៩. ចូឡសកុលុទាយិសុត្តំ

២៦៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន សកុលុទាយី បរិព្ពាជកោ មោរនិវាបេ បរិព្ពាជការាមេ បដិវសតិ មហតិយា បរិព្ពាជកបរិសាយ សទ្ធិំ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘អតិប្បគោ ខោ តាវ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ. យំនូនាហំ យេន មោរនិវាបោ បរិព្ពាជការាមោ យេន សកុលុទាយី បរិព្ពាជកោ តេនុបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា យេន មោរនិវាបោ បរិព្ពាជការាមោ តេនុបសង្កមិ.

តេន ខោ បន សមយេន សកុលុទាយី បរិព្ពាជកោ មហតិយា បរិព្ពាជកបរិសាយ សទ្ធិំ និសិន្នោ ហោតិ ឧន្នាទិនិយា ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាយ អនេកវិហិតំ តិរច្ឆានកថំ កថេន្តិយា, សេយ្យថិទំ – រាជកថំ ចោរកថំ មហាមត្តកថំ សេនាកថំ ភយកថំ យុទ្ធកថំ អន្នកថំ បានកថំ វត្ថកថំ សយនកថំ មាលាកថំ គន្ធកថំ ញាតិកថំ យានកថំ គាមកថំ និគមកថំ នគរកថំ ជនបទកថំ ឥត្ថិកថំ សូរកថំ វិសិខាកថំ កុម្ភដ្ឋានកថំ បុព្ពបេតកថំ នានត្តកថំ លោកក្ខាយិកំ សមុទ្ទក្ខាយិកំ ឥតិភវាភវកថំ ឥតិ វា. អទ្ទសា ខោ សកុលុទាយី បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន សកំ បរិសំ សណ្ឋាបេសិ – ‘‘អប្បសទ្ទា ភោន្តោ ហោន្តុ, មា ភោន្តោ សទ្ទមកត្ថ. អយំ សមណោ គោតមោ អាគច្ឆតិ; អប្បសទ្ទកាមោ ខោ បន សោ អាយស្មា អប្បសទ្ទស្ស វណ្ណវាទី. អប្បេវ នាម អប្បសទ្ទំ បរិសំ វិទិត្វា ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញេយ្យា’’តិ. អថ ខោ តេ បរិព្ពាជកា តុណ្ហី អហេសុំ.

២៧០. អថ ខោ ភគវា យេន សកុលុទាយី បរិព្ពាជកោ តេនុបសង្កមិ. អថ ខោ សកុលុទាយី បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតុ ខោ, ភន្តេ, ភគវា. ស្វាគតំ, ភន្តេ, ភគវតោ. ចិរស្សំ ខោ, ភន្តេ, ភគវា ឥមំ បរិយាយមកាសិ យទិទំ ឥធាគមនាយ. និសីទតុ, ភន្តេ, ភគវា; ឥទមាសនំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. សកុលុទាយីបិ ខោ បរិព្ពាជកោ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ សកុលុទាយិំ បរិព្ពាជកំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កាយ នុត្ថ, ឧទាយិ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា, កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ? ‘‘តិដ្ឋតេសា, ភន្តេ, កថា យាយ មយំ ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា. នេសា, ភន្តេ, កថា ភគវតោ ទុល្លភា ភវិស្សតិ បច្ឆាបិ សវនាយ. យទាហំ, ភន្តេ, ឥមំ បរិសំ អនុបសង្កន្តោ ហោមិ អថាយំ បរិសា អនេកវិហិតំ តិរច្ឆានកថំ កថេន្តី និសិន្នា ហោតិ; យទា ច ខោ អហំ, ភន្តេ, ឥមំ បរិសំ ឧបសង្កន្តោ ហោមិ អថាយំ បរិសា មមញ្ញេវ មុខំ ឧល្លោកេន្តី និសិន្នា ហោតិ – ‘យំ នោ សមណោ ឧទាយី ធម្មំ ភាសិស្សតិ តំ [តំ នោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សោស្សាមា’តិ; យទា បន, ភន្តេ, ភគវា ឥមំ បរិសំ ឧបសង្កន្តោ ហោតិ អថាហញ្ចេវ អយញ្ច បរិសា ភគវតោ មុខំ ឧល្លោកេន្តា [ឱលោកេន្តី (ស្យា. កំ. ក.)] និសិន្នា ហោម – ‘យំ នោ ភគវា ធម្មំ ភាសិស្សតិ តំ សោស្សាមា’’’តិ.

