៣. មហាវេទល្លសុត្តំ

៤៤៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច –

‘‘‘ទុប្បញ្ញោ ទុប្បញ្ញោ’តិ, អាវុសោ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, ទុប្បញ្ញោតិ វុច្ចតី’’តិ?

‘‘‘នប្បជានាតិ នប្បជានាតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា ទុប្បញ្ញោតិ វុច្ចតិ.

‘‘កិញ្ច នប្បជានាតិ? ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ នប្បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ នប្បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ នប្បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ នប្បជានាតិ. ‘នប្បជានាតិ នប្បជានាតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា ទុប្បញ្ញោតិ វុច្ចតី’’តិ.

‘‘‘សាធាវុសោ’តិ ខោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ –

‘‘‘បញ្ញវា បញ្ញវា’តិ, អាវុសោ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, បញ្ញវាតិ វុច្ចតី’’តិ?

‘‘‘បជានាតិ បជានាតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា បញ្ញវាតិ វុច្ចតិ.

‘‘កិញ្ច បជានាតិ? ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ បជានាតិ. ‘បជានាតិ បជានាតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា បញ្ញវាតិ វុច្ចតី’’តិ.

‘‘‘វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណ’ន្តិ, អាវុសោ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតី’’តិ?

‘‘‘វិជានាតិ វិជានាតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘កិញ្ច វិជានាតិ? សុខន្តិបិ វិជានាតិ, ទុក្ខន្តិបិ វិជានាតិ, អទុក្ខមសុខន្តិបិ វិជានាតិ. ‘វិជានាតិ វិជានាតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតី’’តិ.

‘‘យា ចាវុសោ, បញ្ញា យញ្ច វិញ្ញាណំ – ឥមេ ធម្មា សំសដ្ឋា ឧទាហុ វិសំសដ្ឋា? លព្ភា ច បនិមេសំ ធម្មានំ វិនិព្ភុជិត្វា [វិនិព្ភុជ្ជិត្វា វិនិព្ភុជ្ជិត្វា (ក.)] វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ? ‘‘យា ចាវុសោ, បញ្ញា យញ្ច វិញ្ញាណំ – ឥមេ ធម្មា សំសដ្ឋា, នោ វិសំសដ្ឋា. ន ច លព្ភា ឥមេសំ ធម្មានំ វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុំ. យំ ហាវុសោ [យញ្ចាវុសោ (ស្យា. កំ. ក.)], បជានាតិ តំ វិជានាតិ, យំ វិជានាតិ តំ បជានាតិ. តស្មា ឥមេ ធម្មា សំសដ្ឋា, នោ វិសំសដ្ឋា. ន ច លព្ភា ឥមេសំ ធម្មានំ វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ.

‘‘យា ចាវុសោ, បញ្ញា យញ្ច វិញ្ញាណំ – ឥមេសំ ធម្មានំ សំសដ្ឋានំ នោ វិសំសដ្ឋានំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ? ‘‘យា ចាវុសោ, បញ្ញា យញ្ច វិញ្ញាណំ – ឥមេសំ ធម្មានំ សំសដ្ឋានំ នោ វិសំសដ្ឋានំ បញ្ញា ភាវេតព្ពា, វិញ្ញាណំ បរិញ្ញេយ្យំ. ឥទំ នេសំ នានាករណ’’ន្តិ.

៤៥០. ‘‘‘វេទនា វេទនា’តិ, អាវុសោ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, វេទនាតិ វុច្ចតី’’តិ?

‘‘‘វេទេតិ វេទេតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា វេទនាតិ វុច្ចតិ.

‘‘កិញ្ច វេទេតិ? សុខម្បិ វេទេតិ, ទុក្ខម្បិ វេទេតិ, អទុក្ខមសុខម្បិ វេទេតិ. ‘វេទេតិ វេទេតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា វេទនាតិ វុច្ចតី’’តិ.

‘‘‘សញ្ញា សញ្ញា’តិ, អាវុសោ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, សញ្ញាតិ វុច្ចតី’’តិ?

‘‘‘សញ្ជានាតិ សញ្ជានាតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា សញ្ញាតិ វុច្ចតិ.

‘‘កិញ្ច សញ្ជានាតិ? នីលកម្បិ សញ្ជានាតិ, បីតកម្បិ សញ្ជានាតិ, លោហិតកម្បិ សញ្ជានាតិ, ឱទាតម្បិ សញ្ជានាតិ. ‘សញ្ជានាតិ សញ្ជានាតី’តិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា សញ្ញាតិ វុច្ចតី’’តិ.

‘‘យា ចាវុសោ, វេទនា យា ច សញ្ញា យញ្ច វិញ្ញាណំ – ឥមេ ធម្មា សំសដ្ឋា ឧទាហុ វិសំសដ្ឋា? លព្ភា ច បនិមេសំ ធម្មានំ វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ? ‘‘យា ចាវុសោ, វេទនា យា ច សញ្ញា យញ្ច វិញ្ញាណំ – ឥមេ ធម្មា សំសដ្ឋា, នោ វិសំសដ្ឋា. ន ច លព្ភា ឥមេសំ ធម្មានំ វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុំ. យំ ហាវុសោ [យញ្ចាវុសោ (ស្យា. កំ. ក.)], វេទេតិ តំ សញ្ជានាតិ, យំ សញ្ជានាតិ តំ វិជានាតិ. តស្មា ឥមេ ធម្មា សំសដ្ឋា នោ វិសំសដ្ឋា. ន ច លព្ភា ឥមេសំ ធម្មានំ វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ.

៤៥១. ‘‘និស្សដ្ឋេន ហាវុសោ [និស្សដ្ឋេន បនាវុសោ (?)], បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ បរិសុទ្ធេន មនោវិញ្ញាណេន កិំ នេយ្យ’’ន្តិ?

‘‘និស្សដ្ឋេន អាវុសោ, បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ បរិសុទ្ធេន មនោវិញ្ញាណេន ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ នេយ្យំ, ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ នេយ្យំ, ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ នេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘នេយ្យំ បនាវុសោ, ធម្មំ កេន បជានាតី’’តិ?

‘‘នេយ្យំ ខោ, អាវុសោ, ធម្មំ បញ្ញាចក្ខុនា បជានាតី’’តិ.

‘‘បញ្ញា បនាវុសោ, កិមត្ថិយា’’តិ?

‘‘បញ្ញា ខោ, អាវុសោ, អភិញ្ញត្ថា បរិញ្ញត្ថា បហានត្ថា’’តិ.

៤៥២. ‘‘កតិ បនាវុសោ, បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយា’’តិ?

‘‘ទ្វេ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ – បរតោ ច ឃោសោ, យោនិសោ ច មនសិការោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, ទ្វេ បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយា’’តិ.

‘‘កតិហិ បនាវុសោ, អង្គេហិ អនុគ្គហិតា សម្មាទិដ្ឋិ ចេតោវិមុត្តិផលា ច ហោតិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា ច, បញ្ញាវិមុត្តិផលា ច ហោតិ បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសា ចា’’តិ?

‘‘បញ្ចហិ ខោ, អាវុសោ, អង្គេហិ អនុគ្គហិតា សម្មាទិដ្ឋិ ចេតោវិមុត្តិផលា ច ហោតិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា ច, បញ្ញាវិមុត្តិផលា ច ហោតិ បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសា ច. ឥធាវុសោ, សម្មាទិដ្ឋិ សីលានុគ្គហិតា ច ហោតិ, សុតានុគ្គហិតា ច ហោតិ, សាកច្ឆានុគ្គហិតា ច ហោតិ, សមថានុគ្គហិតា ច ហោតិ, វិបស្សនានុគ្គហិតា ច ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, អាវុសោ, បញ្ចហង្គេហិ អនុគ្គហិតា សម្មាទិដ្ឋិ ចេតោវិមុត្តិផលា ច ហោតិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា ច, បញ្ញាវិមុត្តិផលា ច ហោតិ បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសា ចា’’តិ.

