៥. ចូឡសច្ចកសុត្តំ

៣៥៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ វេសាលិយំ បដិវសតិ ភស្សប្បវាទកោ បណ្ឌិតវាទោ សាធុសម្មតោ ពហុជនស្ស. សោ វេសាលិយំ បរិសតិ ឯវំ វាចំ ភាសតិ – ‘‘នាហំ តំ បស្សាមិ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា, សង្ឃិំ គណិំ គណាចរិយំ, អបិ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បដិជានមានំ, យោ មយា វាទេន វាទំ សមារទ្ធោ ន សង្កម្បេយ្យ ន សម្បកម្បេយ្យ ន សម្បវេធេយ្យ, យស្ស ន កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចេយ្យុំ. ថូណំ ចេបាហំ អចេតនំ វាទេន វាទំ សមារភេយ្យំ, សាបិ មយា វាទេន វាទំ សមារទ្ធា សង្កម្បេយ្យ សម្បកម្បេយ្យ សម្បវេធេយ្យ. កោ បន វាទោ មនុស្សភូតស្សា’’តិ?

អថ ខោ អាយស្មា អស្សជិ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ វេសាលិយំ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ អាយស្មន្តំ អស្សជិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន យេនាយស្មា អស្សជិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អស្សជិនា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ អាយស្មន្តំ អស្សជិំ ឯតទវោច – ‘‘កថំ បន, ភោ អស្សជិ, សមណោ គោតមោ សាវកេ វិនេតិ, កថំភាគា ច បន សមណស្ស គោតមស្ស សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតី’’តិ? ‘‘ឯវំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភគវា សាវកេ វិនេតិ, ឯវំភាគា ច បន ភគវតោ សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតិ – ‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា, សញ្ញា អនិច្ចា, សង្ខារា អនិច្ចា, វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា, វេទនា អនត្តា, សញ្ញា អនត្តា, សង្ខារា អនត្តា, វិញ្ញាណំ អនត្តា. សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’តិ. ឯវំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភគវា សាវកេ វិនេតិ, ឯវំភាគា ច បន ភគវតោ សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតី’’តិ. ‘‘ទុស្សុតំ វត, ភោ អស្សជិ, អស្សុម្ហ យេ មយំ ឯវំវាទិំ សមណំ គោតមំ អស្សុម្ហ. អប្បេវ នាម មយំ កទាចិ ករហចិ តេន ភោតា គោតមេន សទ្ធិំ សមាគច្ឆេយ្យាម, អប្បេវ នាម សិយា កោចិទេវ កថាសល្លាបោ, អប្បេវ នាម តស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេយ្យាមា’’តិ.

