៩. សុភសុត្តំ

៤៦២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ សាវត្ថិយំ បដិវសតិ អញ្ញតរស្ស គហបតិស្ស និវេសនេ កេនចិទេវ ករណីយេន. អថ ខោ សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ យស្ស គហបតិស្ស និវេសនេ បដិវសតិ តំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘សុតំ មេតំ, គហបតិ – ‘អវិវិត្តា សាវត្ថី អរហន្តេហី’តិ. កំ នុ ខ្វជ្ជ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បយិរុបាសេយ្យាមា’’តិ? ‘‘អយំ, ភន្តេ, ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ បយិរុបាសស្សូ’’តិ. អថ ខោ សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ តស្ស គហបតិស្ស បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ព្រាហ្មណា, ភោ គោតម, ឯវមាហំសុ – ‘គហដ្ឋោ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសលំ, ន បព្ពជិតោ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសល’ន្តិ. ឥធ ភវំ គោតមោ កិមាហា’’តិ?

៤៦៣. ‘‘វិភជ្ជវាទោ ខោ អហមេត្ថ, មាណវ; នាហមេត្ថ ឯកំសវាទោ. គិហិស្ស វាហំ, មាណវ, បព្ពជិតស្ស វា មិច្ឆាបដិបត្តិំ ន វណ្ណេមិ. គិហី វា ហិ, មាណវ, បព្ពជិតោ វា មិច្ឆាបដិបន្នោ មិច្ឆាបដិបត្តាធិករណហេតុ ន អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសលំ. គិហិស្ស វាហំ, មាណវ, បព្ពជិតស្ស វា សម្មាបដិបត្តិំ វណ្ណេមិ. គិហី វា ហិ, មាណវ, បព្ពជិតោ វា សម្មាបដិបន្នោ សម្មាបដិបត្តាធិករណហេតុ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសល’’ន្តិ.

‘‘ព្រាហ្មណា, ភោ គោតម, ឯវមាហំសុ – ‘មហដ្ឋមិទំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ ឃរាវាសកម្មដ្ឋានំ មហប្ផលំ ហោតិ; អប្បដ្ឋមិទំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ បព្ពជ្ជា កម្មដ្ឋានំ អប្បផលំ ហោតី’តិ. ឥធ ភវំ គោតមោ កិមាហា’’តិ.

‘‘ឯត្ថាបិ ខោ អហំ, មាណវ, វិភជ្ជវាទោ; នាហមេត្ថ ឯកំសវាទោ. អត្ថិ, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ; អត្ថិ, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតិ; អត្ថិ, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ; អត្ថិ, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតិ. កតមញ្ច, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ? កសិ ខោ, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ. កតមញ្ច, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតិ? កសិយេវ ខោ, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតិ. កតមញ្ច, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ? វណិជ្ជា ខោ, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ. កតមញ្ច មាណវ, កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតិ? វណិជ្ជាយេវ ខោ, មាណវ, កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតិ.

៤៦៤. ‘‘សេយ្យថាបិ, មាណវ, កសិ កម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ; ឯវមេវ ខោ, មាណវ, ឃរាវាសកម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, មាណវ, កសិយេវ កម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតិ; ឯវមេវ ខោ, មាណវ, ឃរាវាសកម្មដ្ឋានំ មហដ្ឋំ មហាកិច្ចំ មហាធិករណំ មហាសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, មាណវ, វណិជ្ជា កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ; ឯវមេវ ខោ, មាណវ, បព្ពជ្ជា កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, មាណវ, វណិជ្ជាយេវ កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតិ; ឯវមេវ ខោ, មាណវ, បព្ពជ្ជា កម្មដ្ឋានំ អប្បដ្ឋំ អប្បកិច្ចំ អប្បាធិករណំ អប្បសមារម្ភំ សម្បជ្ជមានំ មហប្ផលំ ហោតី’’តិ.