២៧១. ‘‘តេនហុទាយិ, តំយេវេត្ថ បដិភាតុ យថា មំ បដិភាសេយ្យា’’សិ. ‘‘បុរិមានិ, ភន្តេ, ទិវសានិ បុរិមតរានិ សព្ពញ្ញូ សព្ពទស្សាវី អបរិសេសំ ញាណទស្សនំ បដិជានមានោ ‘ចរតោ ច មេ តិដ្ឋតោ ច សុត្តស្ស ច ជាគរស្ស ច សតតំ សមិតំ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិត’ន្តិ. សោ មយា [បច្ចុបដ្ឋិត’’ន្តិ មយា (?)] បុព្ពន្តំ អារព្ភ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សមានោ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរិ, ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេសិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាត្វាកាសិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំយេវ អារព្ភ សតិ ឧទបាទិ – ‘អហោ នូន ភគវា, អហោ នូន សុគតោ! យោ ឥមេសំ ធម្មានំ សុកុសលោ’’’តិ. ‘‘កោ បន សោ, ឧទាយិ, សព្ពញ្ញូ សព្ពទស្សាវី អបរិសេសំ ញាណទស្សនំ បដិជានមានោ ‘ចរតោ ច មេ តិដ្ឋតោ ច សុត្តស្ស ច ជាគរស្ស ច សតតំ សមិតំ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិត’ន្តិ, យោ តយា បុព្ពន្តំ អារព្ភ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សមានោ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរិ, ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេសិ កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាត្វាកាសី’’តិ? ‘និគណ្ឋោ, ភន្តេ, នាដបុត្តោ’តិ.

‘‘យោ ខោ, ឧទាយិ, អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរេយ្យ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ…បេ… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរេយ្យ, សោ វា មំ បុព្ពន្តំ អារព្ភ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យ, តំ វាហំ បុព្ពន្តំ អារព្ភ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យំ; សោ វា មេ បុព្ពន្តំ អារព្ភ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណេន ចិត្តំ អារាធេយ្យ, តស្ស វាហំ បុព្ពន្តំ អារព្ភ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណេន ចិត្តំ អារាធេយ្យំ.

‘‘យោ [សោ (សី. បី.)] ខោ, ឧទាយិ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សេយ្យ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានេយ្យ, សោ វា មំ អបរន្តំ អារព្ភ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យ, តំ វាហំ អបរន្តំ អារព្ភ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យំ; សោ វា មេ អបរន្តំ អារព្ភ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណេន ចិត្តំ អារាធេយ្យ, តស្ស វាហំ អបរន្តំ អារព្ភ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណេន ចិត្តំ អារាធេយ្យំ.

‘‘អបិ ច, ឧទាយិ, តិដ្ឋតុ បុព្ពន្តោ, តិដ្ឋតុ អបរន្តោ. ធម្មំ តេ ទេសេស្សាមិ – ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ; ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘អហញ្ហិ, ភន្តេ, យាវតកម្បិ មេ ឥមិនា អត្តភាវេន បច្ចនុភូតំ តម្បិ នប្បហោមិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនុស្សរិតុំ, កុតោ បនាហំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិស្សាមិ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ…បេ… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិស្សាមិ, សេយ្យថាបិ ភគវា? អហញ្ហិ, ភន្តេ, ឯតរហិ បំសុបិសាចកម្បិ ន បស្សាមិ, កុតោ បនាហំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សិស្សាមិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានិស្សាមិ, សេយ្យថាបិ ភគវា? យំ បន មំ, ភន្តេ, ភគវា ឯវមាហ – ‘អបិ ច, ឧទាយិ, តិដ្ឋតុ បុព្ពន្តោ, តិដ្ឋតុ អបរន្តោ; ធម្មំ តេ ទេសេស្សាមិ – ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ; ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’តិ តញ្ច បន មេ ភិយ្យោសោមត្តាយ ន បក្ខាយតិ. អប្បេវ នាមាហំ, ភន្តេ, សកេ អាចរិយកេ ភគវតោ ចិត្តំ អារាធេយ្យំ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណេនា’’តិ.