៤៥៣. ‘‘កតិ បនាវុសោ, ភវា’’តិ?

‘‘តយោមេ, អាវុសោ, ភវា – កាមភវោ, រូបភវោ, អរូបភវោ’’តិ.

‘‘កថំ បនាវុសោ, អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតី’’តិ?

‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ ខោ, អាវុសោ, សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ តត្រតត្រាភិនន្ទនា – ឯវំ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតី’’តិ.

‘‘កថំ បនាវុសោ, អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ន ហោតី’’តិ?

‘‘អវិជ្ជាវិរាគា ខោ, អាវុសោ, វិជ្ជុប្បាទា តណ្ហានិរោធា – ឯវំ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ន ហោតី’’តិ.

៤៥៤. ‘‘កតមំ បនាវុសោ, បឋមំ ឈាន’’ន្តិ?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – ឥទំ វុច្ចតិ, អាវុសោ, បឋមំ ឈាន’’ន្តិ.

‘‘បឋមំ បនាវុសោ, ឈានំ កតិអង្គិក’’ន្តិ?

‘‘បឋមំ ខោ, អាវុសោ, ឈានំ បញ្ចង្គិកំ. ឥធាវុសោ, បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ វិតក្កោ ច វត្តតិ, វិចារោ ច បីតិ ច សុខញ្ច ចិត្តេកគ្គតា ច. បឋមំ ខោ, អាវុសោ, ឈានំ ឯវំ បញ្ចង្គិក’’ន្តិ.

‘‘បឋមំ បនាវុសោ, ឈានំ កតង្គវិប្បហីនំ កតង្គសមន្នាគត’’ន្តិ?

‘‘បឋមំ ខោ, អាវុសោ, ឈានំ បញ្ចង្គវិប្បហីនំ, បញ្ចង្គសមន្នាគតំ. ឥធាវុសោ, បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ, ព្យាបាទោ បហីនោ ហោតិ, ថីនមិទ្ធំ បហីនំ ហោតិ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ, វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ; វិតក្កោ ច វត្តតិ, វិចារោ ច បីតិ ច សុខញ្ច ចិត្តេកគ្គតា ច. បឋមំ ខោ, អាវុសោ, ឈានំ ឯវំ បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគត’’ន្តិ.

៤៥៥. ‘‘បញ្ចិមានិ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ នានាវិសយានិ នានាគោចរានិ, ន អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ បច្ចនុភោន្តិ, សេយ្យថិទំ – ចក្ខុន្ទ្រិយំ, សោតិន្ទ្រិយំ, ឃានិន្ទ្រិយំ, ជិវ្ហិន្ទ្រិយំ, កាយិន្ទ្រិយំ. ឥមេសំ ខោ, អាវុសោ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ នានាវិសយានំ នានាគោចរានំ, ន អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ បច្ចនុភោន្តានំ, កិំ បដិសរណំ, កោ ច នេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតី’’តិ?

‘‘បញ្ចិមានិ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ នានាវិសយានិ នានាគោចរានិ, ន អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ បច្ចនុភោន្តិ, សេយ្យថិទំ – ចក្ខុន្ទ្រិយំ, សោតិន្ទ្រិយំ, ឃានិន្ទ្រិយំ, ជិវ្ហិន្ទ្រិយំ, កាយិន្ទ្រិយំ. ឥមេសំ ខោ, អាវុសោ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ នានាវិសយានំ នានាគោចរានំ, ន អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ បច្ចនុភោន្តានំ, មនោ បដិសរណំ, មនោ ច នេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតី’’តិ.

៤៥៦. ‘‘បញ្ចិមានិ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ, សេយ្យថិទំ – ចក្ខុន្ទ្រិយំ, សោតិន្ទ្រិយំ, ឃានិន្ទ្រិយំ, ជិវ្ហិន្ទ្រិយំ, កាយិន្ទ្រិយំ. ឥមានិ ខោ, អាវុសោ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ កិំ បដិច្ច តិដ្ឋន្តី’’តិ?