‘‘ព្រាហ្មណា, ភោ គោតម, បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ, កុសលស្ស អារាធនាយា’’តិ. ‘‘យេ តេ, មាណវ, ព្រាហ្មណា បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ, កុសលស្ស អារាធនាយ – សចេ តេ អគរុ – សាធុ តេ បញ្ច ធម្មេ ឥមស្មិំ បរិសតិ ភាសស្សូ’’តិ. ‘‘ន ខោ មេ, ភោ គោតម, គរុ យត្ថស្សុ ភវន្តោ វា និសិន្នោ ភវន្តរូបោ វា’’តិ [និសិន្នា ភវន្តរូបា វាតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. ‘‘តេន ហិ, មាណវ, ភាសស្សូ’’តិ. ‘‘សច្ចំ ខោ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា បឋមំ ធម្មំ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ, កុសលស្ស អារាធនាយ. តបំ ខោ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា ទុតិយំ ធម្មំ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ, កុសលស្ស អារាធនាយ. ព្រហ្មចរិយំ ខោ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា តតិយំ ធម្មំ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ, កុសលស្ស អារាធនាយ. អជ្ឈេនំ ខោ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា ចតុត្ថំ ធម្មំ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ, កុសលស្ស អារាធនាយ. ចាគំ ខោ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា បញ្ចមំ ធម្មំ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ, កុសលស្ស អារាធនាយ. ព្រាហ្មណា, ភោ គោតម, ឥមេ បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ, កុសលស្ស អារាធនាយាតិ. ឥធ ភវំ គោតមោ កិមាហា’’តិ?

៤៦៥. ‘‘កិំ បន, មាណវ, អត្ថិ កោចិ ព្រាហ្មណានំ ឯកព្រាហ្មណោបិ យោ ឯវមាហ – ‘អហំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ធម្មានំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា វិបាកំ បវេទេមី’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’. ‘‘កិំ បន, មាណវ, អត្ថិ កោចិ ព្រាហ្មណានំ ឯកាចរិយោបិ ឯកាចរិយបាចរិយោបិ យាវ សត្តមា អាចរិយមហយុគាបិ យោ ឯវមាហ – ‘អហំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ធម្មានំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា វិបាកំ បវេទេមី’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’. ‘‘កិំ បន, មាណវ, យេបិ តេ ព្រាហ្មណានំ បុព្ពកា ឥសយោ មន្តានំ កត្តារោ មន្តានំ បវត្តារោ យេសមិទំ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា បោរាណំ មន្តបទំ គីតំ បវុត្តំ សមិហិតំ តទនុគាយន្តិ តទនុភាសន្តិ ភាសិតមនុភាសន្តិ វាចិតមនុវាចេន្តិ, សេយ្យថិទំ – អដ្ឋកោ វាមកោ វាមទេវោ វេស្សាមិត្តោ យមតគ្គិ អង្គីរសោ ភារទ្វាជោ វាសេដ្ឋោ កស្សបោ ភគុ, តេបិ ឯវមាហំសុ – ‘មយំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ធម្មានំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា វិបាកំ បវេទេមា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘ឥតិ កិរ, មាណវ, នត្ថិ កោចិ ព្រាហ្មណានំ ឯកព្រាហ្មណោបិ យោ ឯវមាហ – ‘អហំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ធម្មានំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា វិបាកំ បវេទេមី’តិ; នត្ថិ កោចិ ព្រាហ្មណានំ ឯកាចរិយោបិ ឯកាចរិយបាចរិយោបិ យាវ សត្តមា អាចរិយមហយុគាបិ យោ ឯវមាហ – ‘អហំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ធម្មានំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា វិបាកំ បវេទេមី’តិ; យេបិ តេ ព្រាហ្មណានំ បុព្ពកា ឥសយោ មន្តានំ កត្តារោ មន្តានំ បវត្តារោ, យេសមិទំ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា បោរាណំ មន្តបទំ គីតំ បវុត្តំ សមិហិតំ, តទនុគាយន្តិ តទនុភាសន្តិ ភាសិតមនុភាសន្តិ វាចិតមនុវាចេន្តិ, សេយ្យថិទំ – អដ្ឋកោ វាមកោ វាមទេវោ វេស្សាមិត្តោ យមតគ្គិ អង្គីរសោ ភារទ្វាជោ វាសេដ្ឋោ កស្សបោ ភគុ. តេបិ ន ឯវមាហំសុ – ‘មយំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ធម្មានំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា វិបាកំ បវេទេមា’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, មាណវ, អន្ធវេណិ បរម្បរាសំសត្តា បុរិមោបិ ន បស្សតិ មជ្ឈិមោបិ ន បស្សតិ បច្ឆិមោបិ ន បស្សតិ; ឯវមេវ ខោ, មាណវ, អន្ធវេណូបមំ មញ្ញេ ព្រាហ្មណានំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតិ – បុរិមោបិ ន បស្សតិ មជ្ឈិមោបិ ន បស្សតិ បច្ឆិមោបិ ន បស្សតី’’តិ.

