៣. អស្សលាយនសុត្តំ

៤០១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន នានាវេរជ្ជកានំ ព្រាហ្មណានំ បញ្ចមត្តានិ ព្រាហ្មណសតានិ សាវត្ថិយំ បដិវសន្តិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អថ ខោ តេសំ ព្រាហ្មណានំ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ សមណោ គោតមោ ចាតុវណ្ណិំ សុទ្ធិំ បញ្ញបេតិ. កោ នុ ខោ បហោតិ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ អស្មិំ វចនេ បដិមន្តេតុ’’ន្តិ? តេន ខោ បន សមយេន អស្សលាយនោ នាម មាណវោ សាវត្ថិយំ បដិវសតិ ទហរោ, វុត្តសិរោ, សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ ជាតិយា, តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ, វេយ្យាករណោ, លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ. អថ ខោ តេសំ ព្រាហ្មណានំ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ អស្សលាយនោ មាណវោ សាវត្ថិយំ បដិវសតិ ទហរោ, វុត្តសិរោ, សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ ជាតិយា, តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ…បេ… អនវយោ. សោ ខោ បហោតិ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ អស្មិំ វចនេ បដិមន្តេតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ តេ ព្រាហ្មណា យេន អស្សលាយនោ មាណវោ តេនុបង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អស្សលាយនំ មាណវំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភោ អស្សលាយន, សមណោ គោតមោ ចាតុវណ្ណិំ សុទ្ធិំ បញ្ញបេតិ. ឯតុ ភវំ អស្សលាយនោ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ អស្មិំ វចនេ បដិមន្តេតូ’’តិ [បដិមន្តេតុន្តិ (បី. ក.)].

ឯវំ វុត្តេ, អស្សលាយនោ មាណវោ តេ ព្រាហ្មណេ ឯតទវោច – ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ធម្មវាទី; ធម្មវាទិនោ ច បន ទុប្បដិមន្តិយា ភវន្តិ. នាហំ សក្កោមិ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ អស្មិំ វចនេ បដិមន្តេតុ’’ន្តិ. ទុតិយម្បិ ខោ តេ ព្រាហ្មណា អស្សលាយនំ មាណវំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភោ អស្សលាយន, សមណោ គោតមោ ចាតុវណ្ណិំ សុទ្ធិំ បញ្ញបេតិ. ឯតុ ភវំ អស្សលាយនោ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ អស្មិំ វចនេ បដិមន្តេតុ [បដិមន្តេតុំ (សី. បី. ក.)]. ចរិតំ ខោ បន ភោតា អស្សលាយនេន បរិព្ពាជក’’ន្តិ. ទុតិយម្បិ ខោ អស្សលាយនោ មាណវោ តេ ព្រាហ្មណេ ឯតទវោច – ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ធម្មវាទី; ធម្មវាទិនោ ច បន ទុប្បដិមន្តិយា ភវន្តិ. នាហំ សក្កោមិ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ អស្មិំ វចនេ បដិមន្តេតុ’’ន្តិ. តតិយម្បិ ខោ តេ ព្រាហ្មណា អស្សលាយនំ មាណវំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភោ អស្សលាយន, សមណោ គោតមោ ចាតុវណ្ណិំ សុទ្ធិំ បញ្ញបេតិ. ឯតុ ភវំ អស្សលាយនោ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ អស្មិំ វចនេ បដិមន្តេតុ [បដិមន្តេតុំ (សី. បី. ក.)]. ចរិតំ ខោ បន ភោតា អស្សលាយនេន បរិព្ពាជកំ. មា ភវំ អស្សលាយនោ អយុទ្ធបរាជិតំ បរាជយី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អស្សលាយនោ មាណវោ តេ ព្រាហ្មណេ ឯតទវោច – ‘‘អទ្ធា ខោ អហំ ភវន្តោ ន លភាមិ. សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ធម្មវាទី; ធម្មវាទិនោ ច បន ទុប្បដិមន្តិយា ភវន្តិ. នាហំ សក្កោមិ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ អស្មិំ វចនេ បដិមន្តេតុន្តិ. អបិ ចាហំ ភវន្តានំ វចនេន គមិស្សាមី’’តិ.