៣៥៤. តេន ខោ បន សមយេន បញ្ចមត្តានិ លិច្ឆវិសតានិ សន្ថាគារេ [សន្ធាគារេ (ក.)] សន្និបតិតានិ ហោន្តិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ យេន តេ លិច្ឆវី តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ លិច្ឆវី ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កមន្តុ ភោន្តោ លិច្ឆវី, អភិក្កមន្តុ ភោន្តោ លិច្ឆវី, អជ្ជ មេ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ ភវិស្សតិ. សចេ មេ សមណោ គោតមោ តថា បតិដ្ឋិស្សតិ យថា ច មេ [យថាស្ស មេ (សី. បី.)] ញាតញ្ញតរេន សាវកេន អស្សជិនា នាម ភិក្ខុនា បតិដ្ឋិតំ, សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ ទីឃលោមិកំ ឯឡកំ លោមេសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍេយ្យ បរិកឌ្ឍេយ្យ សម្បរិកឌ្ឍេយ្យ, ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាកឌ្ឍិស្សាមិ បរិកឌ្ឍិស្សាមិ សម្បរិកឌ្ឍិស្សាមិ. សេយ្យថាបិ នាម ពលវា សោណ្ឌិកាកម្មការោ មហន្តំ សោណ្ឌិកាកិឡញ្ជំ គម្ភីរេ ឧទករហទេ បក្ខិបិត្វា កណ្ណេ គហេត្វា អាកឌ្ឍេយ្យ បរិកឌ្ឍេយ្យ សម្បរិកឌ្ឍេយ្យ, ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាកឌ្ឍិស្សាមិ បរិកឌ្ឍិស្សាមិ សម្បរិកឌ្ឍិស្សាមិ. សេយ្យថាបិ នាម ពលវា សោណ្ឌិកាធុត្តោ វាលំ [ថាលំ (ក.)] កណ្ណេ គហេត្វា ឱធុនេយ្យ និទ្ធុនេយ្យ និប្ផោដេយ្យ [និច្ឆាទេយ្យ (សី. បី. ក.), និច្ឆោដេយ្យ (ក.), និប្បោឋេយ្យ (ស្យា. កំ.)] ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ វាទេន វាទំ ឱធុនិស្សាមិ និទ្ធុនិស្សាមិ និប្ផោដេស្សាមិ. សេយ្យថាបិ នាម កុញ្ជរោ សដ្ឋិហាយនោ គម្ភីរំ បោក្ខរណិំ ឱគាហេត្វា សាណធោវិកំ នាម កីឡិតជាតំ កីឡតិ, ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ សាណធោវិកំ មញ្ញេ កីឡិតជាតំ កីឡិស្សាមិ. អភិក្កមន្តុ ភោន្តោ លិច្ឆវី, អភិក្កមន្តុ ភោន្តោ លិច្ឆវី, អជ្ជ មេ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ ភវិស្សតី’’តិ. តត្រេកច្ចេ លិច្ឆវី ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ សមណោ គោតមោ សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស វាទំ អារោបេស្សតិ, អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សតី’’តិ? ឯកច្ចេ លិច្ឆវី ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ សោ ភវមានោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ យោ ភគវតោ វាទំ អារោបេស្សតិ, អថ ខោ ភគវា សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស វាទំ អារោបេស្សតី’’តិ? អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ បញ្ចមត្តេហិ លិច្ឆវិសតេហិ បរិវុតោ យេន មហាវនំ កូដាគារសាលា តេនុបសង្កមិ.

៣៥៥. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តិ. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘កហំ នុ ខោ, ភោ, ឯតរហិ សោ ភវំ គោតមោ វិហរតិ? ទស្សនកាមា ហិ មយំ តំ ភវន្តំ គោតម’’ន្តិ. ‘‘ឯស, អគ្គិវេស្សន, ភគវា មហាវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ’’តិ. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ មហតិយា លិច្ឆវិបរិសាយ សទ្ធិំ មហាវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តេបិ ខោ លិច្ឆវី អប្បេកច្ចេ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, អប្បេកច្ចេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. អប្បេកច្ចេ យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, អប្បេកច្ចេ ភគវតោ សន្តិកេ នាមគោត្តំ សាវេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, អប្បេកច្ចេ តុណ្ហីភូតា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

៣៥៦. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បុច្ឆេយ្យាហំ ភវន្តំ គោតមំ កិញ្ចិទេវ ទេសំ, សចេ មេ ភវំ គោតមោ ឱកាសំ ករោតិ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយា’’តិ. ‘‘បុច្ឆ, អគ្គិវេស្សន, យទាកង្ខសី’’តិ. ‘‘កថំ បន ភវំ គោតមោ សាវកេ វិនេតិ, កថំភាគា ច បន ភោតោ គោតមស្ស សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតី’’តិ? ‘‘ឯវំ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, សាវកេ វិនេមិ, ឯវំភាគា ច បន មេ សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតិ – ‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា, សញ្ញា អនិច្ចា, សង្ខារា អនិច្ចា, វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា, វេទនា អនត្តា, សញ្ញា អនត្តា, សង្ខារា អនត្តា, វិញ្ញាណំ អនត្តា. សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’តិ. ឯវំ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, សាវកេ វិនេមិ, ឯវំភាគា ច បន មេ សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតី’’តិ.