៤៦៦. ឯវំ វុត្តេ, សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ ភគវតា អន្ធវេណូបមេន វុច្ចមានោ កុបិតោ អនត្តមនោ ភគវន្តំយេវ ខុំសេន្តោ ភគវន្តំយេវ វម្ភេន្តោ ភគវន្តំយេវ វទមានោ – ‘សមណោ គោតមោ បាបិតោ ភវិស្សតី’តិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ព្រាហ្មណោ, ភោ គោតម, បោក្ខរសាតិ ឱបមញ្ញោ សុភគវនិកោ ឯវមាហ – ‘ឯវមេវ បនិធេកច្ចេ [បនិមេកេ (សព្ពត្ថ)] សមណព្រាហ្មណា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ បដិជានន្តិ. តេសមិទំ ភាសិតំ ហស្សកំយេវ សម្បជ្ជតិ, នាមកំយេវ សម្បជ្ជតិ, រិត្តកំយេវ សម្បជ្ជតិ, តុច្ឆកំយេវ សម្បជ្ជតិ. កថញ្ហិ នាម មនុស្សភូតោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សច្ឆិ វា ករិស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’’តិ?

‘‘កិំ បន, មាណវ, ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតិ ឱបមញ្ញោ សុភគវនិកោ សព្ពេសំយេវ សមណព្រាហ្មណានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតី’’តិ? ‘‘សកាយបិ ហិ, ភោ គោតម, បុណ្ណិកាយ ទាសិយា ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតិ ឱបមញ្ញោ សុភគវនិកោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច ន បជានាតិ, កុតោ បន សព្ពេសំយេវ សមណព្រាហ្មណានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានិស្សតី’’តិ?

‘‘សេយ្យថាបិ, មាណវ, ជច្ចន្ធោ បុរិសោ ន បស្សេយ្យ កណ្ហសុក្កានិ រូបានិ, ន បស្សេយ្យ នីលកានិ រូបានិ, ន បស្សេយ្យ បីតកានិ រូបានិ, ន បស្សេយ្យ លោហិតកានិ រូបានិ, ន បស្សេយ្យ មញ្ជិដ្ឋកានិ រូបានិ, ន បស្សេយ្យ សមវិសមំ, ន បស្សេយ្យ តារករូបានិ, ន បស្សេយ្យ ចន្ទិមសូរិយេ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘នត្ថិ កណ្ហសុក្កានិ រូបានិ, នត្ថិ កណ្ហសុក្កានំ រូបានំ ទស្សាវី; នត្ថិ នីលកានិ រូបានិ, នត្ថិ នីលកានំ រូបានំ ទស្សាវី; នត្ថិ បីតកានិ រូបានិ, នត្ថិ បីតកានំ រូបានំ ទស្សាវី; នត្ថិ លោហិតកានិ រូបានិ, នត្ថិ លោហិតកានំ រូបានំ ទស្សាវី; នត្ថិ មញ្ជិដ្ឋកានិ រូបានិ, នត្ថិ មញ្ជិដ្ឋកានំ រូបានំ ទស្សាវី; នត្ថិ សមវិសមំ, នត្ថិ សមវិសមស្ស ទស្សាវី; នត្ថិ តារករូបានិ, នត្ថិ តារករូបានំ ទស្សាវី; នត្ថិ ចន្ទិមសូរិយា, នត្ថិ ចន្ទិមសូរិយានំ ទស្សាវី. អហមេតំ ន ជានាមិ, អហមេតំ ន បស្សាមិ; តស្មា តំ នត្ថី’តិ. សម្មា នុ ខោ សោ, មាណវ, វទមានោ វទេយ្យា’’តិ?

‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម. អត្ថិ កណ្ហសុក្កានិ រូបានិ, អត្ថិ កណ្ហសុក្កានំ រូបានំ ទស្សាវី; អត្ថិ នីលកានិ រូបានិ, អត្ថិ នីលកានំ រូបានំ ទស្សាវី; អត្ថិ បីតកានិ រូបានិ, អត្ថិ បីតកានំ រូបានំ ទស្សាវី; អត្ថិ លោហិតកានិ រូបានិ, អត្ថិ លោហិតកានំ រូបានំ ទស្សាវី; អត្ថិ មញ្ជិដ្ឋកានិ រូបានិ, អត្ថិ មញ្ជិដ្ឋកានំ រូបានំ ទស្សាវី; អត្ថិ សមវិសមំ, អត្ថិ សមវិសមស្ស ទស្សាវី; អត្ថិ តារករូបានិ, អត្ថិ តារករូបានំ ទស្សាវី; អត្ថិ ចន្ទិមសូរិយា, អត្ថិ ចន្ទិមសូរិយានំ ទស្សាវី. ‘អហមេតំ ន ជានាមិ, អហមេតំ ន បស្សាមិ; តស្មា តំ នត្ថី’តិ; ន ហិ សោ, ភោ គោតម, សម្មា វទមានោ វទេយ្យា’’តិ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, មាណវ, ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតិ ឱបមញ្ញោ សុភគវនិកោ អន្ធោ អចក្ខុកោ. សោ វត ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សច្ឆិ វា ករិស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ’’.

៤៦៧. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មាណវ, យេ តេ កោសលកា ព្រាហ្មណមហាសាលា, សេយ្យថិទំ – ចង្កី ព្រាហ្មណោ តារុក្ខោ ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតិ ព្រាហ្មណោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ បិតា ច [វា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] តេ តោទេយ្យោ, កតមា នេសំ សេយ្យោ [សេយ្យា (ស្យា. កំ.)], យំ វា តេ សម្មុច្ចា [សម្មុសា (សី. បី.)] វាចំ ភាសេយ្យុំ យំ វា អសម្មុច្ចា’’តិ? ‘‘សម្មុច្ចា, ភោ គោតម’’.

‘‘កតមា នេសំ សេយ្យោ, យំ វា តេ មន្តា វាចំ ភាសេយ្យុំ យំ វា អមន្តា’’តិ? ‘‘មន្តា, ភោ គោតម’’.

‘‘កតមា នេសំ សេយ្យោ, យំ វា តេ បដិសង្ខាយ វាចំ ភាសេយ្យុំ យំ វា អប្បដិសង្ខាយា’’តិ? ‘‘បដិសង្ខាយ, ភោ គោតម’’.

‘‘កតមា នេសំ សេយ្យោ, យំ វា តេ អត្ថសំហិតំ វាចំ ភាសេយ្យុំ យំ វា អនត្ថសំហិត’’ន្តិ? ‘‘អត្ថសំហិតំ, ភោ គោតម’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មាណវ, យទិ ឯវំ សន្តេ, ព្រាហ្មណេន បោក្ខរសាតិនា ឱបមញ្ញេន សុភគវនិកេន សម្មុច្ចា វាចា ភាសិតា អសម្មុច្ចា’’តិ [អសម្មុសា វាតិ (បី.) ឯវមិតរបញ្ហត្តយេបិ វាសទ្ទេន សហ ទិស្សតិ]? ‘‘អសម្មុច្ចា, ភោ គោតម’’.

‘‘មន្តា វាចា ភាសិតា អមន្តា វា’’តិ? ‘‘អមន្តា, ភោ គោតម’’.

‘‘បដិសង្ខាយ វាចា ភាសិតា អប្បដិសង្ខាយា’’តិ? ‘‘អប្បដិសង្ខាយ, ភោ គោតម’’.

‘‘អត្ថសំហិតា វាចា ភាសិតា អនត្ថសំហិតា’’តិ? ‘‘អនត្ថសំហិតា, ភោ គោតម’’.