៤០២. អថ ខោ អស្សលាយនោ មាណវោ មហតា ព្រាហ្មណគណេន សទ្ធិំ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អស្សលាយនោ មាណវោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ព្រាហ្មណា, ភោ គោតម, ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណោវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ. ឥធ ភវំ គោតមោ កិមាហា’’តិ? ‘‘ទិស្សន្តិ [ទិស្សន្តេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ខោ បន, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណានំ ព្រាហ្មណិយោ ឧតុនិយោបិ គព្ភិនិយោបិ វិជាយមានាបិ បាយមានាបិ. តេ ច ព្រាហ្មណិយោនិជាវ សមានា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ. ‘‘កិញ្ចាបិ ភវំ គោតមោ ឯវមាហ, អថ ខ្វេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមេតំ មញ្ញន្តិ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៤០៣. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, សុតំ តេ – ‘យោនកម្ពោជេសុ អញ្ញេសុ ច បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ ទ្វេវ វណ្ណា – អយ្យោ ចេវ ទាសោ ច; អយ្យោ ហុត្វា ទាសោ ហោតិ, ទាសោ ហុត្វា អយ្យោ ហោតី’’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភោ, សុតំ តំ មេ – ‘យោនកម្ពោជេសុ អញ្ញេសុ ច បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ ទ្វេវ វណ្ណា – អយ្យោ ចេវ ទាសោ ច; អយ្យោ ហុត្វា ទាសោ ហោតិ, ទាសោ ហុត្វា អយ្យោ ហោតី’’’តិ. ‘‘ឯត្ថ, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណានំ កិំ ពលំ, កោ អស្សាសោ យទេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ ភវំ គោតមោ ឯវមាហ, អថ ខ្វេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមេតំ មញ្ញន្តិ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៤០៤. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, ខត្តិយោវ នុ ខោ បាណាតិបាតី អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ, នោ ព្រាហ្មណោ? វេស្សោវ នុ ខោ…បេ… សុទ្ទោវ នុ ខោ បាណាតិបាតី អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ, នោ ព្រាហ្មណោ’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម. ខត្តិយោបិ ហិ, ភោ គោតម, បាណាតិបាតី អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ព្រាហ្មណោបិ ហិ, ភោ គោតម…បេ… វេស្សោបិ ហិ, ភោ គោតម…បេ… សុទ្ទោបិ ហិ, ភោ គោតម…បេ… សព្ពេបិ ហិ, ភោ គោតម, ចត្តារោ វណ្ណា បាណាតិបាតិនោ អទិន្នាទាយិនោ កាមេសុមិច្ឆាចារិនោ មុសាវាទិនោ បិសុណវាចា ផរុសវាចា សម្ផប្បលាបិនោ អភិជ្ឈាលូ ព្យាបន្នចិត្តា មិច្ឆាទិដ្ឋី កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ. ‘‘ឯត្ថ, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណានំ កិំ ពលំ, កោ អស្សាសោ យទេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ ភវំ គោតមោ ឯវមាហ, អថ ខ្វេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមេតំ មញ្ញន្តិ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៤០៥. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណោវ នុ ខោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ មុសាវាទា បដិវិរតោ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នចិត្តោ សម្មាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ, នោ [នោ ច (ក.)] ខត្តិយោ នោ វេស្សោ, នោ សុទ្ទោ’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម! ខត្តិយោបិ ហិ, ភោ គោតម, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ មុសាវាទា បដិវិរតោ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នចិត្តោ សម្មាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ព្រាហ្មណោបិ ហិ, ភោ គោតម…បេ… វេស្សោបិ ហិ, ភោ គោតម…បេ… សុទ្ទោបិ ហិ, ភោ គោតម…បេ… សព្ពេបិ ហិ, ភោ គោតម, ចត្តារោ វណ្ណា បាណាតិបាតា បដិវិរតា អទិន្នាទានា បដិវិរតា កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតា មុសាវាទា បដិវិរតា បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតា ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតា សម្ផប្បលាបា បដិវិរតា អនភិជ្ឈាលូ អព្យាបន្នចិត្តា សម្មាទិដ្ឋី កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ. ‘‘ឯត្ថ, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណានំ កិំ ពលំ, កោ អស្សាសោ យទេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ ភវំ គោតមោ ឯវមាហ, អថ ខ្វេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមេតំ មញ្ញន្តិ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៤០៦. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណោវ នុ ខោ បហោតិ អស្មិំ បទេសេ អវេរំ អព្យាពជ្ឈំ មេត្តចិត្តំ ភាវេតុំ, នោ ខត្តិយោ, នោ វេស្សោ នោ សុទ្ទោ’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម! ខត្តិយោបិ ហិ, ភោ គោតម, បហោតិ អស្មិំ បទេសេ អវេរំ អព្យាពជ្ឈំ មេត្តចិត្តំ ភាវេតុំ; ព្រាហ្មណោបិ ហិ, ភោ គោតម… វេស្សោបិ ហិ, ភោ គោតម… សុទ្ទោបិ ហិ, ភោ គោតម… សព្ពេបិ ហិ, ភោ គោតម, ចត្តារោ វណ្ណា បហោន្តិ អស្មិំ បទេសេ អវេរំ អព្យាពជ្ឈំ មេត្តចិត្តំ ភាវេតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯត្ថ, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណានំ កិំ ពលំ, កោ អស្សាសោ យទេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ ភវំ គោតមោ ឯវមាហ, អថ ខ្វេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមេតំ មញ្ញន្តិ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៤០៧. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណោវ នុ ខោ បហោតិ សោត្តិសិនានិំ អាទាយ នទិំ គន្ត្វា រជោជល្លំ បវាហេតុំ, នោ ខត្តិយោ, នោ វេស្សោ, នោ សុទ្ទោ’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម! ខត្តិយោបិ ហិ, ភោ គោតម, បហោតិ សោត្តិសិនានិំ អាទាយ នទិំ គន្ត្វា រជោជល្លំ បវាហេតុំ, ព្រាហ្មណោបិ ហិ, ភោ គោតម… វេស្សោបិ ហិ, ភោ គោតម… សុទ្ទោបិ ហិ, ភោ គោតម… សព្ពេបិ ហិ, ភោ គោតម, ចត្តារោ វណ្ណា បហោន្តិ សោត្តិសិនានិំ អាទាយ នទិំ គន្ត្វា រជោជល្លំ បវាហេតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯត្ថ, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណានំ កិំ ពលំ, កោ អស្សាសោ យទេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ ភវំ គោតមោ ឯវមាហ, អថ ខ្វេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមេតំ មញ្ញន្តិ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៤០៨. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, ឥធ រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ នានាជច្ចានំ បុរិសានំ បុរិសសតំ សន្និបាតេយ្យ – ‘អាយន្តុ ភោន្តោ យេ តត្ថ ខត្តិយកុលា ព្រាហ្មណកុលា រាជញ្ញកុលា ឧប្បន្នា, សាកស្ស វា សាលស្ស វា [ឧប្បន្នា សាលស្ស វា (សី. បី.)] សលឡស្ស វា ចន្ទនស្ស វា បទុមកស្ស វា ឧត្តរារណិំ អាទាយ, អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេន្តុ, តេជោ បាតុករោន្តុ. អាយន្តុ បន ភោន្តោ យេ តត្ថ ចណ្ឌាលកុលា នេសាទកុលា វេនកុលា [វេណកុលា (សី. បី.), វេណុកុលា (ស្យា. កំ.)] រថការកុលា បុក្កុសកុលា ឧប្បន្នា, សាបានទោណិយា វា សូករទោណិយា វា រជកទោណិយា វា ឯរណ្ឌកដ្ឋស្ស វា ឧត្តរារណិំ អាទាយ, អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេន្តុ, តេជោ បាតុករោន្តូ’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, យោ ឯវំ នុ ខោ សោ [យោ ច នុ ខោ (ស្យា. កំ. ក.)] ខត្តិយកុលា ព្រាហ្មណកុលា រាជញ្ញកុលា ឧប្បន្នេហិ សាកស្ស វា សាលស្ស វា សលឡស្ស វា ចន្ទនស្ស វា បទុមកស្ស វា ឧត្តរារណិំ អាទាយ អគ្គិ អភិនិព្ពត្តោ, តេជោ បាតុកតោ, សោ ឯវ នុ ខ្វាស្ស អគ្គិ អច្ចិមា ចេវ [ច (សី. បី.)] វណ្ណវា [វណ្ណិមា (ស្យា. កំ. បី. ក.)] ច បភស្សរោ ច, តេន ច សក្កា អគ្គិនា អគ្គិករណីយំ កាតុំ; យោ បន សោ ចណ្ឌាលកុលា នេសាទកុលា វេនកុលា រថការកុលា បុក្កុសកុលា ឧប្បន្នេហិ សាបានទោណិយា វា សូករទោណិយា វា រជកទោណិយា វា ឯរណ្ឌកដ្ឋស្ស វា ឧត្តរារណិំ អាទាយ អគ្គិ អភិនិព្ពត្តោ, តេជោ បាតុកតោ ស្វាស្ស អគ្គិ ន ចេវ អច្ចិមា ន ច វណ្ណវា ន ច បភស្សរោ, ន ច តេន សក្កា អគ្គិនា អគ្គិករណីយំ កាតុ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម! យោបិ ហិ សោ [យោ សោ (សី. បី.)], ភោ គោតម, ខត្តិយកុលា ព្រាហ្មណកុលា រាជញ្ញកុលា ឧប្បន្នេហិ សាកស្ស វា សាលស្ស វា សលឡស្ស វា ចន្ទនស្ស វា បទុមកស្ស វា ឧត្តរារណិំ អាទាយ អគ្គិ អភិនិព្ពត្តោ, តេជោ បាតុកតោ ស្វាស្ស [សោ ចស្ស (សី. បី.), សោបិស្ស (ស្យា. កំ.)] អគ្គិ អច្ចិមា ចេវ វណ្ណវា ច បភស្សរោ ច, តេន ច សក្កា អគ្គិនា អគ្គិករណីយំ កាតុំ; យោបិ សោ ចណ្ឌាលកុលា នេសាទកុលា វេនកុលា រថការកុលា បុក្កុសកុលា ឧប្បន្នេហិ សាបានទោណិយា វា សូករទោណិយា វា រជកទោណិយា វា ឯរណ្ឌកដ្ឋស្ស វា ឧត្តរារណិំ អាទាយ អគ្គិ អភិនិព្ពត្តោ, តេជោ បាតុកតោ, ស្វាស្ស អគ្គិ អច្ចិមា ចេវ វណ្ណវា ច បភស្សរោ ច, តេន ច សក្កា អគ្គិនា អគ្គិករណីយំ កាតុំ. សព្ពោបិ ហិ, ភោ គោតម, អគ្គិ អច្ចិមា ចេវ វណ្ណវា ច បភស្សរោ ច, សព្ពេនបិ សក្កា អគ្គិនា អគ្គិករណីយំ កាតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯត្ថ, អស្សលាយន, ព្រាហ្មណានំ កិំ ពលំ, កោ អស្សាសោ យទេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ ភវំ គោតមោ ឯវមាហ, អថ ខ្វេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមេតំ មញ្ញន្តិ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៤០៩. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, ឥធ ខត្តិយកុមារោ ព្រាហ្មណកញ្ញាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេយ្យ, តេសំ សំវាសមន្វាយ បុត្តោ ជាយេថ; យោ សោ ខត្តិយកុមារេន ព្រាហ្មណកញ្ញាយ បុត្តោ ឧប្បន្នោ, សិយា សោ មាតុបិ សទិសោ បិតុបិ សទិសោ, ‘ខត្តិយោ’តិបិ វត្តព្ពោ ‘ព្រាហ្មណោ’តិបិ វត្តព្ពោ’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភោ គោតម, ខត្តិយកុមារេន ព្រាហ្មណកញ្ញាយ បុត្តោ ឧប្បន្នោ, សិយា សោ មាតុបិ សទិសោ បិតុបិ សទិសោ, ‘ខត្តិយោ’តិបិ វត្តព្ពោ ‘ព្រាហ្មណោ’តិបិ វត្តព្ពោ’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, ឥធ ព្រាហ្មណកុមារោ ខត្តិយកញ្ញាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេយ្យ, តេសំ សំវាសមន្វាយ បុត្តោ ជាយេថ; យោ សោ ព្រាហ្មណកុមារេន ខត្តិយកញ្ញាយ បុត្តោ ឧប្បន្នោ, សិយា សោ មាតុបិ សទិសោ បិតុបិ សទិសោ, ‘ខត្តិយោ’តិបិ វត្តព្ពោ ‘ព្រាហ្មណោ’តិបិ វត្តព្ពោ’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណកុមារេន ខត្តិយកញ្ញាយ បុត្តោ ឧប្បន្នោ, សិយា សោ មាតុបិ សទិសោ បិតុបិ សទិសោ, ‘ខត្តិយោ’តិបិ វត្តព្ពោ ‘ព្រាហ្មណោ’តិបិ វត្តព្ពោ’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន ឥធ វឡវំ គទ្រភេន សម្បយោជេយ្យុំ [សំយោជេយ្យ (ក.)], តេសំ សម្បយោគមន្វាយ កិសោរោ ជាយេថ; យោ សោ វឡវាយ គទ្រភេន កិសោរោ ឧប្បន្នោ, សិយា សោ មាតុបិ សទិសោ បិតុបិ សទិសោ, ‘អស្សោ’តិបិ វត្តព្ពោ ‘គទ្រភោ’តិបិ វត្តព្ពោ’’តិ? ‘‘កុណ្ឌញ្ហិ សោ [វេកុរញ្ជាយ ហិ សោ (សី. បី.), សោ កុមារណ្ឌុបិ សោ (ស្យា. កំ.), វេកុលជោ ហិ សោ (?)], ភោ គោតម, អស្សតរោ ហោតិ. ឥទំ ហិស្ស, ភោ គោតម, នានាករណំ បស្សាមិ; អមុត្រ ច បនេសានំ ន កិញ្ចិ នានាករណំ បស្សាមី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, ឥធាស្សុ ទ្វេ មាណវកា ភាតរោ សឧទរិយា, ឯកោ អជ្ឈាយកោ ឧបនីតោ ឯកោ អនជ្ឈាយកោ អនុបនីតោ. កមេត្ថ ព្រាហ្មណា បឋមំ ភោជេយ្យុំ សទ្ធេ វា ថាលិបាកេ វា យញ្ញេ វា បាហុនេ វា’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភោ គោតម, មាណវកោ អជ្ឈាយកោ ឧបនីតោ តមេត្ថ ព្រាហ្មណា បឋមំ ភោជេយ្យុំ សទ្ធេ វា ថាលិបាកេ វា យញ្ញេ វា បាហុនេ វា. កិញ្ហិ, ភោ គោតម, អនជ្ឈាយកេ អនុបនីតេ ទិន្នំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សលាយន, ឥធាស្សុ ទ្វេ មាណវកា ភាតរោ សឧទរិយា, ឯកោ អជ្ឈាយកោ ឧបនីតោ ទុស្សីលោ បាបធម្មោ, ឯកោ អនជ្ឈាយកោ អនុបនីតោ សីលវា កល្យាណធម្មោ. កមេត្ថ ព្រាហ្មណា បឋមំ ភោជេយ្យុំ សទ្ធេ វា ថាលិបាកេ វា យញ្ញេ វា បាហុនេ វា’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភោ គោតម, មាណវកោ អនជ្ឈាយកោ អនុបនីតោ សីលវា កល្យាណធម្មោ តមេត្ថ ព្រាហ្មណា បឋមំ ភោជេយ្យុំ សទ្ធេ វា ថាលិបាកេ វា យញ្ញេ វា បាហុនេ វា. កិញ្ហិ, ភោ គោតម, ទុស្សីលេ បាបធម្មេ ទិន្នំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘បុព្ពេ ខោ ត្វំ, អស្សលាយន, ជាតិំ អគមាសិ; ជាតិំ គន្ត្វា មន្តេ អគមាសិ; មន្តេ គន្ត្វា តបេ អគមាសិ; តបេ គន្ត្វា [មន្តេ គន្ត្វា តមេតំ ត្វំ (សី. បី.), មន្តេ គន្ត្វា តមេវ ឋបេត្វា (ស្យា. កំ.)] ចាតុវណ្ណិំ សុទ្ធិំ បច្ចាគតោ, យមហំ បញ្ញបេមី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អស្សលាយនោ មាណវោ តុណ្ហីភូតោ មង្កុភូតោ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ បជ្ឈាយន្តោ អប្បដិភានោ និសីទិ.