‘‘ឧបមា មំ, ភោ គោតម, បដិភាតី’’តិ. ‘‘បដិភាតុ តំ, អគ្គិវេស្សនា’’តិ ភគវា អវោច.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, យេ កេចិមេ ពីជគាមភូតគាមា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ. ឯវមេតេ ពីជគាមភូតគាមា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ. សេយ្យថាបិ វា បន, ភោ គោតម, យេ កេចិមេ ពលករណីយា កម្មន្តា ករីយន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ. ឯវមេតេ ពលករណីយា កម្មន្តា ករីយន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភោ គោតម, រូបត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ រូបេ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតិ, វេទនត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ វេទនាយំ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតិ, សញ្ញត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ សញ្ញាយំ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតិ, សង្ខារត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ សង្ខារេសុ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតិ, វិញ្ញាណត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ វិញ្ញាណេ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតី’’តិ.

‘‘ននុ ត្វំ, អគ្គិវេស្សន, ឯវំ វទេសិ – ‘រូបំ មេ អត្តា, វេទនា មេ អត្តា, សញ្ញា មេ អត្តា, សង្ខារា មេ អត្តា, វិញ្ញាណំ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘អហញ្ហិ, ភោ គោតម, ឯវំ វទាមិ – ‘រូបំ មេ អត្តា, វេទនា មេ អត្តា, សញ្ញា មេ អត្តា, សង្ខារា មេ អត្តា, វិញ្ញាណំ មេ អត្តា’តិ, អយញ្ច មហតី ជនតា’’តិ.

‘‘កិញ្ហិ តេ, អគ្គិវេស្សន, មហតី ជនតា ករិស្សតិ? ឥង្ឃ ត្វំ, អគ្គិវេស្សន, សកញ្ញេវ វាទំ និព្ពេឋេហី’’តិ. ‘‘អហញ្ហិ, ភោ គោតម, ឯវំ វទាមិ – ‘រូបំ មេ អត្តា, វេទនា មេ អត្តា, សញ្ញា មេ អត្តា, សង្ខារា មេ អត្តា, វិញ្ញាណំ មេ អត្តា’’’តិ.

៣៥៧. ‘‘តេន ហិ, អគ្គិវេស្សន, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ, យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ [តថា តំ (ក.)] ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, វត្តេយ្យ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស សកស្មិំ វិជិតេ វសោ – ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុំ, ជាបេតាយំ វា ជាបេតុំ, បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុំ, សេយ្យថាបិ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស, សេយ្យថាបិ វា បន រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុស្ស វេទេហិបុត្តស្សា’’តិ? ‘‘វត្តេយ្យ, ភោ គោតម, រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស សកស្មិំ វិជិតេ វសោ – ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុំ, ជាបេតាយំ វា ជាបេតុំ, បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុំ, សេយ្យថាបិ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស, សេយ្យថាបិ វា បន រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុស្ស វេទេហិបុត្តស្ស. ឥមេសម្បិ ហិ, ភោ គោតម, សង្ឃានំ គណានំ – សេយ្យថិទំ, វជ្ជីនំ មល្លានំ – វត្តតិ សកស្មិំ វិជិតេ វសោ – ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុំ, ជាបេតាយំ វា ជាបេតុំ, បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុំ. កិំ បន រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស, សេយ្យថាបិ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស, សេយ្យថាបិ វា បន រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុស្ស វេទេហិបុត្តស្ស? វត្តេយ្យ, ភោ គោតម, វត្តិតុញ្ច មរហតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘រូបំ មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តស្មិំ រូបេ វសោ – ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘រូបំ មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តស្មិំ រូបេ វសោ – ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. អថ ខោ ភគវា សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាករោហិ ទានិ, អគ្គិវេស្សន, ន ទានិ តេ តុណ្ហីភាវស្ស កាលោ. យោ កោចិ, អគ្គិវេស្សន តថាគតេន យាវតតិយំ សហធម្មិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ ន ព្យាករោតិ, ឯត្ថេវស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលតី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន វជិរបាណិ យក្ខោ អាយសំ វជិរំ អាទាយ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស ឧបរិវេហាសំ ឋិតោ ហោតិ – ‘សចាយំ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវតា យាវតតិយំ សហធម្មិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ ន ព្យាករិស្សតិ ឯត្ថេវស្ស សត្តធា មុទ្ធំ ផាលេស្សាមី’តិ. តំ ខោ បន វជិរបាណិំ យក្ខំ ភគវា ចេវ បស្សតិ សច្ចកោ ច និគណ្ឋបុត្តោ. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភីតោ សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ ភគវន្តំយេវ តាណំ គវេសី ភគវន្តំយេវ លេណំ គវេសី ភគវន្តំយេវ សរណំ គវេសី ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បុច្ឆតុ មំ ភវំ គោតមោ, ព្យាករិស្សាមី’’តិ.

