៦. ឧបាលិសុត្តំ

៥៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា នាឡន្ទាយំ វិហរតិ បាវារិកម្ពវនេ. តេន ខោ បន សមយេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ [នាថបុត្តោ (សី.), នាតបុត្តោ (បី.)] នាឡន្ទាយំ បដិវសតិ មហតិយា និគណ្ឋបរិសាយ សទ្ធិំ. អថ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ នាឡន្ទាយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន បាវារិកម្ពវនំ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ ទីឃតបស្សិំ និគណ្ឋំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សំវិជ្ជន្តិ ខោ, តបស្សិ [ទីឃតបស្សិ (ស្យា. កំ. ក.)], អាសនានិ; សចេ អាកង្ខសិ និសីទា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ទីឃតបស្សិំ និគណ្ឋំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កតិ បន, តបស្សិ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ កម្មានិ បញ្ញបេតិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា’’តិ?

‘‘ន ខោ, អាវុសោ គោតម, អាចិណ្ណំ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស ‘កម្មំ, កម្ម’ន្តិ បញ្ញបេតុំ; ‘ទណ្ឌំ, ទណ្ឌ’ន្តិ ខោ, អាវុសោ គោតម, អាចិណ្ណំ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស បញ្ញបេតុ’’ន្តិ.

‘‘កតិ បន, តបស្សិ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ទណ្ឌានិ បញ្ញបេតិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា’’តិ?

‘‘តីណិ ខោ, អាវុសោ គោតម, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ទណ្ឌានិ បញ្ញបេតិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយាតិ, សេយ្យថិទំ – កាយទណ្ឌំ, វចីទណ្ឌំ, មនោទណ្ឌ’’ន្តិ.

‘‘កិំ បន, តបស្សិ, អញ្ញទេវ កាយទណ្ឌំ, អញ្ញំ វចីទណ្ឌំ, អញ្ញំ មនោទណ្ឌ’’ន្តិ?

‘‘អញ្ញទេវ, អាវុសោ គោតម, កាយទណ្ឌំ, អញ្ញំ វចីទណ្ឌំ, អញ្ញំ មនោទណ្ឌ’’ន្តិ.

‘‘ឥមេសំ បន, តបស្សិ, តិណ្ណំ ទណ្ឌានំ ឯវំ បដិវិភត្តានំ ឯវំ បដិវិសិដ្ឋានំ កតមំ ទណ្ឌំ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ មហាសាវជ្ជតរំ បញ្ញបេតិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, យទិ វា កាយទណ្ឌំ, យទិ វា វចីទណ្ឌំ, យទិ វា មនោទណ្ឌ’’ន្តិ?

‘‘ឥមេសំ ខោ, អាវុសោ គោតម, តិណ្ណំ ទណ្ឌានំ ឯវំ បដិវិភត្តានំ ឯវំ បដិវិសិដ្ឋានំ កាយទណ្ឌំ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ មហាសាវជ្ជតរំ បញ្ញបេតិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា វចីទណ្ឌំ, នោ តថា មនោទណ្ឌ’’ន្តិ.

‘‘កាយទណ្ឌន្តិ, តបស្សិ, វទេសិ’’?

‘‘កាយទណ្ឌន្តិ, អាវុសោ គោតម, វទាមិ’’.

‘‘កាយទណ្ឌន្តិ, តបស្សិ, វទេសិ’’?

‘‘កាយទណ្ឌន្តិ, អាវុសោ គោតម, វទាមិ’’.

‘‘កាយទណ្ឌន្តិ, តបស្សិ, វទេសិ’’?

‘‘កាយទណ្ឌន្តិ, អាវុសោ គោតម, វទាមី’’តិ.

ឥតិហ ភគវា ទីឃតបស្សិំ និគណ្ឋំ ឥមស្មិំ កថាវត្ថុស្មិំ យាវតតិយកំ បតិដ្ឋាបេសិ.

៥៧. ឯវំ វុត្តេ, ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ត្វំ បនាវុសោ គោតម, កតិ ទណ្ឌានិ បញ្ញបេសិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា’’តិ?

‘‘ន ខោ, តបស្សិ, អាចិណ្ណំ តថាគតស្ស ‘ទណ្ឌំ, ទណ្ឌ’ន្តិ បញ្ញបេតុំ; ‘កម្មំ, កម្ម’ន្តិ ខោ, តបស្សិ, អាចិណ្ណំ តថាគតស្ស បញ្ញបេតុ’’ន្តិ?

‘‘ត្វំ បនាវុសោ គោតម, កតិ កម្មានិ បញ្ញបេសិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា’’តិ?

‘‘តីណិ ខោ អហំ, តបស្សិ, កម្មានិ បញ្ញបេមិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, សេយ្យថិទំ – កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, មនោកម្ម’’ន្តិ.

‘‘កិំ បនាវុសោ គោតម, អញ្ញទេវ កាយកម្មំ, អញ្ញំ វចីកម្មំ, អញ្ញំ មនោកម្ម’’ន្តិ?

‘‘អញ្ញទេវ, តបស្សិ, កាយកម្មំ, អញ្ញំ វចីកម្មំ, អញ្ញំ មនោកម្ម’’ន្តិ.

‘‘ឥមេសំ បនាវុសោ គោតម, តិណ្ណំ កម្មានំ ឯវំ បដិវិភត្តានំ ឯវំ បដិវិសិដ្ឋានំ កតមំ កម្មំ មហាសាវជ្ជតរំ បញ្ញបេសិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, យទិ វា កាយកម្មំ, យទិ វា វចីកម្មំ, យទិ វា មនោកម្ម’’ន្តិ?

‘‘ឥមេសំ ខោ អហំ, តបស្សិ, តិណ្ណំ កម្មានំ ឯវំ បដិវិភត្តានំ ឯវំ បដិវិសិដ្ឋានំ មនោកម្មំ មហាសាវជ្ជតរំ បញ្ញបេមិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា កាយកម្មំ, នោ តថា វចីកម្ម’’ន្តិ.

‘‘មនោកម្មន្តិ, អាវុសោ គោតម, វទេសិ’’?

‘‘មនោកម្មន្តិ, តបស្សិ, វទាមិ’’.

‘‘មនោកម្មន្តិ, អាវុសោ គោតម, វទេសិ’’?

‘‘មនោកម្មន្តិ, តបស្សិ, វទាមិ’’.

‘‘មនោកម្មន្តិ, អាវុសោ គោតម, វទេសិ’’?

‘‘មនោកម្មន្តិ, តបស្សិ, វទាមី’’តិ.

ឥតិហ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ ភគវន្តំ ឥមស្មិំ កថាវត្ថុស្មិំ យាវតតិយកំ បតិដ្ឋាបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមិ.

៥៨. តេន ខោ បន សមយេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ មហតិយា គិហិបរិសាយ សទ្ធិំ និសិន្នោ ហោតិ ពាលកិនិយា បរិសាយ ឧបាលិបមុខាយ. អទ្ទសា ខោ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ទីឃតបស្សិំ និគណ្ឋំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ; ទិស្វាន ទីឃតបស្សិំ និគណ្ឋំ ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ត្វំ, តបស្សិ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ? ‘‘ឥតោ ហិ ខោ អហំ, ភន្តេ, អាគច្ឆាមិ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកា’’តិ. ‘‘អហុ បន តេ, តបស្សិ, សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ? ‘‘អហុ ខោ មេ, ភន្តេ, សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ. ‘‘យថា កថំ បន តេ, តបស្សិ, អហុ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ? អថ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ យាវតកោ អហោសិ ភគវតា សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស អារោចេសិ. ឯវំ វុត្តេ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ទីឃតបស្សិំ និគណ្ឋំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ សាធុ, តបស្សិ! យថា តំ សុតវតា សាវកេន សម្មទេវ សត្ថុសាសនំ អាជានន្តេន ឯវមេវ ទីឃតបស្សិនា និគណ្ឋេន សមណស្ស គោតមស្ស ព្យាកតំ. កិញ្ហិ សោភតិ ឆវោ មនោទណ្ឌោ ឥមស្ស ឯវំ ឱឡារិកស្ស កាយទណ្ឌស្ស ឧបនិធាយ! អថ ខោ កាយទណ្ឌោវ មហាសាវជ្ជតរោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា វចីទណ្ឌោ, នោ តថា មនោទណ្ឌោ’’តិ.

៥៩. ឯវំ វុត្តេ, ឧបាលិ គហបតិ និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ សាធុ, ភន្តេ ទីឃតបស្សី [តបស្សី (សី. បី.)]! យថា តំ សុតវតា សាវកេន សម្មទេវ សត្ថុសាសនំ អាជានន្តេន ឯវមេវំ ភទន្តេន តបស្សិនា សមណស្ស គោតមស្ស ព្យាកតំ. កិញ្ហិ សោភតិ ឆវោ មនោទណ្ឌោ ឥមស្ស ឯវំ ឱឡារិកស្ស កាយទណ្ឌស្ស ឧបនិធាយ! អថ ខោ កាយទណ្ឌោវ មហាសាវជ្ជតរោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា វចីទណ្ឌោ, នោ តថា មនោទណ្ឌោ. ហន្ទ ចាហំ, ភន្តេ, គច្ឆាមិ សមណស្ស គោតមស្ស ឥមស្មិំ កថាវត្ថុស្មិំ វាទំ អារោបេស្សាមិ. សចេ មេ សមណោ គោតមោ តថា បតិដ្ឋហិស្សតិ យថា ភទន្តេន តបស្សិនា បតិដ្ឋាបិតំ; សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ ទីឃលោមិកំ ឯឡកំ លោមេសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍេយ្យ បរិកឌ្ឍេយ្យ សម្បរិកឌ្ឍេយ្យ, ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាកឌ្ឍិស្សាមិ បរិកឌ្ឍិស្សាមិ សម្បរិកឌ្ឍិស្សាមិ. សេយ្យថាបិ នាម ពលវា សោណ្ឌិកាកម្មការោ មហន្តំ សោណ្ឌិកាកិលញ្ជំ គម្ភីរេ ឧទករហទេ បក្ខិបិត្វា កណ្ណេ គហេត្វា អាកឌ្ឍេយ្យ បរិកឌ្ឍេយ្យ សម្បរិកឌ្ឍេយ្យ, ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាកឌ្ឍិស្សាមិ បរិកឌ្ឍិស្សាមិ សម្បរិកឌ្ឍិស្សាមិ. សេយ្យថាបិ នាម ពលវា សោណ្ឌិកាធុត្តោ វាលំ [ថាលំ (ក.)] កណ្ណេ គហេត្វា ឱធុនេយ្យ និទ្ធុនេយ្យ និប្ផោដេយ្យ [និច្ឆាទេយ្យ (សី. បី. ក.), និច្ចោដេយ្យ (ក.), និប្បោឋេយ្យ (ស្យា. កំ.)], ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ វាទេន វាទំ ឱធុនិស្សាមិ និទ្ធុនិស្សាមិ និប្ផោដេស្សាមិ. សេយ្យថាបិ នាម កុញ្ជរោ សដ្ឋិហាយនោ គម្ភីរំ បោក្ខរណិំ ឱគាហេត្វា សាណធោវិកំ នាម កីឡិតជាតំ កីឡតិ, ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ សាណធោវិកំ មញ្ញេ កីឡិតជាតំ កីឡិស្សាមិ. ហន្ទ ចាហំ, ភន្តេ, គច្ឆាមិ សមណស្ស គោតមស្ស ឥមស្មិំ កថាវត្ថុស្មិំ វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ. ‘‘គច្ឆ ត្វំ, គហបតិ, សមណស្ស គោតមស្ស ឥមស្មិំ កថាវត្ថុស្មិំ វាទំ អារោបេហិ. អហំ វា ហិ, គហបតិ, សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេយ្យំ, ទីឃតបស្សី វា និគណ្ឋោ, ត្វំ វា’’តិ.

៦០. ឯវំ វុត្តេ, ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ មេតំ, ភន្តេ, រុច្ចតិ យំ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេយ្យ. សមណោ ហិ, ភន្តេ, គោតមោ មាយាវី អាវដ្ដនិំ មាយំ ជានាតិ យាយ អញ្ញតិត្ថិយានំ សាវកេ អាវដ្ដេតី’’តិ. ‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, តបស្សិ, អនវកាសោ យំ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យ. ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ សមណោ គោតមោ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យ. គច្ឆ, ត្វំ, គហបតិ, សមណស្ស គោតមស្ស ឥមស្មិំ កថាវត្ថុស្មិំ វាទំ អារោបេហិ. អហំ វា ហិ, គហបតិ, សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេយ្យំ, ទីឃតបស្សី វា និគណ្ឋោ, ត្វំ វា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ទីឃតបស្សី…បេ… តតិយម្បិ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ មេតំ, ភន្តេ, រុច្ចតិ យំ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេយ្យ. សមណោ ហិ, ភន្តេ, គោតមោ មាយាវី អាវដ្ដនិំ មាយំ ជានាតិ យាយ អញ្ញតិត្ថិយានំ សាវកេ អាវដ្ដេតី’’តិ. ‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, តបស្សិ, អនវកាសោ យំ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យ. ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ សមណោ គោតមោ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យ. គច្ឆ ត្វំ, គហបតិ, សមណស្ស គោតមស្ស ឥមស្មិំ កថាវត្ថុស្មិំ វាទំ អារោបេហិ. អហំ វា ហិ, គហបតិ, សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេយ្យំ, ទីឃតបស្សី វា និគណ្ឋោ, ត្វំ វា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ឧបាលិ គហបតិ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស បដិស្សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន បាវារិកម្ពវនំ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឧបាលិ គហបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមា នុ ខ្វិធ, ភន្តេ, ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ’’តិ?

‘‘អាគមា ខ្វិធ, គហបតិ, ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ’’តិ.

‘‘អហុ ខោ បន តេ, ភន្តេ, ទីឃតបស្សិនា និគណ្ឋេន សទ្ធិំ កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ?

‘‘អហុ ខោ មេ, គហបតិ, ទីឃតបស្សិនា និគណ្ឋេន សទ្ធិំ កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ.

‘‘យថា កថំ បន តេ, ភន្តេ, អហុ ទីឃតបស្សិនា និគណ្ឋេន សទ្ធិំ កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ?

អថ ខោ ភគវា យាវតកោ អហោសិ ទីឃតបស្សិនា និគណ្ឋេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស អារោចេសិ.

៦១. ឯវំ វុត្តេ, ឧបាលិ គហបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ សាធុ, ភន្តេ តបស្សី! យថា តំ សុតវតា សាវកេន សម្មទេវ សត្ថុសាសនំ អាជានន្តេន ឯវមេវំ ទីឃតបស្សិនា និគណ្ឋេន ភគវតោ ព្យាកតំ. កិញ្ហិ សោភតិ ឆវោ មនោទណ្ឌោ ឥមស្ស ឯវំ ឱឡារិកស្ស កាយទណ្ឌស្ស ឧបនិធាយ? អថ ខោ កាយទណ្ឌោវ មហាសាវជ្ជតរោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា វចីទណ្ឌោ, នោ តថា មនោទណ្ឌោ’’តិ. ‘‘សចេ ខោ ត្វំ, គហបតិ, សច្ចេ បតិដ្ឋាយ មន្តេយ្យាសិ សិយា នោ ឯត្ថ កថាសល្លាបោ’’តិ. ‘‘សច្ចេ អហំ, ភន្តេ, បតិដ្ឋាយ មន្តេស្សាមិ; ហោតុ នោ ឯត្ថ កថាសល្លាបោ’’តិ.

៦២. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, ឥធស្ស និគណ្ឋោ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ សីតោទកបដិក្ខិត្តោ ឧណ្ហោទកបដិសេវី. សោ សីតោទកំ អលភមានោ កាលង្ករេយ្យ. ឥមស្ស បន, គហបតិ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ កត្ថូបបត្តិំ បញ្ញបេតី’’តិ?

‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, មនោសត្តា នាម ទេវា តត្ថ សោ ឧបបជ្ជតិ’’.

‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’?

‘‘អសុ ហិ, ភន្តេ, មនោបដិពទ្ធោ កាលង្ករោតី’’តិ.

‘‘មនសិ ករោហិ, គហបតិ [គហបតិ គហបតិ មនសិ ករោហិ (សី. ស្យា. កំ.), គហបតិ មនសិ ករោហិ (ក.), គហបតិ គហបតិ (បី.)], មនសិ ករិត្វា ខោ, គហបតិ, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. ភាសិតា ខោ បន តេ, គហបតិ, ឯសា វាចា – ‘សច្ចេ អហំ, ភន្តេ, បតិដ្ឋាយ មន្តេស្សាមិ, ហោតុ នោ ឯត្ថ កថាសល្លាបោ’’’តិ. ‘‘កិញ្ចាបិ, ភន្តេ, ភគវា ឯវមាហ, អថ ខោ កាយទណ្ឌោវ មហាសាវជ្ជតរោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា វចីទណ្ឌោ, នោ តថា មនោទណ្ឌោ’’តិ.

៦៣. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, ឥធស្ស និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ចាតុយាមសំវរសំវុតោ សព្ពវារិវារិតោ សព្ពវារិយុត្តោ សព្ពវារិធុតោ សព្ពវារិផុដោ. សោ អភិក្កមន្តោ បដិក្កមន្តោ ពហូ ខុទ្ទកេ បាណេ សង្ឃាតំ អាបាទេតិ. ឥមស្ស បន, គហបតិ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ កំ វិបាកំ បញ្ញបេតី’’តិ?

‘‘អសញ្ចេតនិកំ, ភន្តេ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ នោ មហាសាវជ្ជំ បញ្ញបេតី’’តិ.

‘‘សចេ បន, គហបតិ, ចេតេតី’’តិ?

‘‘មហាសាវជ្ជំ, ភន្តេ, ហោតី’’តិ.

‘‘ចេតនំ បន, គហបតិ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ កិស្មិំ បញ្ញបេតី’’តិ?

‘‘មនោទណ្ឌស្មិំ, ភន្តេ’’តិ.

‘‘មនសិ ករោហិ, គហបតិ, មនសិ ករិត្វា ខោ, គហបតិ, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. ភាសិតា ខោ បន តេ, គហបតិ, ឯសា វាចា – ‘សច្ចេ អហំ, ភន្តេ, បតិដ្ឋាយ មន្តេស្សាមិ; ហោតុ នោ ឯត្ថ កថាសល្លាបោ’’’តិ. ‘‘កិញ្ចាបិ, ភន្តេ, ភគវា ឯវមាហ, អថ ខោ កាយទណ្ឌោវ មហាសាវជ្ជតរោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា វចីទណ្ឌោ, នោ តថា មនោទណ្ឌោ’’តិ.

៦៤. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, អយំ នាឡន្ទា ឥទ្ធា ចេវ ផីតា ច ពហុជនា អាកិណ្ណមនុស្សា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ, អយំ នាឡន្ទា ឥទ្ធា ចេវ ផីតា ច ពហុជនា អាកិណ្ណមនុស្សា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, ឥធ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឧក្ខិត្តាសិកោ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ យាវតិកា ឥមិស្សា នាឡន្ទាយ បាណា តេ ឯកេន ខណេន ឯកេន មុហុត្តេន ឯកំ មំសខលំ ឯកំ មំសបុញ្ជំ ករិស្សាមី’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, បហោតិ នុ ខោ សោ បុរិសោ យាវតិកា ឥមិស្សា នាឡន្ទាយ បាណា តេ ឯកេន ខណេន ឯកេន មុហុត្តេន ឯកំ មំសខលំ ឯកំ មំសបុញ្ជំ កាតុ’’ន្តិ?

‘‘ទសបិ, ភន្តេ, បុរិសា, វីសម្បិ, ភន្តេ, បុរិសា, តិំសម្បិ, ភន្តេ, បុរិសា, ចត្តារីសម្បិ, ភន្តេ, បុរិសា, បញ្ញាសម្បិ, ភន្តេ, បុរិសា នប្បហោន្តិ យាវតិកា ឥមិស្សា នាឡន្ទាយ បាណា តេ ឯកេន ខណេន ឯកេន មុហុត្តេន ឯកំ មំសខលំ ឯកំ មំសបុញ្ជំ កាតុំ. កិញ្ហិ សោភតិ ឯកោ ឆវោ បុរិសោ’’តិ!

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, ឥធ អាគច្ឆេយ្យ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ ឥមំ នាឡន្ទំ ឯកេន មនោបទោសេន ភស្មំ ករិស្សាមី’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, បហោតិ នុ ខោ សោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ឥមំ នាឡន្ទំ ឯកេន មនោបទោសេន ភស្មំ កាតុ’’ន្តិ?

‘‘ទសបិ, ភន្តេ, នាឡន្ទា, វីសម្បិ នាឡន្ទា, តិំសម្បិ នាឡន្ទា, ចត្តារីសម្បិ នាឡន្ទា, បញ្ញាសម្បិ នាឡន្ទា បហោតិ សោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ឯកេន មនោបទោសេន ភស្មំ កាតុំ. កិញ្ហិ សោភតិ ឯកា ឆវា នាឡន្ទា’’តិ!

‘‘កិញ្ចាបិ, ភន្តេ, ភគវា ឯវមាហ, អថ ខោ កាយទណ្ឌោវ មហាសាវជ្ជតរោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា វចីទណ្ឌោ, នោ តថា មនោទណ្ឌោ’’តិ.

៦៥. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, សុតំ តេ ទណ្ឌកីរញ្ញំ [ទណ្ឌការញ្ញំ (សី. បី.)] កាលិង្គារញ្ញំ មជ្ឈារញ្ញំ [មេជ្ឈារញ្ញំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] មាតង្គារញ្ញំ អរញ្ញំ អរញ្ញភូត’’ន្តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ, សុតំ មេ ទណ្ឌកីរញ្ញំ កាលិង្គារញ្ញំ មជ្ឈារញ្ញំ មាតង្គារញ្ញំ អរញ្ញំ អរញ្ញភូត’’ន្តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, កិន្តិ តេ សុតំ កេន តំ ទណ្ឌកីរញ្ញំ កាលិង្គារញ្ញំ មជ្ឈារញ្ញំ មាតង្គារញ្ញំ អរញ្ញំ អរញ្ញភូត’’ន្តិ?

‘‘សុតំ មេតំ, ភន្តេ, ឥសីនំ មនោបទោសេន តំ ទណ្ឌកីរញ្ញំ កាលិង្គារញ្ញំ មជ្ឈារញ្ញំ មាតង្គារញ្ញំ អរញ្ញំ អរញ្ញភូត’’ន្តិ.