‘‘បញ្ច ខោ ឥមេ, មាណវ, នីវរណា. កតមេ បញ្ច? កាមច្ឆន្ទនីវរណំ, ព្យាបាទនីវរណំ, ថីនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ, វិចិកិច្ឆានីវរណំ – ឥមេ ខោ, មាណវ, បញ្ច នីវរណា. ឥមេហិ ខោ មាណវ, បញ្ចហិ នីវរណេហិ ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតិ ឱបមញ្ញោ សុភគវនិកោ អាវុតោ និវុតោ ឱផុដោ [ឱវុតោ (សី.), ឱផុតោ (ស្យា. កំ. បី.)] បរិយោនទ្ធោ. សោ វត ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សច្ឆិ វា ករិស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

៤៦៨. ‘‘បញ្ច ខោ ឥមេ, មាណវ, កាមគុណា. កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហា វិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា – ឥមេ ខោ, មាណវ, បញ្ច កាមគុណា. ឥមេហិ ខោ, មាណវ, បញ្ចហិ កាមគុណេហិ ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតិ ឱបមញ្ញោ សុភគវនិកោ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈោបន្នោ អនាទីនវទស្សាវី អនិស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ. សោ វត ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សច្ឆិ វា ករិស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មាណវ, យំ វា តិណកដ្ឋុបាទានំ បដិច្ច អគ្គិំ ជាលេយ្យ យំ វា និស្សដ្ឋតិណកដ្ឋុបាទានំ អគ្គិំ ជាលេយ្យ, កតមោ នុ ខ្វាស្ស អគ្គិ អច្ចិមា ចេវ វណ្ណវា ច បភស្សរោ ចា’’តិ? ‘‘សចេ តំ, ភោ គោតម, ឋានំ និស្សដ្ឋតិណកដ្ឋុបាទានំ អគ្គិំ ជាលេតុំ, ស្វាស្ស អគ្គិ អច្ចិមា ចេវ វណ្ណវា ច បភស្សរោ ចា’’តិ. ‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, មាណវ, អនវកាសោ យំ និស្សដ្ឋតិណកដ្ឋុបាទានំ អគ្គិំ ជាលេយ្យ អញ្ញត្រ ឥទ្ធិមតា. សេយ្យថាបិ, មាណវ, តិណកដ្ឋុបាទានំ បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ តថូបមាហំ, មាណវ, ឥមំ បីតិំ វទាមិ យាយំ បីតិ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច. សេយ្យថាបិ, មាណវ, និស្សដ្ឋតិណកដ្ឋុបាទានោ [និស្សដ្ឋតិណកដ្ឋុបាទានំ បដិច្ច (សី. បី. ក.)] អគ្គិ ជលតិ តថូបមាហំ, មាណវ, ឥមំ បីតិំ វទាមិ យាយំ បីតិ អញ្ញត្រេវ កាមេហិ អញ្ញត្រ អកុសលេហិ ធម្មេហិ.

‘‘កតមា ច, មាណវ, បីតិ អញ្ញត្រេវ កាមេហិ អញ្ញត្រ អកុសលេហិ ធម្មេហិ? ឥធ, មាណវ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយម្បិ ខោ, មាណវ, បីតិ អញ្ញត្រេវ កាមេហិ អញ្ញត្រ អកុសលេហិ ធម្មេហិ. បុន ចបរំ, មាណវ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយម្បិ ខោ, មាណវ, បីតិ អញ្ញត្រេវ កាមេហិ អញ្ញត្រ អកុសលេហិ ធម្មេហិ.

៤៦៩. ‘‘យេ តេ, មាណវ, ព្រាហ្មណា បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយ, កតមេត្ថ [កមេត្ថ (ក. សី. ស្យា. កំ. បី.)] ព្រាហ្មណា ធម្មំ មហប្ផលតរំ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយា’’តិ? ‘‘យេមេ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយ, ចាគមេត្ថ ព្រាហ្មណា ធម្មំ មហប្ផលតរំ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយា’’តិ.