‘‘បញ្ចិមានិ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ, សេយ្យថិទំ – ចក្ខុន្ទ្រិយំ, សោតិន្ទ្រិយំ, ឃានិន្ទ្រិយំ, ជិវ្ហិន្ទ្រិយំ, កាយិន្ទ្រិយំ. ឥមានិ ខោ, អាវុសោ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អាយុំ បដិច្ច តិដ្ឋន្តី’’តិ.

‘‘អាយុ បនាវុសោ, កិំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’’តិ?

‘‘អាយុ ឧស្មំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’’តិ.

‘‘ឧស្មា បនាវុសោ, កិំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’’តិ?

‘‘ឧស្មា អាយុំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’’តិ.

‘‘ឥទានេវ ខោ មយំ, អាវុសោ, អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ ឯវំ អាជានាម – ‘អាយុ ឧស្មំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’តិ. ឥទានេវ បន មយំ, អាវុសោ, អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ ឯវំ អាជានាម – ‘ឧស្មា អាយុំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’តិ.

‘‘យថា កថំ បនាវុសោ, ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ?

‘‘តេន ហាវុសោ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ; ឧបមាយបិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ អច្ចិំ បដិច្ច អាភា បញ្ញាយតិ, អាភំ បដិច្ច អច្ចិ បញ្ញាយតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អាយុ ឧស្មំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, ឧស្មា អាយុំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’’តិ.

៤៥៧. ‘‘តេវ នុ ខោ, អាវុសោ, អាយុសង្ខារា, តេ វេទនិយា ធម្មា ឧទាហុ អញ្ញេ អាយុសង្ខារា អញ្ញេ វេទនិយា ធម្មា’’តិ? ‘‘ន ខោ, អាវុសោ, តេវ អាយុសង្ខារា តេ វេទនិយា ធម្មា. តេ ច ហាវុសោ, អាយុសង្ខារា អភវិំសុ តេ វេទនិយា ធម្មា, ន យិទំ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ វុដ្ឋានំ បញ្ញាយេថ. យស្មា ច ខោ, អាវុសោ, អញ្ញេ អាយុសង្ខារា អញ្ញេ វេទនិយា ធម្មា, តស្មា សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ វុដ្ឋានំ បញ្ញាយតី’’តិ.

‘‘យទា នុ ខោ, អាវុសោ, ឥមំ កាយំ កតិ ធម្មា ជហន្តិ; អថាយំ កាយោ ឧជ្ឈិតោ អវក្ខិត្តោ សេតិ, យថា កដ្ឋំ អចេតន’’ន្តិ?

‘‘យទា ខោ, អាវុសោ, ឥមំ កាយំ តយោ ធម្មា ជហន្តិ – អាយុ ឧស្មា ច វិញ្ញាណំ; អថាយំ កាយោ ឧជ្ឈិតោ អវក្ខិត្តោ សេតិ, យថា កដ្ឋំ អចេតន’’ន្តិ.

‘‘យ្វាយំ, អាវុសោ, មតោ កាលង្កតោ, យោ ចាយំ ភិក្ខុ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ – ឥមេសំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ?

‘‘យ្វាយំ, អាវុសោ, មតោ កាលង្កតោ តស្ស កាយសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, វចីសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, អាយុ បរិក្ខីណោ, ឧស្មា វូបសន្តា, ឥន្ទ្រិយានិ បរិភិន្នានិ. យោ ចាយំ ភិក្ខុ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ តស្សបិ កាយសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, វចីសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, អាយុ ន បរិក្ខីណោ, ឧស្មា អវូបសន្តា, ឥន្ទ្រិយានិ វិប្បសន្នានិ. យ្វាយំ, អាវុសោ, មតោ កាលង្កតោ, យោ ចាយំ ភិក្ខុ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ – ឥទំ នេសំ នានាករណ’’ន្តិ.

៤៥៨. ‘‘កតិ បនាវុសោ, បច្ចយា អទុក្ខមសុខាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា’’តិ?