៣៥៨. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘រូបំ មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តស្មិំ រូបេ វសោ – ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘វេទនា មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តិស្សំ វេទនាយំ [តាយំ វេទនាយំ (សី. ស្យា.)] វសោ – ឯវំ មេ វេទនា ហោតុ, ឯវំ មេ វេទនា មា អហោសី’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘សញ្ញា មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តិស្សំ សញ្ញាយំ វសោ – ឯវំ មេ សញ្ញា ហោតុ, ឯវំ មេ សញ្ញា មា អហោសី’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘សង្ខារា មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តេសុ សង្ខារេសុ វសោ – ឯវំ មេ សង្ខារា ហោន្តុ, ឯវំ មេ សង្ខារា មា អហេសុ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘វិញ្ញាណំ មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តស្មិំ វិញ្ញាណេ វសោ – ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ ហោតុ, ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ មា អហោសី’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភោ គោតម’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភោ គោតម’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, វេទនា…បេ… សញ្ញា…បេ… សង្ខារា…បេ… តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភោ គោតម’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភោ គោតម’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យោ នុ ខោ ទុក្ខំ អល្លីនោ ទុក្ខំ ឧបគតោ ទុក្ខំ អជ្ឈោសិតោ, ទុក្ខំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ, អបិ នុ ខោ សោ សាមំ វា ទុក្ខំ បរិជានេយ្យ, ទុក្ខំ វា បរិក្ខេបេត្វា វិហរេយ្យា’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ សិយា, ភោ គោតម? នោ ហិទំ, ភោ គោតមា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, ននុ ត្វំ ឯវំ សន្តេ ទុក្ខំ អល្លីនោ ទុក្ខំ ឧបគតោ ទុក្ខំ អជ្ឈោសិតោ, ទុក្ខំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភោ គោតម? ឯវមេតំ ភោ គោតមា’’តិ.

៣៥៩. ‘‘សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ តិណ្ហំ កុឋារិំ [កុធារិំ (ស្យា. កំ. ក.)] អាទាយ វនំ បវិសេយ្យ. សោ តត្ថ បស្សេយ្យ មហន្តំ កទលិក្ខន្ធំ ឧជុំ នវំ អកុក្កុកជាតំ [អកុក្កុដជាតំ (ស្យា. កំ.)]. តមេនំ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ, មូលេ ឆេត្វា អគ្គេ ឆិន្ទេយ្យ, អគ្គេ ឆេត្វា បត្តវដ្ដិំ វិនិព្ភុជេយ្យ [វិនិព្ភុជ្ជេយ្យ (ក.)]. សោ តត្ថ បត្តវដ្ដិំ វិនិព្ភុជន្តោ ផេគ្គុម្បិ នាធិគច្ឆេយ្យ, កុតោ សារំ? ឯវមេវ ខោ ត្វំ, អគ្គិវេស្សន, មយា សកស្មិំ វាទេ សមនុយុញ្ជិយមានោ សមនុគាហិយមានោ សមនុភាសិយមានោ រិត្តោ តុច្ឆោ អបរទ្ធោ. ភាសិតា ខោ បន តេ ឯសា, អគ្គិវេស្សន, វេសាលិយំ បរិសតិ វាចា – ‘នាហំ តំ បស្សាមិ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា, សង្ឃិំ គណិំ គណាចរិយំ, អបិ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បដិជានមានំ, យោ មយា វាទេន វាទំ សមារទ្ធោ ន សង្កម្បេយ្យ ន សម្បកម្បេយ្យ ន សម្បវេធេយ្យ, យស្ស ន កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចេយ្យុំ. ថូណំ ចេបាហំ អចេតនំ វាទេន វាទំ សមារភេយ្យំ សាបិ មយា វាទេន វាទំ សមារទ្ធា សង្កម្បេយ្យ សម្បកម្បេយ្យ សម្បវេធេយ្យ. កោ បន វាទោ មនុស្សភូតស្សា’តិ? តុយ្ហំ ខោ បន, អគ្គិវេស្សន, អប្បេកច្ចានិ សេទផុសិតានិ នលាដា មុត្តានិ, ឧត្តរាសង្គំ វិនិភិន្ទិត្វា ភូមិយំ បតិដ្ឋិតានិ. មយ្ហំ ខោ បន, អគ្គិវេស្សន, នត្ថិ ឯតរហិ កាយស្មិំ សេទោ’’តិ. ឥតិ ភគវា តស្មិំ [តស្សំ (?)] បរិសតិ សុវណ្ណវណ្ណំ កាយំ វិវរិ. ឯវំ វុត្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ តុណ្ហីភូតោ មង្កុភូតោ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ បជ្ឈាយន្តោ អប្បដិភានោ និសីទិ.