‘‘តំ កិ មញ្ញសិ, មាណវ, ឥធ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ អស្ស. អថ ទ្វេ ព្រាហ្មណា អាគច្ឆេយ្យុំ – ‘ឥត្ថន្នាមស្ស ព្រាហ្មណស្ស មហាយញ្ញំ អនុភវិស្សាមា’តិ. តត្រេកស្ស [តត្ថេកស្ស (បី.)] ព្រាហ្មណស្ស ឯវមស្ស – ‘អហោ វត! អហមេវ លភេយ្យំ ភត្តគ្គេ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ, ន អញ្ញោ ព្រាហ្មណោ លភេយ្យ ភត្តគ្គេ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’ន្តិ. ឋានំ ខោ បនេតំ, មាណវ, វិជ្ជតិ យំ អញ្ញោ ព្រាហ្មណោ លភេយ្យ ភត្តគ្គេ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ, ន សោ ព្រាហ្មណោ លភេយ្យ ភត្តគ្គេ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ. ‘អញ្ញោ ព្រាហ្មណោ លភតិ ភត្តគ្គេ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ, នាហំ លភាមិ ភត្តគ្គេ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌ’ន្តិ – ឥតិ សោ កុបិតោ ហោតិ អនត្តមនោ. ឥមស្ស បន, មាណវ, ព្រាហ្មណា កិំ វិបាកំ បញ្ញបេន្តី’’តិ? ‘‘ន ខ្វេត្ថ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា ឯវំ ទានំ ទេន្តិ – ‘ឥមិនា បរោ កុបិតោ ហោតុ អនត្តមនោ’តិ. អថ ខ្វេត្ថ ព្រាហ្មណា អនុកម្បាជាតិកំយេវ [អនុកម្បជាតិកំយេវ (ស្យា. កំ. ក.)] ទានំ ទេន្តី’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ, ខោ, មាណវ, ព្រាហ្មណានំ ឥទំ ឆដ្ឋំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ – យទិទំ អនុកម្បាជាតិក’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណានំ ឥទំ ឆដ្ឋំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ – យទិទំ អនុកម្បាជាតិក’’ន្តិ.

‘‘យេ តេ, មាណវ, ព្រាហ្មណា បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយ, ឥមេ ត្វំ បញ្ច ធម្មេ កត្ថ ពហុលំ សមនុបស្សសិ – គហដ្ឋេសុ វា បព្ពជិតេសុ វា’’តិ? ‘‘យេមេ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយ, ឥមាហំ បញ្ច ធម្មេ បព្ពជិតេសុ ពហុលំ សមនុបស្សាមិ អប្បំ គហដ្ឋេសុ. គហដ្ឋោ ហិ, ភោ គោតម, មហដ្ឋោ មហាកិច្ចោ មហាធិករណោ មហាសមារម្ភោ, ន សតតំ សមិតំ សច្ចវាទី ហោតិ; បព្ពជិតោ ខោ បន, ភោ គោតម, អប្បដ្ឋោ អប្បកិច្ចោ អប្បាធិករណោ អប្បសមារម្ភោ, សតតំ សមិតំ សច្ចវាទី ហោតិ. គហដ្ឋោ ហិ, ភោ គោតម, មហដ្ឋោ មហាកិច្ចោ មហាធិករណោ មហាសមារម្ភោ ន សតតំ សមិតំ តបស្សី ហោតិ… ព្រហ្មចារី ហោតិ… សជ្ឈាយពហុលោ ហោតិ… ចាគពហុលោ ហោតិ; បព្ពជិតោ ខោ បន, ភោ គោតម, អប្បដ្ឋោ អប្បកិច្ចោ អប្បាធិករណោ អប្បសមារម្ភោ សតតំ សមិតំ តបស្សី ហោតិ… ព្រហ្មចារី ហោតិ… សជ្ឈាយពហុលោ ហោតិ… ចាគពហុលោ ហោតិ. យេមេ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយ, ឥមាហំ បញ្ច ធម្មេ បព្ពជិតេសុ ពហុលំ សមនុបស្សាមិ អប្បំ គហដ្ឋេសូ’’តិ.

‘‘យេ តេ, មាណវ, ព្រាហ្មណា បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយ ចិត្តស្សាហំ ឯតេ បរិក្ខារេ វទាមិ – យទិទំ ចិត្តំ អវេរំ អព្យាពជ្ឈំ តស្ស ភាវនាយ. ឥធ, មាណវ, ភិក្ខុ សច្ចវាទី ហោតិ. សោ ‘សច្ចវាទីម្ហី’តិ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ. យំ តំ កុសលូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ, ចិត្តស្សាហំ ឯតំ បរិក្ខារំ វទាមិ – យទិទំ ចិត្តំ អវេរំ អព្យាពជ្ឈំ តស្ស ភាវនាយ. ឥធ, មាណវ, ភិក្ខុ តបស្សី ហោតិ…បេ… ព្រហ្មចារី ហោតិ…បេ… សជ្ឈាយពហុលោ ហោតិ…បេ… ចាគពហុលោ ហោតិ. សោ ‘ចាគពហុលោម្ហី’តិ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ. យំ តំ កុសលូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ, ចិត្តស្សាហំ ឯតំ បរិក្ខារំ វទាមិ – យទិទំ ចិត្តំ អវេរំ អព្យាពជ្ឈំ តស្ស ភាវនាយ. យេ តេ មាណវ, ព្រាហ្មណា, បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយ, ចិត្តស្សាហំ ឯតេ បរិក្ខារេ វទាមិ – យទិទំ ចិត្តំ អវេរំ អព្យាពជ្ឈំ តស្ស ភាវនាយា’’តិ.