‘‘ចត្តារោ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អទុក្ខមសុខាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា. ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, ចត្តារោ បច្ចយា អទុក្ខមសុខាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា’’តិ.

‘‘កតិ បនាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា’’តិ?

‘‘ទ្វេ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា – សព្ពនិមិត្តានញ្ច អមនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា មនសិការោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, ទ្វេ បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា’’តិ.

‘‘កតិ បនាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ឋិតិយា’’តិ?

‘‘តយោ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ឋិតិយា – សព្ពនិមិត្តានញ្ច អមនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា មនសិការោ, បុព្ពេ ច អភិសង្ខារោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, តយោ បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ឋិតិយា’’តិ.

‘‘កតិ បនាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា វុដ្ឋានាយា’’តិ?

‘‘ទ្វេ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា វុដ្ឋានាយ – សព្ពនិមិត្តានញ្ច មនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា អមនសិការោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, ទ្វេ បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា វុដ្ឋានាយា’’តិ.

៤៥៩. ‘‘យា ចាយំ, អាវុសោ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ, យា ច អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិ, យា ច សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ, យា ច អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ – ឥមេ ធម្មា នានាត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច ឧទាហុ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ?

‘‘យា ចាយំ, អាវុសោ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ, យា ច អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិ, យា ច សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ, យា ច អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ – អត្ថិ ខោ, អាវុសោ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា នានាត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច; អត្ថិ ច ខោ, អាវុសោ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ’’.

‘‘កតមោ ចាវុសោ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា នានាត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច’’?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ. ករុណាសហគតេន ចេតសា…បេ… មុទិតាសហគតេន ចេតសា… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ. អយំ វុច្ចតាវុសោ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ’’.

‘‘កតមា ចាវុសោ, អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិ’’?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម នត្ថិ កិញ្ចីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតាវុសោ, អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិ’’.

‘‘កតមា ចាវុសោ, សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ’’?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘សុញ្ញមិទំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’តិ. អយំ វុច្ចតាវុសោ, សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ’’.

‘‘កតមា ចាវុសោ, អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ’’?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតាវុសោ, អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ. អយំ ខោ, អាវុសោ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា នានាត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច’’.

‘‘កតមោ ចាវុសោ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នានំ’’?

‘‘រាគោ ខោ, អាវុសោ, បមាណករណោ, ទោសោ បមាណករណោ, មោហោ បមាណករណោ. តេ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យាវតា ខោ, អាវុសោ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិយោ, អកុប្បា តាសំ ចេតោវិមុត្តិ អគ្គមក្ខាយតិ. សា ខោ បនាកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ សុញ្ញា រាគេន, សុញ្ញា ទោសេន, សុញ្ញា មោហេន. រាគោ ខោ, អាវុសោ, កិញ្ចនោ, ទោសោ កិញ្ចនោ, មោហោ កិញ្ចនោ. តេ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យាវតា ខោ, អាវុសោ, អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិយោ, អកុប្បា តាសំ ចេតោវិមុត្តិ អគ្គមក្ខាយតិ. សា ខោ បនាកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ សុញ្ញា រាគេន, សុញ្ញា ទោសេន, សុញ្ញា មោហេន. រាគោ ខោ, អាវុសោ, និមិត្តករណោ, ទោសោ និមិត្តករណោ, មោហោ និមិត្តករណោ. តេ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យាវតា ខោ, អាវុសោ, អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិយោ, អកុប្បា តាសំ ចេតោវិមុត្តិ អគ្គមក្ខាយតិ. សា ខោ បនាកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ សុញ្ញា រាគេន, សុញ្ញា ទោសេន, សុញ្ញា មោហេន. អយំ ខោ, អាវុសោ, បរិយាយោ យំ បរិយាយំ អាគម្ម ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ.

ឥទមវោចាយស្មា សារិបុត្តោ. អត្តមនោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ.

មហាវេទល្លសុត្តំ និដ្ឋិតំ តតិយំ.