៣៦០. អថ ខោ ទុម្មុខោ លិច្ឆវិបុត្តោ សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ តុណ្ហីភូតំ មង្កុភូតំ បត្តក្ខន្ធំ អធោមុខំ បជ្ឈាយន្តំ អប្បដិភានំ វិទិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឧបមា មំ, ភគវា, បដិភាតី’’តិ. ‘‘បដិភាតុ តំ, ទុម្មុខា’’តិ ភគវា អវោច. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, គាមស្ស វា និគមស្ស វា អវិទូរេ បោក្ខរណី. តត្រាស្ស កក្កដកោ. អថ ខោ, ភន្តេ, សម្ពហុលា កុមារកា វា កុមារិកា វា តម្ហា គាមា វា និគមា វា និក្ខមិត្វា យេន សា បោក្ខរណី តេនុបសង្កមេយ្យុំ; ឧបសង្កមិត្វា តំ បោក្ខរណិំ ឱគាហេត្វា តំ កក្កដកំ ឧទកា ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បតិដ្ឋាបេយ្យុំ. យញ្ញទេវ ហិ សោ, ភន្តេ, កក្កដកោ អឡំ អភិនិន្នាមេយ្យ តំ តទេវ តេ កុមារកា វា កុមារិកា វា កដ្ឋេន វា កថលេន វា សញ្ឆិន្ទេយ្យុំ សម្ភញ្ជេយ្យុំ សម្បលិភញ្ជេយ្យុំ. ឯវញ្ហិ សោ, ភន្តេ, កក្កដកោ សព្ពេហិ អឡេហិ សញ្ឆិន្នេហិ សម្ភគ្គេហិ សម្បលិភគ្គេហិ អភព្ពោ តំ បោក្ខរណិំ បុន ឱតរិតុំ, សេយ្យថាបិ បុព្ពេ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, យានិ សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស វិសូកាយិតានិ វិសេវិតានិ វិប្ផន្ទិតានិ តានិបិ សព្ពានិ [វិប្ផន្ទិតានិ កានិចិ កានិចិ តានិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភគវតា សញ្ឆិន្នានិ សម្ភគ្គានិ សម្បលិភគ្គានិ; អភព្ពោ ច ទានិ, ភន្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ បុន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិតុំ យទិទំ វាទាធិប្បាយោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ទុម្មុខំ លិច្ឆវិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេហិ ត្វំ, ទុម្មុខ, អាគមេហិ ត្វំ, ទុម្មុខ ( ) [(មុខរោសិ ត្វំ ទុម្មុខ) (ស្យា. កំ.)] ន មយំ តយា សទ្ធិំ មន្តេម, ឥធ មយំ ភោតា គោតមេន សទ្ធិំ មន្តេម.