៦៦. ‘‘បុរិមេនេវាហំ, ភន្តេ, ឱបម្មេន ភគវតោ អត្តមនោ អភិរទ្ធោ. អបិ ចាហំ ឥមានិ ភគវតោ វិចិត្រានិ បញ្ហបដិភានានិ សោតុកាមោ, ឯវាហំ ភគវន្តំ បច្ចនីកំ កាតព្ពំ អមញ្ញិស្សំ. អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ; ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

៦៧. ‘‘អនុវិច្ចការំ ខោ, គហបតិ, ករោហិ, អនុវិច្ចការោ តុម្ហាទិសានំ ញាតមនុស្សានំ សាធុ ហោតី’’តិ. ‘‘ឥមិនាបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ ភិយ្យោសោមត្តាយ អត្តមនោ អភិរទ្ធោ យំ មំ ភគវា ឯវមាហ – ‘អនុវិច្ចការំ ខោ, គហបតិ, ករោហិ, អនុវិច្ចការោ តុម្ហាទិសានំ ញាតមនុស្សានំ សាធុ ហោតី’តិ. មញ្ហិ, ភន្តេ, អញ្ញតិត្ថិយា សាវកំ លភិត្វា កេវលកប្បំ នាឡន្ទំ បដាកំ បរិហរេយ្យុំ – ‘ឧបាលិ អម្ហាកំ គហបតិ សាវកត្តំ ឧបគតោ’តិ. អថ ច បន មំ ភគវា ឯវមាហ – ‘អនុវិច្ចការំ ខោ, គហបតិ, ករោហិ, អនុវិច្ចការោ តុម្ហាទិសានំ ញាតមនុស្សានំ សាធុ ហោតី’តិ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ទុតិយម្បិ ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

៦៨. ‘‘ទីឃរត្តំ ខោ តេ, គហបតិ, និគណ្ឋានំ ឱបានភូតំ កុលំ យេន នេសំ ឧបគតានំ បិណ្ឌកំ ទាតព្ពំ មញ្ញេយ្យាសី’’តិ. ‘‘ឥមិនាបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ ភិយ្យោសោមត្តាយ អត្តមនោ អភិរទ្ធោ យំ មំ ភគវា ឯវមាហ – ‘ទីឃរត្តំ ខោ តេ, គហបតិ, និគណ្ឋានំ ឱបានភូតំ កុលំ យេន នេសំ ឧបគតានំ បិណ្ឌកំ ទាតព្ពំ មញ្ញេយ្យាសី’តិ. សុតំ មេតំ, ភន្តេ, សមណោ គោតមោ ឯវមាហ – ‘មយ្ហមេវ ទានំ ទាតព្ពំ, នាញ្ញេសំ ទានំ ទាតព្ពំ; មយ្ហមេវ សាវកានំ ទានំ ទាតព្ពំ, នាញ្ញេសំ សាវកានំ ទានំ ទាតព្ពំ; មយ្ហមេវ ទិន្នំ មហប្ផលំ, នាញ្ញេសំ ទិន្នំ មហប្ផលំ; មយ្ហមេវ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ, នាញ្ញេសំ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផល’ន្តិ. អថ ច បន មំ ភគវា និគណ្ឋេសុបិ ទានេ សមាទបេតិ. អបិ ច, ភន្តេ, មយមេត្ថ កាលំ ជានិស្សាម. ឯសាហំ, ភន្តេ, តតិយម្បិ ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

៦៩. អថ ខោ ភគវា ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស អនុបុព្ពិំ កថំ [អានុបុព្ពីកថំ (សី.), អានុបុព្ពិកថំ (បី.), អនុបុព្ពិកថំ (ស្យា. កំ. ក.)] កថេសិ, សេយ្យថិទំ – ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ, កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ, នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ. យទា ភគវា អញ្ញាសិ ឧបាលិំ គហបតិំ កល្លចិត្តំ មុទុចិត្តំ វិនីវរណចិត្តំ ឧទគ្គចិត្តំ បសន្នចិត្តំ, អថ យា ពុទ្ធានំ សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនា តំ បកាសេសិ – ទុក្ខំ, សមុទយំ, និរោធំ, មគ្គំ. សេយ្យថាបិ នាម សុទ្ធំ វត្ថំ អបគតកាឡកំ សម្មទេវ រជនំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ, ឯវមេវ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស តស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – ‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’ន្តិ. អថ ខោ ឧបាលិ គហបតិ ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ បរិយោគាឡ្ហធម្មោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អបរប្បច្ចយោ សត្ថុសាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ ច ទានិ មយំ, ភន្តេ, គច្ឆាម, ពហុកិច្ចា មយំ ពហុករណីយា’’តិ. ‘‘យស្សទានិ ត្វំ, គហបតិ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ.

៧០. អថ ខោ ឧបាលិ គហបតិ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន សកំ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ទោវារិកំ អាមន្តេសិ – ‘‘អជ្ជតគ្គេ, សម្ម ទោវារិក, អាវរាមិ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីនំ, អនាវដំ ទ្វារំ ភគវតោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ. សចេ កោចិ និគណ្ឋោ អាគច្ឆតិ តមេនំ ត្វំ ឯវំ វទេយ្យាសិ – ‘តិដ្ឋ, ភន្តេ, មា បាវិសិ. អជ្ជតគ្គេ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគតោ. អាវដំ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីនំ, អនាវដំ ទ្វារំ ភគវតោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ. សចេ តេ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន អត្ថោ, ឯត្ថេវ តិដ្ឋ, ឯត្ថេវ តេ អាហរិស្សន្តី’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ទោវារិកោ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស បច្ចស្សោសិ.

៧១. អស្សោសិ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ – ‘‘ឧបាលិ កិរ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគតោ’’តិ. អថ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សុតំ មេតំ, ភន្តេ, ឧបាលិ កិរ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគតោ’’តិ. ‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, តបស្សិ, អនវកាសោ យំ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យ. ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ សមណោ គោតមោ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សុតំ មេតំ, ភន្តេ …បេ… ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យា’’តិ. ‘‘ហន្ទាហំ, ភន្តេ, គច្ឆាមិ យាវ ជានាមិ យទិ វា ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគតោ យទិ វា នោ’’តិ. ‘‘គច្ឆ ត្វំ, តបស្សិ, ជានាហិ យទិ វា ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគតោ យទិ វា នោ’’តិ.