២៧២. ‘‘កិន្តិ បន តេ, ឧទាយិ, សកេ អាចរិយកេ ហោតី’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, សកេ អាចរិយកេ ឯវំ ហោតិ – ‘អយំ បរមោ វណ្ណោ, អយំ បរមោ វណ្ណោ’’’តិ.

‘‘យំ បន តេ ឯតំ, ឧទាយិ, សកេ អាចរិយកេ ឯវំ ហោតិ – ‘អយំ បរមោ វណ្ណោ, អយំ បរមោ វណ្ណោ’តិ, កតមោ សោ បរមោ វណ្ណោ’’តិ? ‘‘យស្មា, ភន្តេ, វណ្ណា អញ្ញោ វណ្ណោ ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា នត្ថិ សោ បរមោ វណ្ណោ’’តិ.

‘‘កតមោ បន សោ បរមោ វណ្ណោ យស្មា វណ្ណា អញ្ញោ វណ្ណោ ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា នត្ថី’’តិ? ‘‘យស្មា, ភន្តេ, វណ្ណា អញ្ញោ វណ្ណោ ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា នត្ថិ សោ បរមោ វណ្ណោ’’តិ.

‘‘ទីឃាបិ ខោ តេ ឯសា, ឧទាយិ, ផរេយ្យ – ‘យស្មា, ភន្តេ, វណ្ណា អញ្ញោ វណ្ណោ ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា នត្ថិ សោ បរមោ វណ្ណោ’តិ វទេសិ, តញ្ច វណ្ណំ ន បញ្ញបេសិ. សេយ្យថាបិ, ឧទាយិ, បុរិសោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ យា ឥមស្មិំ ជនបទេ ជនបទកល្យាណី តំ ឥច្ឆាមិ, តំ កាមេមី’តិ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អម្ភោ បុរិស, យំ ត្វំ ជនបទកល្យាណិំ ឥច្ឆសិ កាមេសិ, ជានាសិ តំ ជនបទកល្យាណិំ – ខត្តិយី វា ព្រាហ្មណី វា វេស្សី វា សុទ្ទី វា’’តិ? ឥតិ បុដ្ឋោ ‘នោ’តិ វទេយ្យ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អម្ភោ បុរិស, យំ ត្វំ ជនបទកល្យាណិំ ឥច្ឆសិ កាមេសិ, ជានាសិ តំ ជនបទកល្យាណិំ – ឯវំនាមា ឯវំគោត្តាតិ វាតិ…បេ… ទីឃា វា រស្សា វា មជ្ឈិមា វា កាឡី វា សាមា វា មង្គុរច្ឆវី វាតិ… អមុកស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា នគរេ វា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋោ ‘នោ’តិ វទេយ្យ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អម្ភោ បុរិស, យំ ត្វំ ន ជានាសិ ន បស្សសិ, តំ ត្វំ ឥច្ឆសិ កាមេសី’’’តិ? ឥតិ បុដ្ឋោ ‘អាមា’តិ វទេយ្យ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ – ននុ ឯវំ សន្តេ, តស្ស បុរិសស្ស អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភន្តេ, ឯវំ សន្តេ តស្ស បុរិសស្ស អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘ឯវមេវ ខោ ត្វំ, ឧទាយិ, ‘យស្មា, ភន្តេ, វណ្ណា អញ្ញោ វណ្ណោ ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា នត្ថិ សោ បរមោ វណ្ណោ’តិ វទេសិ, តញ្ច វណ្ណំ ន បញ្ញបេសី’’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, មណិ វេឡុរិយោ សុភោ ជាតិមា អដ្ឋំសោ សុបរិកម្មកតោ បណ្ឌុកម្ពលេ និក្ខិត្តោ ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតិ ច, ឯវំ វណ្ណោ អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ.

២៧៣. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យោ វា មណិ វេឡុរិយោ សុភោ ជាតិមា អដ្ឋំសោ សុបរិកម្មកតោ បណ្ឌុកម្ពលេ និក្ខិត្តោ ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតិ ច, យោ វា រត្តន្ធការតិមិសាយ កិមិ ខជ្ជោបនកោ – ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ កតមោ វណ្ណោ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, រត្តន្ធការតិមិសាយ កិមិ ខជ្ជោបនកោ – អយំ ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យោ វា រត្តន្ធការតិមិសាយ កិមិ ខជ្ជោបនកោ, យោ វា រត្តន្ធការតិមិសាយ តេលប្បទីបោ – ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ កតមោ វណ្ណោ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, រត្តន្ធការតិមិសាយ តេលប្បទីបោ – អយំ ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យោ វា រត្តន្ធការតិមិសាយ តេលប្បទីបោ, យោ វា រត្តន្ធការតិមិសាយ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ – ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ កតមោ វណ្ណោ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, រត្តន្ធការតិមិសាយ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ – អយំ ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យោ វា រត្តន្ធការតិមិសាយ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ, យា វា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ ឱសធិតារកា – ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ កតមោ វណ្ណោ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ ឱសធិតារកា – អយំ ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យា វា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ ឱសធិតារកា, យោ វា តទហុបោសថេ បន្នរសេ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ អភិទោ [អភិទេ (ក. សី.), អភិទោសំ (ក.) អភិទោតិ អភិសទ្ទេន សមានត្ថនិបាតបទំ (ឆក្កង្គុត្តរដីកា មហាវគ្គ អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា)] អឌ្ឍរត្តសមយំ ចន្ទោ – ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ កតមោ វណ្ណោ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, តទហុបោសថេ បន្នរសេ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ អភិទោ អឌ្ឍរត្តសមយំ ចន្ទោ – អយំ ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យោ វា តទហុបោសថេ បន្នរសេ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ អភិទោ អឌ្ឍរត្តសមយំ ចន្ទោ, យោ វា វស្សានំ បច្ឆិមេ មាសេ សរទសមយេ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ អភិទោ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សូរិយោ – ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ កតមោ វណ្ណោ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, វស្សានំ បច្ឆិមេ មាសេ សរទសមយេ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ អភិទោ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សូរិយោ – អយំ ឥមេសំ ឧភិន្នំ វណ្ណានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ.

‘‘អតោ ខោ តេ, ឧទាយិ, ពហូ ហិ ពហុតរា ទេវា យេ ឥមេសំ ចន្ទិមសូរិយានំ អាភា នានុភោន្តិ, ត្យាហំ បជានាមិ. អថ ច បនាហំ ន វទាមិ – ‘យស្មា វណ្ណា អញ្ញោ វណ្ណោ ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា នត្ថី’តិ. អថ ច បន ត្វំ, ឧទាយិ, ‘យ្វាយំ វណ្ណោ កិមិនា ខជ្ជោបនកេន និហីនតរោ [ហីនតរោ (សី. បី.)] ច បតិកិដ្ឋតរោ ច សោ បរមោ វណ្ណោ’តិ វទេសិ, តញ្ច វណ្ណំ ន បញ្ញបេសី’’តិ. ‘‘អច្ឆិទំ [អច្ឆិរ (ក.), អច្ឆិទ (?)] ភគវា កថំ, អច្ឆិទំ សុគតោ កថ’’ន្តិ!