៤៧០. ឯវំ វុត្តេ, សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សុតំ មេតំ, ភោ គោតម – ‘សមណោ គោតមោ ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គំ ជានាតី’’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មាណវ, អាសន្នេ ឥតោ នឡការគាមោ, ន យិតោ ទូរេ នឡការគាមោ’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភោ, អាសន្នេ ឥតោ នឡការគាមោ, ន យិតោ ទូរេ នឡការគាមោ’’តិ.

‘‘តំ, កិំ មញ្ញសិ មាណវ, ឥធស្ស បុរិសោ នឡការគាមេ ជាតវទ្ធោ [ជាតវឌ្ឍោ (ស្យា. កំ. ក.)]; តមេនំ នឡការគាមតោ តាវទេវ អវសដំ [អបសក្កំ (ស្យា. កំ. ក.)] នឡការគាមស្ស មគ្គំ បុច្ឆេយ្យុំ; សិយា នុ ខោ, មាណវ, តស្ស បុរិសស្ស នឡការគាមេ ជាតវទ្ធស្ស នឡការគាមស្ស មគ្គំ បុដ្ឋស្ស ទន្ធាយិតត្តំ វា វិត្ថាយិតត្តំ វា’’តិ?

‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’?

‘‘អមុ ហិ, ភោ គោតម, បុរិសោ នឡការគាមេ ជាតវទ្ធោ. តស្ស សព្ពានេវ នឡការគាមស្ស មគ្គានិ សុវិទិតានី’’តិ. ‘‘សិយា នុ ខោ, មាណវ, តស្ស បុរិសស្ស នឡការគាមេ ជាតវទ្ធស្ស នឡការគាមស្ស មគ្គំ បុដ្ឋស្ស ទន្ធាយិតត្តំ វា វិត្ថាយិតត្តំ វាតិ, ន ត្វេវ តថាគតស្ស ព្រហ្មលោកំ វា ព្រហ្មលោកគាមិនិំ វា បដិបទំ បុដ្ឋស្ស ទន្ធាយិតត្តំ វា វិត្ថាយិតត្តំ វា. ព្រហ្មានញ្ចាហំ, មាណវ, បជានាមិ ព្រហ្មលោកញ្ច ព្រហ្មលោកគាមិនិញ្ច បដិបទំ; យថាបដិបន្នោ ច ព្រហ្មលោកំ ឧបបន្នោ តញ្ច បជានាមី’’តិ.

‘‘សុតំ មេតំ, ភោ គោតម – ‘សមណោ គោតមោ ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គំ ទេសេតី’តិ. សាធុ មេ ភវំ គោតមោ ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គំ ទេសេតូ’’តិ.

‘‘តេន ហិ, មាណវ, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ, ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ ភោ’’តិ ខោ សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