៣៦១. ‘‘តិដ្ឋតេសា, ភោ គោតម, អម្ហាកញ្ចេវ អញ្ញេសញ្ច បុថុសមណព្រាហ្មណានំ វាចា. វិលាបំ វិលបិតំ មញ្ញេ. កិត្តាវតា ច នុ ខោ ភោតោ គោតមស្ស សាវកោ សាសនករោ ហោតិ ឱវាទបតិករោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អបរប្បច្ចយោ សត្ថុសាសនេ វិហរតី’’តិ? ‘‘ឥធ, អគ្គិវេស្សន, មម សាវកោ យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ; យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យេ កេចិ សង្ខារា…បេ… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា, យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. ឯត្តាវតា ខោ, អគ្គិវេស្សន, មម សាវកោ សាសនករោ ហោតិ ឱវាទបតិករោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អបរប្បច្ចយោ សត្ថុសាសនេ វិហរតី’’តិ.

‘‘កិត្តាវតា បន, ភោ គោតម, ភិក្ខុ អរហំ ហោតិ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ’’តិ? ‘‘ឥធ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ; យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យេ កេចិ សង្ខារា…បេ… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ អរហំ ហោតិ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ. ឯវំ វិមុត្តចិត្តោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ តីហិ អនុត្តរិយេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ – ទស្សនានុត្តរិយេន, បដិបទានុត្តរិយេន, វិមុត្តានុត្តរិយេន. ឯវំ វិមុត្តចិត្តោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ តថាគតញ្ញេវ សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ – ពុទ្ធោ សោ ភគវា ពោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ទន្តោ សោ ភគវា ទមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, សន្តោ សោ ភគវា សមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តិណ្ណោ សោ ភគវា តរណាយ ធម្មំ ទេសេតិ, បរិនិព្ពុតោ សោ ភគវា បរិនិព្ពានាយ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ.

៣៦២. ឯវំ វុត្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មយមេវ, ភោ គោតម, ធំសី, មយំ បគព្ពា, យេ មយំ ភវន្តំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាសាទេតព្ពំ អមញ្ញិម្ហ. សិយា ហិ, ភោ គោតម, ហត្ថិំ បភិន្នំ អាសជ្ជ បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ, ន ត្វេវ ភវន្តំ គោតមំ អាសជ្ជ សិយា បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ. សិយា ហិ, ភោ គោតម, បជ្ជលិតំ [ជលន្តំ (សី. បី.)] អគ្គិក្ខន្ធំ អាសជ្ជ បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ, ន ត្វេវ ភវន្តំ គោតមំ អាសជ្ជ សិយា បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ. សិយា ហិ, ភោ គោតម, អាសីវិសំ ឃោរវិសំ អាសជ្ជ បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ, ន ត្វេវ ភវន្តំ គោតមំ អាសជ្ជ សិយា បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ. មយមេវ, ភោ គោតម, ធំសី, មយំ បគព្ពា, យេ មយំ ភវន្តំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាសាទេតព្ពំ អមញ្ញិម្ហ. អធិវាសេតុ [អធិវាសេតុ ច (បី. ក.)] មេ ភវំ គោតមោ ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

៣៦៣. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា តេ លិច្ឆវី អាមន្តេសិ – ‘‘សុណន្តុ មេ ភោន្តោ លិច្ឆវី, សមណោ មេ គោតមោ និមន្តិតោ ស្វាតនាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. តេន មេ អភិហរេយ្យាថ យមស្ស បតិរូបំ មញ្ញេយ្យាថា’’តិ. អថ ខោ តេ លិច្ឆវី តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស បញ្ចមត្តានិ ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារំ អភិហរិំសុ. អថ ខោ និគណ្ឋបុត្តោ សកេ អារាមេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ – ‘‘កាលោ, ភោ គោតម, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស អារាមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យមិទំ, ភោ គោតម, ទានេ បុញ្ញញ្ច បុញ្ញមហី ច តំ ទាយកានំ សុខាយ ហោតូ’’តិ. ‘‘យំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, តាទិសំ ទក្ខិណេយ្យំ អាគម្ម អវីតរាគំ អវីតទោសំ អវីតមោហំ, តំ ទាយកានំ ភវិស្សតិ. យំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, មាទិសំ ទក្ខិណេយ្យំ អាគម្ម វីតរាគំ វីតទោសំ វីតមោហំ, តំ តុយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិ.

ចូឡសច្ចកសុត្តំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ.