកស្ស ធម្មោ, ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. មោហោ ខោ, មហារាជ, លោកស្ស ធម្មោ, ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, តយោ លោកស្ស ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយា’’តិ. ឥទមវោច…បេ…

‘‘លោភោ ទោសោ ច មោហោ ច, បុរិសំ បាបចេតសំ;

ហិំសន្តិ អត្តសម្ភូតា, តចសារំវ សម្ផល’’ន្តិ.

៤. ឥស្សត្តសុត្តំ

១៣៥. សាវត្ថិនិទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កត្ថ នុ ខោ, ភន្តេ, ទានំ ទាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘យត្ថ ខោ, មហារាជ, ចិត្តំ បសីទតី’’តិ. ‘‘កត្ថ បន, ភន្តេ, ទិន្នំ មហប្ផល’’ន្តិ? ‘‘អញ្ញំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, កត្ថ ទានំ ទាតព្ពំ, អញ្ញំ បនេតំ កត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ? សីលវតោ ខោ, មហារាជ, ទិន្នំ មហប្ផលំ, នោ តថា ទុស្សីលេ. តេន ហិ, មហារាជ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ. យថា, តេ ខមេយ្យ, តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ ត្យស្ស យុទ្ធំ បច្ចុបដ្ឋិតំ សង្គាមោ សមុបព្យូឡ្ហោ [សមូបព្ពូឡ្ហោ (សី.), សមុបព្ពុឡ្ហោ (បី.)]. អថ អាគច្ឆេយ្យ ខត្តិយកុមារោ អសិក្ខិតោ អកតហត្ថោ អកតយោគ្គោ អកតូបាសនោ ភីរុ ឆម្ភី ឧត្រាសី បលាយី. ភរេយ្យាសិ តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច តេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ? ‘‘នាហំ, ភន្តេ, ភរេយ្យំ តំ បុរិសំ, ន ច មេ អត្ថោ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ. ‘‘អថ អាគច្ឆេយ្យ ព្រាហ្មណកុមារោ អសិក្ខិតោ…បេ… អថ អាគច្ឆេយ្យ វេស្សកុមារោ អសិក្ខិតោ…បេ… អថ អាគច្ឆេយ្យ សុទ្ទកុមារោ អសិក្ខិតោ…បេ… ន ច មេ អត្ថោ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ ត្យស្ស យុទ្ធំ បច្ចុបដ្ឋិតំ សង្គាមោ សមុបព្យូឡ្ហោ. អថ អាគច្ឆេយ្យ ខត្តិយកុមារោ សុសិក្ខិតោ កតហត្ថោ កតយោគ្គោ កតូបាសនោ អភីរុ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី អបលាយី. ភរេយ្យាសិ តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច តេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ? ‘‘ភរេយ្យាហំ, ភន្តេ, តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច មេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ. ‘‘អថ អាគច្ឆេយ្យ ព្រាហ្មណកុមារោ…បេ… អថ អាគច្ឆេយ្យ វេស្សកុមារោ…បេ… អថ អាគច្ឆេយ្យ សុទ្ទកុមារោ សុសិក្ខិតោ កតហត្ថោ កតយោគ្គោ កតូបាសនោ អភីរុ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី អបលាយី. ភរេយ្យាសិ តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច តេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ? ‘‘ភរេយ្យាហំ, ភន្តេ, តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច មេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យស្មា កស្មា ចេបិ [យស្មា ចេបិ (សី. ស្យា. កំ. ក.)] កុលា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ, សោ ច ហោតិ បញ្ចង្គវិប្បហីនោ បញ្ចង្គសមន្នាគតោ, តស្មិំ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ. កតមានិ បញ្ចង្គានិ បហីនានិ ហោន្តិ? កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ, ព្យាបាទោ បហីនោ ហោតិ, ថិនមិទ្ធំ បហីនំ ហោតិ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ, វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ. ឥមានិ បញ្ចង្គានិ បហីនានិ ហោន្តិ. កតមេហិ បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ? អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេក្ខេន សមាធិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេក្ខេន បញ្ញាក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេក្ខេន វិមុត្តិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេក្ខេន វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ. ឥមេហិ បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ. ឥតិ បញ្ចង្គវិប្បហីនេ បញ្ចង្គសមន្នាគតេ ទិន្នំ មហប្ផល’’ន្តិ. ឥទមវោច ភគវា…បេ… សត្ថា –

‘‘ឥស្សត្តំ [ឥស្សត្ថំ (សី. ស្យា. កំ.)] ពលវីរិយញ្ច [ពលវិរិយញ្ច (សី. ស្យា. កំ. បី.)], យស្មិំ វិជ្ជេថ មាណវេ;

តំ យុទ្ធត្ថោ ភរេ រាជា, នាសូរំ ជាតិបច្ចយា.

‘‘តថេវ ខន្តិសោរច្ចំ, ធម្មា យស្មិំ បតិដ្ឋិតា;

អរិយវុត្តិំ មេធាវិំ, ហីនជច្ចម្បិ បូជយេ.

‘‘ការយេ អស្សមេ រម្មេ, វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេ;

បបញ្ច វិវនេ កយិរា, ទុគ្គេ សង្កមនានិ ច.

‘‘អន្នំ បានំ ខាទនីយំ, វត្ថសេនាសនានិ ច;

ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

‘‘យថា ហិ មេឃោ ថនយំ, វិជ្ជុមាលី សតក្កកុ;

ថលំ និន្នញ្ច បូរេតិ, អភិវស្សំ វសុន្ធរំ.

‘‘តថេវ សទ្ធោ សុតវា, អភិសង្ខច្ច ភោជនំ;

វនិព្ពកេ តប្បយតិ, អន្នបានេន បណ្ឌិតោ.

‘‘អាមោទមានោ បកិរេតិ, ទេថ ទេថាតិ ភាសតិ;

តំ ហិស្ស គជ្ជិតំ ហោតិ, ទេវស្សេវ បវស្សតោ;

សា បុញ្ញធារា វិបុលា, ទាតារំ អភិវស្សតី’’តិ.

៥. បព្ពតូបមសុត្តំ

១៣៦. សាវត្ថិនិទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ? ‘‘យានិ តានិ, ភន្តេ, រញ្ញំ ខត្តិយានំ មុទ្ធាវសិត្តានំ ឥស្សរិយមទមត្តានំ កាមគេធបរិយុដ្ឋិតានំ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តានំ មហន្តំ បថវិមណ្ឌលំ អភិវិជិយ អជ្ឈាវសន្តានំ រាជករណីយានិ ភវន្តិ, តេសុ ខ្វាហំ, ឯតរហិ ឧស្សុក្កមាបន្នោ’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ តេ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘យគ្ឃេ, មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ. តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ បព្ពតំ អព្ភសមំ សព្ពេ បាណេ និប្បោថេន្តោ អាគច្ឆតិ. យំ តេ, មហារាជ, ករណីយំ, តំ ករោហី’តិ. អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បច្ឆិមាយ ទិសាយ…បេ… អថ តតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឧត្តរាយ ទិសាយ…បេ… អថ ចតុត្ថោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ទក្ខិណាយ ទិសាយ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘យគ្ឃេ មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ ទក្ខិណាយ ទិសាយ. តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ បព្ពតំ អព្ភសមំ សព្ពេ បាណេ និប្បោថេន្តោ អាគច្ឆតិ. យំ តេ, មហារាជ, ករណីយំ តំ ករោហី’តិ. ឯវរូបេ តេ, មហារាជ, មហតិ មហព្ភយេ សមុប្បន្នេ ទារុណេ មនុស្សក្ខយេ [មនុស្សកាយេ (ក.)] ទុល្លភេ មនុស្សត្តេ កិមស្ស ករណីយ’’ន្តិ?

‘‘ឯវរូបេ មេ, ភន្តេ, មហតិ មហព្ភយេ សមុប្បន្នេ ទារុណេ មនុស្សក្ខយេ ទុល្លភេ មនុស្សត្តេ កិមស្ស ករណីយំ អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយ អញ្ញត្រ សមចរិយាយ អញ្ញត្រ កុសលកិរិយាយ អញ្ញត្រ បុញ្ញកិរិយាយា’’តិ?