៤១០. អថ ខោ ភគវា អស្សលាយនំ មាណវំ តុណ្ហីភូតំ មង្កុភូតំ បត្តក្ខន្ធំ អធោមុខំ បជ្ឈាយន្តំ អប្បដិភានំ វិទិត្វា អស្សលាយនំ មាណវំ ឯតទវោច – ‘‘ភូតបុព្ពំ, អស្សលាយន, សត្តន្នំ ព្រាហ្មណិសីនំ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ សម្មន្តានំ [វសន្តានំ (សី.)] ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’តិ. អស្សោសិ ខោ, អស្សលាយន, អសិតោ ទេវលោ ឥសិ – ‘សត្តន្នំ កិរ ព្រាហ្មណិសីនំ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ សម្មន្តានំ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’តិ. អថ ខោ, អស្សលាយន, អសិតោ ទេវលោ ឥសិ កេសមស្សុំ កប្បេត្វា មញ្ជិដ្ឋវណ្ណានិ ទុស្សានិ និវាសេត្វា បដលិយោ [អដលិយោ (សី. បី.), អគលិយោ (ស្យា. កំ.)] ឧបាហនា អារុហិត្វា ជាតរូបមយំ ទណ្ឌំ គហេត្វា សត្តន្នំ ព្រាហ្មណិសីនំ បត្ថណ្ឌិលេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ, អស្សលាយន, អសិតោ ទេវលោ ឥសិ សត្តន្នំ ព្រាហ្មណិសីនំ បត្ថណ្ឌិលេ ចង្កមមានោ ឯវមាហ – ‘ហន្ទ, កោ នុ ខោ ឥមេ ភវន្តោ ព្រាហ្មណិសយោ គតា [គន្តា (ស្យា. កំ. ក.)]; ហន្ទ, កោ នុ ខោ ឥមេ ភវន្តោ ព្រាហ្មណិសយោ គតា’តិ? អថ ខោ, អស្សលាយន, សត្តន្នំ ព្រាហ្មណិសីនំ ឯតទហោសិ – ‘កោ នាយំ គាមណ្ឌលរូបោ វិយ សត្តន្នំ ព្រាហ្មណិសីនំ បត្ថណ្ឌិលេ ចង្កមមានោ ឯវមាហ – ‘ហន្ទ, កោ នុ ខោ ឥមេ ភវន្តោ ព្រាហ្មណិសយោ គតា; ហន្ទ, កោ នុ ខោ ឥមេ ភវន្តោ ព្រាហ្មណិសយោ គតាតិ? ហន្ទ, នំ អភិសបាមា’តិ. អថ ខោ, អស្សលាយន, សត្ត ព្រាហ្មណិសយោ អសិតំ ទេវលំ ឥសិំ អភិសបិំសុ – ‘ភស្មា, វសល [វសលី (បី.), វសលិ (ក.), ចបលី (ស្យា. កំ.)], ហោហិ; ភស្មា, វសល, ហោហី’តិ [ភស្មា វសល ហោហីតិ អភិសបវចនំ សី. បី. បោត្ថកេសុ សកិទេវ អាគតំ]. យថា យថា ខោ, អស្សលាយន, សត្ត ព្រាហ្មណិសយោ អសិតំ ទេវលំ ឥសិំ អភិសបិំសុ តថា តថា អសិតោ ទេវលោ ឥសិ អភិរូបតរោ ចេវ ហោតិ ទស្សនីយតរោ ច បាសាទិកតរោ ច. អថ ខោ, អស្សលាយន, សត្តន្នំ ព្រាហ្មណិសីនំ ឯតទហោសិ – ‘មោឃំ វត នោ តបោ, អផលំ ព្រហ្មចរិយំ. មយញ្ហិ បុព្ពេ យំ អភិសបាម – ភស្មា, វសល, ហោហិ; ភស្មា, វសល, ហោហីតិ ភស្មាវ ភវតិ ឯកច្ចោ. ឥមំ បន មយំ យថា យថា អភិសបាម តថា តថា អភិរូបតរោ ចេវ ហោតិ ទស្សនីយតរោ ច បាសាទិកតរោ ចា’តិ. ‘ន ភវន្តានំ មោឃំ តបោ, នាផលំ ព្រហ្មចរិយំ. ឥង្ឃ ភវន្តោ, យោ មយិ មនោបទោសោ តំ បជហថា’តិ. ‘យោ ភវតិ មនោបទោសោ តំ បជហាម. កោ នុ ភវំ ហោតី’តិ? ‘សុតោ នុ ភវតំ – អសិតោ ទេវលោ ឥសី’តិ? ‘ឯវំ, ភោ’. ‘សោ ខ្វាហំ, ភោ, ហោមី’តិ. អថ ខោ, អស្សលាយន, សត្ត ព្រាហ្មណិសយោ អសិតំ ទេវលំ ឥសិំ អភិវាទេតុំ ឧបក្កមិំសុ.

៤១១. ‘‘អថ ខោ, អស្សលាយន, អសិតោ ទេវលោ ឥសិ សត្ត ព្រាហ្មណិសយោ ឯតទវោច – ‘សុតំ មេតំ, ភោ, សត្តន្នំ កិរ ព្រាហ្មណិសីនំ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ សម្មន្តានំ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ. ‘ឯវំ, ភោ’.

‘‘‘ជានន្តិ បន ភោន្តោ – យា ជនិកា មាតា [ជនិមាតា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ព្រាហ្មណំយេវ អគមាសិ, នោ អព្រាហ្មណ’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, ភោ’.

‘‘‘ជានន្តិ បន ភោន្តោ – យា ជនិកាមាតុ [ជនិមាតុ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] មាតា យាវ សត្តមា មាតុមាតាមហយុគា ព្រាហ្មណំយេវ អគមាសិ, នោ អព្រាហ្មណ’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, ភោ’.

‘‘‘ជានន្តិ បន ភោន្តោ – យោ ជនកោ បិតា [ជនិបិតា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ព្រាហ្មណិំយេវ អគមាសិ, នោ អព្រាហ្មណិ’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, ភោ’.

‘‘‘ជានន្តិ បន ភោន្តោ – យោ ជនកបិតុ [ជនិបិតុ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បិតា យាវ សត្តមា បិតុបិតាមហយុគា ព្រាហ្មណិំយេវ អគមាសិ, នោ អព្រាហ្មណិ’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, ភោ’.

‘‘‘ជានន្តិ បន ភោន្តោ – យថា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’តិ [ន មយំ ជានាម ភោ យថា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតីតិ. យថា កថំ បន ភោ គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតីតិ. (ក.)]? ‘ជានាម មយំ, ភោ – យថា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ [ន មយំ ជានាម ភោ យថា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតីតិ. យថា កថំ បន ភោ គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតីតិ. (ក.)]. ឥធ មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ; ឯវំ តិណ្ណំ សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’តិ.

‘‘‘ជានន្តិ បន ភោន្តោ – តគ្ឃ [យគ្ឃេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], សោ គន្ធព្ពោ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា’តិ? ‘ន មយំ, ភោ, ជានាម – តគ្ឃ សោ គន្ធព្ពោ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា’តិ. ‘ឯវំ សន្តេ, ភោ, ជានាថ – កេ តុម្ហេ ហោថា’តិ? ‘ឯវំ សន្តេ, ភោ, ន មយំ ជានាម – កេ មយំ ហោមា’តិ. តេ ហិ នាម, អស្សលាយន, សត្ត ព្រាហ្មណិសយោ អសិតេន ទេវលេន ឥសិនា សកេ ជាតិវាទេ សមនុយុញ្ជីយមានា សមនុគ្គាហីយមានា សមនុភាសីយមានា ន សម្បាយិស្សន្តិ; កិំ បន ត្វំ ឯតរហិ មយា សកស្មិំ ជាតិវាទេ សមនុយុញ្ជីយមានោ សមនុគ្គាហីយមានោ សមនុភាសីយមានោ សម្បាយិស្សសិ, យេសំ ត្វំ សាចរិយកោ ន បុណ្ណោ ទព្ពិគាហោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អស្សលាយនោ មាណវោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

អស្សលាយនសុត្តំ និដ្ឋិតំ តតិយំ.