៤៧១. ‘‘កតមោ ច, មាណវ, ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គោ? ឥធ, មាណវ, ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ. ឯវំ ភាវិតាយ ខោ, មាណវ, មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា យំ បមាណកតំ កម្មំ ន តំ តត្រាវសិស្សតិ, ន តំ តត្រាវតិដ្ឋតិ. សេយ្យថាបិ, មាណវ, ពលវា សង្ខធមោ អប្បកសិរេនេវ ចាតុទ្ទិសា វិញ្ញាបេយ្យ [ឯវមេវ ខោ មាណវ ឯវំ ភាវិតាយ មេត្តាយ (សី. ស្យា. កំ. បី. ទី. និ. ១.៥៥៦) តថាបិ ឥធ បាឋោយេវ ឧបមាយ សំសន្ទិយមានោ បរិបុណ្ណោ វិយ ទិស្សតិ]; ឯវមេវ ខោ, មាណវ…បេ… ឯវំ ភាវិតាយ ខោ, មាណវ, មេត្តាយ [ឯវមេវ ខោ មាណវ ឯវំ ភាវិតាយ មេត្តាយ (សី. ស្យា. កំ. បី. ទី. និ. ១.៥៥៦) តថាបិ ឥធ បាឋោយេវ ឧបមាយ សំសន្ទិយមានោ បរិបុណ្ណោ វិយ ទិស្សតិ] ចេតោវិមុត្តិយា យំ បមាណកតំ កម្មំ ន តំ តត្រាវសិស្សតិ, ន តំ តត្រាវតិដ្ឋតិ. អយម្បិ ខោ, មាណវ, ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គោ. ‘‘បុន ចបរំ, មាណវ, ភិក្ខុ ករុណាសហគតេន ចេតសា…បេ… មុទិតាសហគតេន ចេតសា…បេ… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ. ឯវំ ភាវិតាយ ខោ, មាណវ, ឧបេក្ខាយ ចេតោវិមុត្តិយា យំ បមាណកតំ កម្មំ ន តំ តត្រាវសិស្សតិ, ន តំ តត្រាវតិដ្ឋតិ. សេយ្យថាបិ, មាណវ, ពលវា សង្ខធមោ អប្បកសិរេនេវ ចាតុទ្ទិសា វិញ្ញាបេយ្យ; ឯវមេវ ខោ, មាណវ…បេ… ឯវំ ភាវិតាយ ខោ, មាណវ, ឧបេក្ខាយ ចេតោវិមុត្តិយា យំ បមាណកតំ កម្មំ ន តំ តត្រាវសិស្សតិ, ន តំ តត្រាវតិដ្ឋតិ. អយម្បិ ខោ, មាណវ, ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គោ’’តិ.

៤៧២. ឯវំ វុត្តេ, សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម! សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ – ឯវមេវំ ភោតា គោតមេន អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតំ. ហន្ទ, ច ទានិ មយំ, ភោ គោតម, គច្ឆាម; ពហុកិច្ចា មយំ ពហុករណីយា’’តិ. ‘‘យស្សទានិ ត្វំ, មាណវ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

តេន ខោ បន សមយេន ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ សព្ពសេតេន វឡវាភិរថេន [វឡភីរថេន (សី.)] សាវត្ថិយា និយ្យាតិ ទិវា ទិវស្ស. អទ្ទសា ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ សុភំ មាណវំ តោទេយ្យបុត្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន សុភំ មាណវំ តោទេយ្យបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ភវំ ភារទ្វាជោ អាគច្ឆតិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ? ‘‘ឥតោ ហិ ខោ អហំ, ភោ, អាគច្ឆាមិ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកា’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ភវំ ភារទ្វាជោ, សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ បណ្ឌិតោ មញ្ញេតិ’’? ‘‘កោ ចាហំ, ភោ, កោ ច សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានិស្សាមិ? សោបិ នូនស្ស តាទិសោវ យោ សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានេយ្យា’’តិ. ‘‘ឧឡារាយ ខលុ, ភវំ ភារទ្វាជោ, សមណំ គោតមំ បសំសាយ បសំសតី’’តិ. ‘‘កោ ចាហំ, ភោ, កោ ច សមណំ គោតមំ បសំសិស្សាមិ? បសត្ថបសត្ថោវ សោ ភវំ គោតមោ សេដ្ឋោ ទេវមនុស្សានំ. យេ ចិមេ, ភោ, ព្រាហ្មណា បញ្ច ធម្មេ បញ្ញបេន្តិ បុញ្ញស្ស កិរិយាយ កុសលស្ស អារាធនាយ; ចិត្តស្សេតេ សមណោ គោតមោ បរិក្ខារេ វទេតិ – យទិទំ ចិត្តំ អវេរំ អព្យាពជ្ឈំ តស្ស ភាវនាយា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ សព្ពសេតា វឡវាភិរថា ឱរោហិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘លាភា រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស, សុលទ្ធលាភា រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស យស្ស វិជិតេ តថាគតោ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ.

សុភសុត្តំ និដ្ឋិតំ នវមំ.