‘‘អារោចេមិ ខោ តេ, មហារាជ, បដិវេទេមិ ខោ តេ, មហារាជ, អធិវត្តតិ ខោ តំ, មហារាជ, ជរាមរណំ. អធិវត្តមានេ ចេ តេ, មហារាជ, ជរាមរណេ កិមស្ស ករណីយ’’ន្តិ? ‘‘អធិវត្តមានេ ច មេ, ភន្តេ, ជរាមរណេ កិមស្ស ករណីយំ អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយ សមចរិយាយ កុសលកិរិយាយ បុញ្ញកិរិយាយ? យានិ តានិ, ភន្តេ, រញ្ញំ ខត្តិយានំ មុទ្ធាវសិត្តានំ ឥស្សរិយមទមត្តានំ កាមគេធបរិយុដ្ឋិតានំ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តានំ មហន្តំ បថវិមណ្ឌលំ អភិវិជិយ អជ្ឈាវសន្តានំ ហត្ថិយុទ្ធានិ ភវន្តិ; តេសម្បិ, ភន្តេ, ហត្ថិយុទ្ធានំ នត្ថិ គតិ នត្ថិ វិសយោ អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ. យានិបិ តានិ, ភន្តេ, រញ្ញំ ខត្តិយានំ មុទ្ធាវសិត្តានំ…បេ… អជ្ឈាវសន្តានំ អស្សយុទ្ធានិ ភវន្តិ…បេ… រថយុទ្ធានិ ភវន្តិ …បេ… បត្តិយុទ្ធានិ ភវន្តិ; តេសម្បិ, ភន្តេ, បត្តិយុទ្ធានំ នត្ថិ គតិ នត្ថិ វិសយោ អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ. សន្តិ ខោ បន, ភន្តេ, ឥមស្មិំ រាជកុលេ មន្តិនោ មហាមត្តា, យេ បហោន្តិ [យេសំ ហោន្តិ (ក.)] អាគតេ បច្ចត្ថិកេ មន្តេហិ ភេទយិតុំ. តេសម្បិ, ភន្តេ, មន្តយុទ្ធានំ នត្ថិ គតិ នត្ថិ វិសយោ អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ. សំវិជ្ជតិ ខោ បន, ភន្តេ, ឥមស្មិំ រាជកុលេ បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ភូមិគតញ្ចេវ វេហាសដ្ឋញ្ច, យេន មយំ បហោម អាគតេ បច្ចត្ថិកេ ធនេន ឧបលាបេតុំ. តេសម្បិ, ភន្តេ, ធនយុទ្ធានំ នត្ថិ គតិ នត្ថិ វិសយោ អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ. អធិវត្តមានេ ច មេ, ភន្តេ, ជរាមរណេ កិមស្ស ករណីយំ អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយ សមចរិយាយ កុសលកិរិយាយ បុញ្ញកិរិយាយា’’តិ?

‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ កិមស្ស ករណីយំ អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយ សមចរិយាយ កុសលកិរិយាយ បុញ្ញកិរិយាយា’’តិ? ឥទមវោច ភគវា…បេ… សត្ថា –

‘‘យថាបិ សេលា វិបុលា, នភំ អាហច្ច បព្ពតា;

សមន្តានុបរិយាយេយ្យុំ, និប្បោថេន្តោ ចតុទ្ទិសា.

‘‘ឯវំ ជរា ច មច្ចុ ច, អធិវត្តន្តិ បាណិនេ [បាណិនោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)];

ខត្តិយេ ព្រាហ្មណេ វេស្សេ, សុទ្ទេ ចណ្ឌាលបុក្កុសេ;

ន កិញ្ចិ [ន កញ្ចិ (?)] បរិវជ្ជេតិ, សព្ពមេវាភិមទ្ទតិ.

‘‘ន តត្ថ ហត្ថីនំ ភូមិ, ន រថានំ ន បត្តិយា;

ន ចាបិ មន្តយុទ្ធេន, សក្កា ជេតុំ ធនេន វា.

‘‘តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ;

ពុទ្ធេ ធម្មេ ច សង្ឃេ ច, ធីរោ សទ្ធំ និវេសយេ.

‘‘យោ ធម្មំ ចរិ [ធម្មចារី (សី. ស្យា. កំ. បី.)] កាយេន, វាចាយ ឧទ ចេតសា;

ឥធេវ នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ.

តតិយោ វគ្គោ.

តស្សុទ្ទានំ –

បុគ្គលោ អយ្យិកា លោកោ, ឥស្សត្តំ [ឥស្សត្ថំ (សី. ស្យា. កំ.)] បព្ពតូបមា;

ទេសិតំ ពុទ្ធសេដ្ឋេន, ឥមំ កោសលបញ្ចកន្តិ.

កោសលសំយុត្តំ សមត្តំ.