៧២. អថ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ យេន ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ ទោវារិកោ ទីឃតបស្សិំ និគណ្ឋំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ទីឃតបស្សិំ និគណ្ឋំ ឯតទវោច – ‘‘តិដ្ឋ, ភន្តេ, មា បាវិសិ. អជ្ជតគ្គេ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគតោ. អាវដំ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីនំ, អនាវដំ ទ្វារំ ភគវតោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ. សចេ តេ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន អត្ថោ, ឯត្ថេវ តិដ្ឋ, ឯត្ថេវ តេ អាហរិស្សន្តី’’តិ. ‘‘ន មេ, អាវុសោ, បិណ្ឌកេន អត្ថោ’’តិ វត្វា តតោ បដិនិវត្តិត្វា យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំយេវ ខោ, ភន្តេ, យំ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគតោ. ឯតំ ខោ តេ អហំ, ភន្តេ, នាលត្ថំ ន ខោ មេ, ភន្តេ, រុច្ចតិ យំ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេយ្យ. សមណោ ហិ, ភន្តេ, គោតមោ មាយាវី អាវដ្ដនិំ មាយំ ជានាតិ យាយ អញ្ញតិត្ថិយានំ សាវកេ អាវដ្ដេតីតិ. អាវដ្ដោ ខោ តេ, ភន្តេ, ឧបាលិ គហបតិ សមណេន គោតមេន អាវដ្ដនិយា មាយាយា’’តិ. ‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, តបស្សិ, អនវកាសោ យំ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យ. ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ សមណោ គោតមោ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំយេវ, ភន្តេ…បេ… ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យា’’តិ. តតិយម្បិ ខោ ទីឃតបស្សី និគណ្ឋោ និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំយេវ ខោ, ភន្តេ…បេ… ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស សាវកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យា’’តិ. ‘‘ហន្ទ ចាហំ, តបស្សិ, គច្ឆាមិ យាវ ចាហំ សាមំយេវ ជានាមិ យទិ វា ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគតោ យទិ វា នោ’’តិ.

អថ ខោ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ មហតិយា និគណ្ឋបរិសាយ សទ្ធិំ យេន ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ ទោវារិកោ និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘តិដ្ឋ, ភន្តេ, មា បាវិសិ. អជ្ជតគ្គេ ឧបាលិ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកត្តំ ឧបគតោ. អាវដំ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីនំ, អនាវដំ ទ្វារំ ភគវតោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ. សចេ តេ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន អត្ថោ, ឯត្ថេវ តិដ្ឋ, ឯត្ថេវ តេ អាហរិស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, សម្ម ទោវារិក, យេន ឧបាលិ គហបតិ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា ឧបាលិំ គហបតិំ ឯវំ វទេហិ – ‘និគណ្ឋោ, ភន្តេ, នាដបុត្តោ មហតិយា និគណ្ឋបរិសាយ សទ្ធិំ ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ; សោ តេ ទស្សនកាមោ’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ទោវារិកោ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស បដិស្សុត្វា យេន ឧបាលិ គហបតិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឧបាលិំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘និគណ្ឋោ, ភន្តេ, នាដបុត្តោ មហតិយា និគណ្ឋបរិសាយ សទ្ធិំ ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ; សោ តេ ទស្សនកាមោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, សម្ម ទោវារិក, មជ្ឈិមាយ ទ្វារសាលាយ អាសនានិ បញ្ញបេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ទោវារិកោ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស បដិស្សុត្វា មជ្ឈិមាយ ទ្វារសាលាយ អាសនានិ បញ្ញបេត្វា យេន ឧបាលិ គហបតិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឧបាលិំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘បញ្ញត្តានិ ខោ, ភន្តេ, មជ្ឈិមាយ ទ្វារសាលាយ អាសនានិ. យស្សទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ.

៧៣. អថ ខោ ឧបាលិ គហបតិ យេន មជ្ឈិមា ទ្វារសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា យំ តត្ថ អាសនំ អគ្គញ្ច សេដ្ឋញ្ច ឧត្តមញ្ច បណីតញ្ច តត្ថ សាមំ និសីទិត្វា ទោវារិកំ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, សម្ម ទោវារិក, យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯវំ វទេហិ – ‘ឧបាលិ, ភន្តេ, គហបតិ ឯវមាហ – បវិស កិរ, ភន្តេ, សចេ អាកង្ខសី’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ទោវារិកោ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស បដិស្សុត្វា យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឧបាលិ, ភន្តេ, គហបតិ ឯវមាហ – ‘បវិស កិរ, ភន្តេ, សចេ អាកង្ខសី’’’តិ. អថ ខោ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ មហតិយា និគណ្ឋបរិសាយ សទ្ធិំ យេន មជ្ឈិមា ទ្វារសាលា តេនុបសង្កមិ. អថ ខោ ឧបាលិ គហបតិ – យំ សុទំ បុព្ពេ យតោ បស្សតិ និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វាន តតោ បច្ចុគ្គន្ត្វា យំ តត្ថ អាសនំ អគ្គញ្ច សេដ្ឋញ្ច ឧត្តមញ្ច បណីតញ្ច តំ ឧត្តរាសង្គេន សម្មជ្ជិត្វា [បមជ្ជិត្វា (សី. បី.)] បរិគ្គហេត្វា និសីទាបេតិ សោ – ទានិ យំ តត្ថ អាសនំ អគ្គញ្ច សេដ្ឋញ្ច ឧត្តមញ្ច បណីតញ្ច តត្ថ សាមំ និសីទិត្វា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សំវិជ្ជន្តិ ខោ, ភន្តេ, អាសនានិ; សចេ អាកង្ខសិ, និសីទា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ឧបាលិំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘ឧម្មត្តោសិ ត្វំ, គហបតិ, ទត្តោសិ ត្វំ, គហបតិ! ‘គច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’តិ គន្ត្វា មហតាសិ វាទសង្ឃាដេន បដិមុក្កោ អាគតោ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, បុរិសោ អណ្ឌហារកោ គន្ត្វា ឧព្ភតេហិ អណ្ឌេហិ អាគច្ឆេយ្យ, សេយ្យថា វា បន គហបតិ បុរិសោ អក្ខិកហារកោ គន្ត្វា ឧព្ភតេហិ អក្ខីហិ អាគច្ឆេយ្យ; ឯវមេវ ខោ ត្វំ, គហបតិ, ‘គច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’តិ គន្ត្វា មហតាសិ វាទសង្ឃាដេន បដិមុក្កោ អាគតោ. អាវដ្ដោសិ ខោ ត្វំ, គហបតិ, សមណេន គោតមេន អាវដ្ដនិយា មាយាយា’’តិ.

៧៤. ‘‘ភទ្ទិកា, ភន្តេ, អាវដ្ដនី មាយា; កល្យាណី, ភន្តេ, អាវដ្ដនី មាយា; បិយា មេ, ភន្តេ, ញាតិសាលោហិតា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ; បិយានម្បិ មេ អស្ស ញាតិសាលោហិតានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ; សព្ពេ ចេបិ, ភន្តេ, ខត្តិយា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ; សព្ពេសានម្បិស្ស ខត្តិយានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ; សព្ពេ ចេបិ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា…បេ… វេស្សា…បេ… សុទ្ទា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ; សព្ពេសានម្បិស្ស សុទ្ទានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ; សទេវកោ ចេបិ, ភន្តេ, លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ; សទេវកស្សបិស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយាតិ. តេន ហិ, ភន្តេ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ. ឧបមាយ បិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ.

៧៥. ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភន្តេ, អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស ជិណ្ណស្ស វុឌ្ឍស្ស មហល្លកស្ស ទហរា មាណវិកា បជាបតី អហោសិ គព្ភិនី ឧបវិជញ្ញា. អថ ខោ, ភន្តេ, សា មាណវិកា តំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘គច្ឆ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, អាបណា មក្កដច្ឆាបកំ កិណិត្វា អានេហិ, យោ មេ កុមារកស្ស កីឡាបនកោ ភវិស្សតី’តិ. ឯវំ វុត្តេ, សោ ព្រាហ្មណោ តំ មាណវិកំ ឯតទវោច – ‘អាគមេហិ តាវ, ភោតិ, យាវ វិជាយតិ. សចេ ត្វំ, ភោតិ, កុមារកំ វិជាយិស្សសិ, តស្សា តេ អហំ អាបណា មក្កដច្ឆាបកំ កិណិត្វា អានេស្សាមិ, យោ តេ កុមារកស្ស កីឡាបនកោ ភវិស្សតិ. សចេ បន ត្វំ, ភោតិ, កុមារិកំ វិជាយិស្សសិ, តស្សា តេ អហំ អាបណា មក្កដច្ឆាបិកំ កិណិត្វា អានេស្សាមិ, យា តេ កុមារិកាយ កីឡាបនិកា ភវិស្សតី’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ, ភន្តេ, សា មាណវិកា…បេ… តតិយម្បិ ខោ, ភន្តេ, សា មាណវិកា តំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘គច្ឆ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, អាបណា មក្កដច្ឆាបកំ កិណិត្វា អានេហិ, យោ មេ កុមារកស្ស កីឡាបនកោ ភវិស្សតី’តិ. អថ ខោ, ភន្តេ, សោ ព្រាហ្មណោ តស្សា មាណវិកាយ សារត្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ អាបណា មក្កដច្ឆាបកំ កិណិត្វា អានេត្វា តំ មាណវិកំ ឯតទវោច – ‘អយំ តេ, ភោតិ, អាបណា មក្កដច្ឆាបកោ កិណិត្វា អានីតោ, យោ តេ កុមារកស្ស កីឡាបនកោ ភវិស្សតី’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, សា មាណវិកា តំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘គច្ឆ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, ឥមំ មក្កដច្ឆាបកំ អាទាយ យេន រត្តបាណិ រជតបុត្តោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា រត្តបាណិំ រជកបុត្តំ ឯវំ វទេហិ – ឥច្ឆាមហំ, សម្ម រត្តបាណិ, ឥមំ មក្កដច្ឆាបកំ បីតាវលេបនំ នាម រង្គជាតំ រជិតំ អាកោដិតបច្ចាកោដិតំ ឧភតោភាគវិមដ្ឋ’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ, ភន្តេ, សោ ព្រាហ្មណោ តស្សា មាណវិកាយ សារត្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ តំ មក្កដច្ឆាបកំ អាទាយ យេន រត្តបាណិ រជកបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រត្តបាណិំ រជកបុត្តំ ឯតទវោច – ‘ឥច្ឆាមហំ, សម្ម រត្តបាណិ, ឥមំ មក្កដច្ឆាបកំ បីតាវលេបនំ នាម រង្គជាតំ រជិតំ អាកោដិតបច្ចាកោដិតំ ឧភតោភាគវិមដ្ឋ’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, រត្តបាណិ រជកបុត្តោ តំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘អយំ ខោ តេ, មក្កដច្ឆាបកោ រង្គក្ខមោ ហិ ខោ, នោ អាកោដនក្ខមោ, នោ វិមជ្ជនក្ខមោ’តិ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, ពាលានំ និគណ្ឋានំ វាទោ រង្គក្ខមោ ហិ ខោ ពាលានំ នោ បណ្ឌិតានំ, នោ អនុយោគក្ខមោ, នោ វិមជ្ជនក្ខមោ. អថ ខោ, ភន្តេ, សោ ព្រាហ្មណោ អបរេន សមយេន នវំ ទុស្សយុគំ អាទាយ យេន រត្តបាណិ រជកបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រត្តបាណិំ រជកបុត្តំ ឯតទវោច – ‘ឥច្ឆាមហំ, សម្ម រត្តបាណិ, ឥមំ នវំ ទុស្សយុគំ បីតាវលេបនំ នាម រង្គជាតំ រជិតំ អាកោដិតបច្ចាកោដិតំ ឧភតោភាគវិមដ្ឋ’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, រត្តបាណិ រជកបុត្តោ តំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘ឥទំ ខោ តេ, ភន្តេ, នវំ ទុស្សយុគំ រង្គក្ខមញ្ចេវ អាកោដនក្ខមញ្ច វិមជ្ជនក្ខមញ្ចា’តិ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, តស្ស ភគវតោ វាទោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស រង្គក្ខមោ ចេវ បណ្ឌិតានំ នោ ពាលានំ, អនុយោគក្ខមោ ច វិមជ្ជនក្ខមោ ចា’’តិ.

‘‘សរាជិកា ខោ, គហបតិ, បរិសា ឯវំ ជានាតិ – ‘ឧបាលិ គហបតិ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស សាវកោ’តិ. កស្ស តំ, គហបតិ, សាវកំ ធារេមា’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ឧបាលិ គហបតិ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, សុណោហិ យស្សាហំ សាវកោ’’តិ –

៧៦. ‘‘ធីរស្ស វិគតមោហស្ស, បភិន្នខីលស្ស វិជិតវិជយស្ស;

អនីឃស្ស សុសមចិត្តស្ស, វុទ្ធសីលស្ស សាធុបញ្ញស្ស;

វេសមន្តរស្ស [វេស្សន្តរស្ស (សី. បី.)] វិមលស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មិ.

‘‘អកថំកថិស្ស តុសិតស្ស, វន្តលោកាមិសស្ស មុទិតស្ស;

កតសមណស្ស មនុជស្ស, អន្តិមសារីរស្ស នរស្ស;

អនោបមស្ស វិរជស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មិ.

‘‘អសំសយស្ស កុសលស្ស, វេនយិកស្ស សារថិវរស្ស;

អនុត្តរស្ស រុចិរធម្មស្ស, និក្កង្ខស្ស បភាសកស្ស [បភាសករស្ស (សី. ស្យា. បី.)];

មានច្ឆិទស្ស វីរស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មិ.

‘‘និសភស្ស អប្បមេយ្យស្ស, គម្ភីរស្ស មោនបត្តស្ស;

ខេមង្ករស្ស វេទស្ស, ធម្មដ្ឋស្ស សំវុតត្តស្ស;

សង្គាតិគស្ស មុត្តស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មិ.

‘‘នាគស្ស បន្តសេនស្ស, ខីណសំយោជនស្ស មុត្តស្ស;

បដិមន្តកស្ស [បដិមន្តស្ស (ក.)] ធោនស្ស, បន្នធជស្ស វីតរាគស្ស;

ទន្តស្ស និប្បបញ្ចស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មិ.

‘‘ឥសិសត្តមស្ស អកុហស្ស, តេវិជ្ជស្ស ព្រហ្មបត្តស្ស;

ន្ហាតកស្ស [នហាតកស្ស (សី. ស្យា. បី.)] បទកស្ស, បស្សទ្ធស្ស វិទិតវេទស្ស;

បុរិន្ទទស្ស សក្កស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មិ.

‘‘អរិយស្ស ភាវិតត្តស្ស, បត្តិបត្តស្ស វេយ្យាករណស្ស;

សតិមតោ វិបស្សិស្ស, អនភិនតស្ស នោ អបនតស្ស;

អនេជស្ស វសិប្បត្តស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មិ.

‘‘សមុគ្គតស្ស [សម្មគ្គតស្ស (សី. ស្យា. បី.)] ឈាយិស្ស, អននុគតន្តរស្ស សុទ្ធស្ស;

អសិតស្ស ហិតស្ស [អប្បហីនស្ស (សី. បី.), អប្បភីតស្ស (ស្យា.)], បវិវិត្តស្ស អគ្គប្បត្តស្ស;

តិណ្ណស្ស តារយន្តស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មិ.

‘‘សន្តស្ស ភូរិបញ្ញស្ស, មហាបញ្ញស្ស វីតលោភស្ស;

តថាគតស្ស សុគតស្ស, អប្បដិបុគ្គលស្ស អសមស្ស;

វិសារទស្ស និបុណស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មិ.

‘‘តណ្ហច្ឆិទស្ស ពុទ្ធស្ស, វីតធូមស្ស អនុបលិត្តស្ស;

អាហុនេយ្យស្ស យក្ខស្ស, ឧត្តមបុគ្គលស្ស អតុលស្ស;

មហតោ យសគ្គបត្តស្ស, ភគវតោ តស្ស សាវកោហមស្មី’’តិ.

៧៧. ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន តេ, គហបតិ, ឥមេ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិ? ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, នានាបុប្ផានំ មហាបុប្ផរាសិ, តមេនំ ទក្ខោ មាលាការោ វា មាលាការន្តេវាសី វា វិចិត្តំ មាលំ គន្ថេយ្យ; ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, សោ ភគវា អនេកវណ្ណោ អនេកសតវណ្ណោ. កោ ហិ, ភន្តេ, វណ្ណារហស្ស វណ្ណំ ន ករិស្សតី’’តិ? អថ ខោ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស ភគវតោ សក្ការំ អសហមានស្ស តត្ថេវ ឧណ្ហំ លោហិតំ មុខតោ ឧគ្គច្ឆីតិ [ឧគ្គញ្ឆិ (សី. ស្យា. បី.)].

ឧបាលិសុត្តំ និដ្ឋិតំ ឆដ្ឋំ.