‘‘កិំ បន ត្វំ, ឧទាយិ, ឯវំ វទេសិ – ‘អច្ឆិទំ ភគវា កថំ, អច្ឆិទំ សុគតោ កថំ’’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, សកេ អាចរិយកេ ឯវំ ហោតិ – ‘អយំ បរមោ វណ្ណោ, អយំ បរមោ វណ្ណោ’តិ. តេ មយំ, ភន្តេ, ភគវតា សកេ អាចរិយកេ សមនុយុញ្ជិយមានា សមនុគ្គាហិយមានា សមនុភាសិយមានា រិត្តា តុច្ឆា អបរទ្ធា’’តិ.

២៧៤. ‘‘កិំ បនុទាយិ, អត្ថិ ឯកន្តសុខោ លោកោ, អត្ថិ អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, សកេ អាចរិយកេ ឯវំ ហោតិ – ‘អត្ថិ ឯកន្តសុខោ លោកោ, អត្ថិ អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’’តិ.

‘‘កតមា បន សា, ឧទាយិ, អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ? ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារំ បហាយ កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ, មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, អញ្ញតរំ វា បន តបោគុណំ សមាទាយ វត្តតិ. អយំ ខោ សា, ភន្តេ, អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យស្មិំ សមយេ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, ឯកន្តសុខី វា តស្មិំ សមយេ អត្តា ហោតិ សុខទុក្ខី វា’’តិ? ‘‘សុខទុក្ខី, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យស្មិំ សមយេ អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, ឯកន្តសុខី វា តស្មិំ សមយេ អត្តា ហោតិ សុខទុក្ខី វា’’តិ? ‘‘សុខទុក្ខី, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យស្មិំ សមយេ កាមេសុមិច្ឆាចារំ បហាយ កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ, ឯកន្តសុខី វា តស្មិំ សមយេ អត្តា ហោតិ សុខទុក្ខី វា’’តិ? ‘‘សុខទុក្ខី, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យស្មិំ សមយេ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, ឯកន្តសុខី វា តស្មិំ សមយេ អត្តា ហោតិ សុខទុក្ខី វា’’តិ? ‘‘សុខទុក្ខី, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, យស្មិំ សមយេ អញ្ញតរំ តបោគុណំ សមាទាយ វត្តតិ, ឯកន្តសុខី វា តស្មិំ សមយេ អត្តា ហោតិ សុខទុក្ខី វា’’តិ? ‘‘សុខទុក្ខី, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧទាយិ, អបិ នុ ខោ វោកិណ្ណសុខទុក្ខំ បដិបទំ អាគម្ម ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយា ហោតី’’តិ [សច្ឆិកិរិយាយាតិ (ក.)]? ‘‘អច្ឆិទំ ភគវា កថំ, អច្ឆិទំ សុគតោ កថ’’ន្តិ!

‘‘កិំ បន ត្វំ, ឧទាយិ, វទេសិ – ‘អច្ឆិទំ ភគវា កថំ, អច្ឆិទំ សុគតោ កថំ’’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, សកេ អាចរិយកេ ឯវំ ហោតិ – ‘អត្ថិ ឯកន្តសុខោ លោកោ, អត្ថិ អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’តិ. តេ មយំ, ភន្តេ, ភគវតា សកេ អាចរិយកេ សមនុយុញ្ជិយមានា សមនុគ្គាហិយមានា សមនុភាសិយមានា រិត្តា តុច្ឆា អបរទ្ធា’’តិ [អបរទ្ធា (សី.), អបរទ្ធាបិ (ស្យា. កំ. បី.)].

២៧៥. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, អត្ថិ ឯកន្តសុខោ លោកោ, អត្ថិ អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ, ឧទាយិ, ឯកន្តសុខោ លោកោ, អត្ថិ អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ.

‘‘កតមា បន សា, ភន្តេ, អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ? ‘‘ឥធុទាយិ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; វិតក្កវិចារានំ វូបសមា… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; បីតិយា ច វិរាគា… តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – អយំ ខោ សា, ឧទាយិ, អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ.

‘‘ន [កិំ នុ (ស្យា. កំ. ក.)] ខោ សា, ភន្តេ, អាការវតី បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, សច្ឆិកតោ ហិស្ស, ភន្តេ, ឯត្តាវតា ឯកន្តសុខោ លោកោ ហោតី’’តិ. ‘‘ន ខ្វាស្ស, ឧទាយិ, ឯត្តាវតា ឯកន្តសុខោ លោកោ សច្ឆិកតោ ហោតិ; អាការវតីត្វេវ សា បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, សកុលុទាយិស្ស បរិព្ពាជកស្ស បរិសា ឧន្នាទិនី ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា អហោសិ – ‘‘ឯត្ថ មយំ អនស្សាម សាចរិយកា, ឯត្ថ មយំ អនស្សាម [បនស្សាម (សី.)] សាចរិយកា! ន មយំ ឥតោ ភិយ្យោ ឧត្តរិតរំ បជានាមា’’តិ.

អថ ខោ សកុលុទាយី បរិព្ពាជកោ តេ បរិព្ពាជកេ អប្បសទ្ទេ កត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិត្តាវតា បនាស្ស, ភន្តេ, ឯកន្តសុខោ លោកោ សច្ឆិកតោ ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធុទាយិ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ… ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. យា តា ទេវតា ឯកន្តសុខំ លោកំ ឧបបន្នា តាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋតិ សល្លបតិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជតិ. ឯត្តាវតា ខ្វាស្ស, ឧទាយិ, ឯកន្តសុខោ លោកោ សច្ឆិកតោ ហោតី’’តិ.

២៧៦. ‘‘ឯតស្ស នូន, ភន្តេ, ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី’’តិ? ‘‘ន ខោ, ឧទាយិ, ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ. អត្ថិ ខោ, ឧទាយិ, អញ្ញេវ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច យេសំ សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី’’តិ.

‘‘កតមេ បន តេ, ភន្តេ, ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច យេសំ សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី’’តិ? ‘‘ឥធុទាយិ, តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយម្បិ ខោ, ឧទាយិ, ធម្មោ ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច យស្ស សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ’’.

‘‘បុន ចបរំ, ឧទាយិ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយម្បិ ខោ, ឧទាយិ, ធម្មោ ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច យស្ស សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ.

‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ. សោ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ…បេ… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ. អយម្បិ ខោ, ឧទាយិ, ធម្មោ ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច យស្ស សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ.

‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ សត្តានំ ចុតូបបាតញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ. សោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ…បេ… យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ. អយម្បិ ខោ, ឧទាយិ, ធម្មោ ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច យស្ស សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ.

‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ អាសវានំ ខយញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ… ‘ឥមេ អាសវា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវសមុទយោ’តិ… ‘អយំ អាសវនិរោធោ’តិ… ‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ. អយម្បិ ខោ, ឧទាយិ, ធម្មោ ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច យស្ស សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ. ឥមេ ខោ, ឧទាយិ, ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច យេសំ សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី’’តិ.

២៧៧. ឯវំ វុត្តេ, សកុលុទាយី បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ; ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ, សកុលុទាយិស្ស បរិព្ពាជកស្ស បរិសា សកុលុទាយិំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘មា ភវំ, ឧទាយិ, សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិ; មា ភវំ, ឧទាយិ, អាចរិយោ ហុត្វា អន្តេវាសីវាសំ វសិ. សេយ្យថាបិ នាម ឧទកមណិកោ [មណិកោ (សី. បី. ក.)] ហុត្វា ឧទញ្ចនិកោ [ឧទ្ទេកនិកោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អស្ស, ឯវំ សម្បទមិទំ [ឯវំ សម្បទមេតំ (សី. បី.)] ភោតោ ឧទាយិស្ស ភវិស្សតិ. មា ភវំ, ឧទាយិ, សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិ; មា ភវំ, ឧទាយិ, អាចរិយោ ហុត្វា អន្តេវាសីវាសំ វសី’’តិ. ឥតិ ហិទំ សកុលុទាយិស្ស បរិព្ពាជកស្ស បរិសា សកុលុទាយិំ បរិព្ពាជកំ អន្តរាយមកាសិ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយេតិ.

ចូឡសកុលុទាយិសុត្តំ និដ្ឋិតំ នវមំ.