៥. មហារថវគ្គោ

១. មណ្ឌូកទេវបុត្តវិមានវត្ថុ

៨៥៧. ‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ.

៨៥៨. ‘‘មណ្ឌូកោហំ បុរេ អាសិំ, ឧទកេ វារិគោចរោ;

តវ ធម្មំ សុណន្តស្ស, អវធី វច្ឆបាលកោ.

៨៥៩. ‘‘មុហុត្តំ ចិត្តបសាទស្ស, ឥទ្ធិំ បស្ស យសញ្ច មេ;

អានុភាវញ្ច មេ បស្ស, វណ្ណំ បស្ស ជុតិញ្ច មេ.

៨៦០. ‘‘យេ ច តេ ទីឃមទ្ធានំ, ធម្មំ អស្សោសុំ គោតម;

បត្តា តេ អចលដ្ឋានំ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចរេ’’តិ.

មណ្ឌូកទេវបុត្តវិមានំ បឋមំ.

២. រេវតីវិមានវត្ថុ

៨៦១. [ធ. ប. ២១៩ ធម្មបទេ] ‘‘ចិរប្បវាសិំ បុរិសំ, ទូរតោ សោត្ថិមាគតំ;

ញាតិមិត្តា សុហជ្ជា ច, អភិនន្ទន្តិ អាគតំ;

៨៦២. [ធ. ប. ២២០ ធម្មបទេ] ‘‘តថេវ កតបុញ្ញម្បិ, អស្មា លោកា បរំ គតំ;

បុញ្ញានិ បដិគណ្ហន្តិ, បិយំ ញាតីវ អាគតំ.

៨៦៣. [បេ. វ. ៧១៤]‘‘ឧដ្ឋេហិ រេវតេ សុបាបធម្មេ, អបារុតទ្វារេ [អបារុភំ ទ្វារំ (សី. ស្យា.), អបារុតទ្វារំ (បី. ក.)] អទានសីលេ;

នេស្សាម តំ យត្ថ ថុនន្តិ ទុគ្គតា, សមប្បិតា នេរយិកា ទុក្ខេនា’’តិ.

៨៦៤. ឥច្ចេវ [ឥច្ចេវំ (ស្យា. ក.)] វត្វាន យមស្ស ទូតា, តេ ទ្វេ យក្ខា លោហិតក្ខា ព្រហន្តា;

បច្ចេកពាហាសុ គហេត្វា រេវតំ, បក្កាមយុំ ទេវគណស្ស សន្តិកេ.

៨៦៥. ‘‘អាទិច្ចវណ្ណំ រុចិរំ បភស្សរំ, ព្យម្ហំ សុភំ កញ្ចនជាលឆន្នំ;

កស្សេតមាកិណ្ណជនំ វិមានំ, សូរិយស្ស រំសីរិវ ជោតមានំ.

៨៦៦. ‘‘នារីគណា ចន្ទនសារលិត្តា [ចន្ទនសារានុលិត្តា (ស្យា.)], ឧភតោ វិមានំ ឧបសោភយន្តិ;

តំ ទិស្សតិ សូរិយសមានវណ្ណំ, កោ មោទតិ សគ្គបត្តោ វិមានេ’’តិ.

៨៦៧. ‘‘ពារាណសិយំ នន្ទិយោ នាមាសិ, ឧបាសកោ អមច្ឆរី ទានបតិ វទញ្ញូ;

តស្សេតមាកិណ្ណជនំ វិមានំ, សូរិយស្ស រំសីរិវ ជោតមានំ.

៨៦៨. ‘‘នារីគណា ចន្ទនសារលិត្តា, ឧភតោ វិមានំ ឧបសោភយន្តិ;

តំ ទិស្សតិ សូរិយសមានវណ្ណំ, សោ មោទតិ សគ្គបត្តោ វិមានេ’’តិ.

៨៦៩. ‘‘នន្ទិយស្សាហំ ភរិយា, អគារិនី សព្ពកុលស្ស ឥស្សរា;

ភត្តុ វិមានេ រមិស្សាមិ ទានហំ, ន បត្ថយេ និរយំ ទស្សនាយា’’តិ.

៨៧០. ‘‘ឯសោ តេ និរយោ សុបាបធម្មេ, បុញ្ញំ តយា អកតំ ជីវលោកេ;

ន ហិ មច្ឆរី រោសកោ បាបធម្មោ, សគ្គូបគានំ លភតិ សហព្យត’’ន្តិ.

៨៧១. ‘‘កិំ នុ គូថញ្ច មុត្តញ្ច, អសុចី បដិទិស្សតិ;

ទុគ្គន្ធំ កិមិទំ មីឡ្ហំ, កិមេតំ ឧបវាយតី’’តិ.

៨៧២. ‘‘ឯស សំសវកោ នាម, គម្ភីរោ សតបោរិសោ;

យត្ថ វស្សសហស្សានិ, តុវំ បច្ចសិ រេវតេ’’តិ.

៨៧៣. ‘‘កិំ នុ កាយេន វាចាយ, មនសា ទុក្កដំ កតំ;

កេន សំសវកោ លទ្ធោ, គម្ភីរោ សតបោរិសោ’’តិ.

៨៧៤. ‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ ចាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ [វណិព្ពកេ (ស្យា. ក.)];

មុសាវាទេន វញ្ចេសិ, តំ បាបំ បកតំ តយា.

៨៧៥. ‘‘តេន សំសវកោ លទ្ធោ, គម្ភីរោ សតបោរិសោ;

តត្ថ វស្សសហស្សានិ, តុវំ បច្ចសិ រេវតេ.

៨៧៦. ‘‘ហត្ថេបិ ឆិន្ទន្តិ អថោបិ បាទេ, កណ្ណេបិ ឆិន្ទន្តិ អថោបិ នាសំ;

អថោបិ កាកោឡគណា សមេច្ច, សង្គម្ម ខាទន្តិ វិផន្ទមាន’’ន្តិ.

៨៧៧. ‘‘សាធុ ខោ មំ បដិនេថ, កាហាមិ កុសលំ ពហុំ;

ទានេន សមចរិយាយ, សំយមេន ទមេន ច;

យំ កត្វា សុខិតា ហោន្តិ, ន ច បច្ឆានុតប្បរេ’’តិ.

៨៧៨. ‘‘បុរេ តុវំ បមជ្ជិត្វា, ឥទានិ បរិទេវសិ;

សយំ កតានំ កម្មានំ, វិបាកំ អនុភោស្សសី’’តិ.

៨៧៩. ‘‘កោ ទេវលោកតោ មនុស្សលោកំ, គន្ត្វាន បុដ្ឋោ មេ ឯវំ វទេយ្យ;

‘និក្ខិត្តទណ្ឌេសុ ទទាថ ទានំ, អច្ឆាទនំ សេយ្យ [សយន (សី.)] មថន្នបានំ;

នហិ មច្ឆរី រោសកោ បាបធម្មោ, សគ្គូបគានំ លភតិ សហព្យតំ’.

៨៨០. ‘‘សាហំ នូន ឥតោ គន្ត្វា, យោនិំ លទ្ធាន មានុសិំ;

វទញ្ញូ សីលសម្បន្នា, កាហាមិ កុសលំ ពហុំ;

ទានេន សមចរិយាយ, សំយមេន ទមេន ច.

៨៨១. ‘‘អារាមានិ ច រោបិស្សំ, ទុគ្គេ សង្កមនានិ ច;

បបញ្ច ឧទបានញ្ច, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

៨៨២. ‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ.

៨៨៣. ‘‘ឧបោសថំ ឧបវសិស្សំ, សទា សីលេសុ សំវុតា;

ន ច ទានេ បមជ្ជិស្សំ, សាមំ ទិដ្ឋមិទំ មយា’’តិ;

៨៨៤. ឥច្ចេវំ វិប្បលបន្តិំ, ផន្ទមានំ តតោ តតោ;

ខិបិំសុ និរយេ ឃោរេ, ឧទ្ធបាទំ អវំសិរំ.

៨៨៥. ‘‘អហំ បុរេ មច្ឆរិនី អហោសិំ, បរិភាសិកា សមណព្រាហ្មណានំ;

វិតថេន ច សាមិកំ វញ្ចយិត្វា, បច្ចាមហំ និរយេ ឃោររូបេ’’តិ.

រេវតីវិមានំ ទុតិយំ.

៣. ឆត្តមាណវកវិមានវត្ថុ

៨៨៦. ‘‘យេ វទតំ បវរោ មនុជេសុ, សក្យមុនី ភគវា កតកិច្ចោ;

បារគតោ ពលវីរិយសមង្គី [ពលវីរសមង្គី (ក.)], តំ សុគតំ សរណត្ថមុបេហិ.

៨៨៧. ‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ, ធម្មមសង្ខតមប្បដិកូលំ;

មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ, ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហិ.

៨៨៨. ‘‘យត្ថ ច ទិន្ន មហប្ផលមាហុ, ចតូសុ សុចីសុ បុរិសយុគេសុ;

អដ្ឋ ច បុគ្គលធម្មទសា តេ, សង្ឃមិមំ សរណត្ថមុបេហិ.

៨៨៩. ‘‘ន តថា តបតិ នភេ សូរិយោ, ចន្ទោ ច ន ភាសតិ ន ផុស្សោ;

យថា អតុលមិទំ មហប្បភាសំ, កោ នុ ត្វំ តិទិវា មហិំ ឧបាគា.

៨៩០. ‘‘ឆិន្ទតិ រំសី បភង្ករស្ស, សាធិកវីសតិយោជនានិ អាភា;

រត្តិមបិ យថា ទិវំ ករោតិ, បរិសុទ្ធំ វិមលំ សុភំ វិមានំ.

៨៩១. ‘‘ពហុបទុមវិចិត្របុណ្ឌរីកំ, វោកិណ្ណំ កុសុមេហិ នេកចិត្តំ;

អរជវិរជហេមជាលឆន្នំ, អាកាសេ តបតិ យថាបិ សូរិយោ.

៨៩២. ‘‘រត្តម្ពរបីតវសសាហិ, អគរុបិយង្គុចន្ទនុស្សទាហិ;

កញ្ចនតនុសន្និភត្តចាហិ, បរិបូរំ គគនំវ តារកាហិ.

៨៩៣. ‘‘នរនារិយោ [នរនារី (ក.), នារិយោ (?)] ពហុកេត្ថនេកវណ្ណា, កុសុមវិភូសិតាភរណេត្ថ សុមនា;

អនិលបមុញ្ចិតា បវន្តិ [បវាយន្តិ (ក.)] សុរភិំ, តបនិយវិតតា សុវណ្ណឆន្នា [សុវណ្ណច្ឆាទនា (សី.)].

៨៩៤. ‘‘កិស្ស សំយមស្ស [សមទមស្ស (សី.)] អយំ វិបាកោ, កេនាសិ កម្មផលេនិធូបបន្នោ;

យថា ច តេ អធិគតមិទំ វិមានំ, តទនុបទំ អវចាសិ ឥង្ឃ បុដ្ឋោ’’តិ.

៨៩៥. ‘‘សយមិធ [យមិធ (សី. ស្យា. បី.)] បថេ សមេច្ច មាណវេន, សត្ថានុសាសិ អនុកម្បមានោ;

តវ រតនវរស្ស ធម្មំ សុត្វា, ករិស្សាមីតិ ច ព្រវិត្ថ ឆត្តោ.

៨៩៦. ‘‘ជិនវរបវរំ [ជិនបវរំ (ស្យា. ក.)] ឧបេហិ [ឧបេមិ (ពហូសុ)] សរណំ, ធម្មញ្ចាបិ តថេវ ភិក្ខុសង្ឃំ;

នោតិ បឋមំ អវោចហំ [អវោចាហំ (សី. ស្យា. ក.)] ភន្តេ, បច្ឆា តេ វចនំ តថេវកាសិំ.

៨៩៧. ‘‘មា ច បាណវធំ វិវិធំ ចរស្សុ អសុចិំ,

ន ហិ បាណេសុ អសញ្ញតំ អវណ្ណយិំសុ សប្បញ្ញា;

នោតិ បឋមំ អវោចហំ ភន្តេ,

បច្ឆា តេ វចនំ តថេវកាសិំ.

៨៩៨. ‘‘មា ច បរជនស្ស រក្ខិតម្បិ, អាទាតព្ពមមញ្ញិថោ [មមញ្ញិត្ថ (សី. បី.)] អទិន្នំ;

នោតិ បឋមំ អវោចហំ ភន្តេ, បច្ឆា វចនំ តថេវកាសិំ.

៨៩៩. ‘‘មា ច បរជនស្ស រក្ខិតាយោ, បរភរិយា អគមា អនរិយមេតំ;

នោតិ បឋមំ អវោចហំ ភន្តេ, បច្ឆា តេ វចនំ តថេវកាសិំ;

៩០០. ‘‘មា ច វិតថំ អញ្ញថា អភាណិ,

ន ហិ មុសាវាទំ អវណ្ណយិំសុ សប្បញ្ញា;

នោតិ បឋមំ អវោចហំ ភន្តេ, បច្ឆា តេ វចនំ តថេវកាសិំ.

៩០១. ‘‘យេន ច បុរិសស្ស អបេតិ សញ្ញា, តំ មជ្ជំ បរិវជ្ជយស្សុ សព្ពំ;

នោតិ បឋមំ អវោចហំ ភន្តេ, បច្ឆា តេ វចនំ តថេវកាសិំ.

៩០២. ‘‘ស្វាហំ ឥធ បញ្ច សិក្ខា ករិត្វា, បដិបជ្ជិត្វា តថាគតស្ស ធម្មេ;

ទ្វេបថមគមាសិំ ចោរមជ្ឈេ, តេ មំ តត្ថ វធិំសុ ភោគហេតុ.

៩០៣. ‘‘ឯត្តកមិទំ អនុស្សរាមិ កុសលំ, តតោ បរំ ន មេ វិជ្ជតិ អញ្ញំ;

តេន សុចរិតេន កម្មុនាហំ [កម្មនាហំ (សី.)], ឧប្បន្នោ [ឧបបន្នោ (ពហូសុ)] តិទិវេសុ កាមកាមី.

៩០៤. ‘‘បស្ស ខណមុហុត្តសញ្ញមស្ស, អនុធម្មប្បដិបត្តិយា វិបាកំ;

ជលមិវ យសសា សមេក្ខមានា, ពហុកា មំ បិហយន្តិ ហីនកម្មា.

៩០៥. ‘‘បស្ស កតិបយាយ ទេសនាយ, សុគតិញ្ចម្ហិ គតោ សុខញ្ច បត្តោ;

យេ ច តេ សតតំ សុណន្តិ ធម្មំ, មញ្ញេ តេ អមតំ ផុសន្តិ ខេមំ.

៩០៦. ‘‘អប្បម្បិ កតំ មហាវិបាកំ, វិបុលំ ហោតិ [វិបុលផលំ (ក.)] តថាគតស្ស ធម្មេ;

បស្ស កតបុញ្ញតាយ ឆត្តោ, ឱភាសេតិ បថវិំ យថាបិ សូរិយោ.

៩០៧. ‘‘កិមិទំ កុសលំ កិមាចរេម, ឥច្ចេកេ ហិ សមេច្ច មន្តយន្តិ;

តេ មយំ បុនរេវ [បុនបិ (?)] លទ្ធ មានុសត្តំ, បដិបន្នា វិហរេមុ សីលវន្តោ.

៩០៨. ‘‘ពហុការោ អនុកម្បកោ ច សត្ថា, ឥតិ មេ សតិ អគមា ទិវា ទិវស្ស;

ស្វាហំ ឧបគតោម្ហិ សច្ចនាមំ, អនុកម្បស្សុ បុនបិ សុណេមុ [សុណោម (សី.), សុណោមិ (ស្យា.)] ធម្មំ.

៩០៩. ‘‘យេ ចិធ [យេធ (សី. ស្យា. បី.), យេ ឥធ (ក.)] បជហន្តិ កាមរាគំ, ភវរាគានុសយញ្ច បហាយ មោហំ;

ន ច តេ បុនមុបេន្តិ គព្ភសេយ្យំ, បរិនិព្ពានគតា ហិ សីតិភូតា’’តិ.

ឆត្តមាណវកវិមានំ តតិយំ.

៤. កក្កដករសទាយកវិមានវត្ថុ

៩១០. ‘‘ឧច្ចមិទំ មណិថូណំ វិមានំ, សមន្តតោ ទ្វាទស យោជនានិ;

កូដាគារា សត្តសតា ឧឡារា, វេឡុរិយថម្ភា រុចកត្ថតា [រុចិរត្ថតា (ស្យា. ក.) ៦៤៦ គាថាយំ ‘‘រុចកុបកិណ្ណំ’’តិ បទស្ស សំវណ្ណនា បស្សិតព្ពា] សុភា.

៩១១. ‘‘តត្ថច្ឆសិ បិវសិ ខាទសិ ច, ទិព្ពា ច វីណា បវទន្តិ វគ្គុំ [វគ្គុ (សី. ក.), វគ្គូ (ស្យា.)];

ទិព្ពា រសា កាមគុណេត្ថ បញ្ច, នារិយោ ច នច្ចន្តិ សុវណ្ណឆន្នា.

៩១២. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

៩១៣. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវ មហានុភាវ, មនុស្សភូតោ កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវោ, វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

៩១៤. សោ ទេវបុត្តោ អត្តមនោ, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតោ;

បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ.

៩១៥. ‘‘សតិសមុប្បាទករោ, ទ្វារេ កក្កដកោ ឋិតោ;

និដ្ឋិតោ ជាតរូបស្ស, សោភតិ ទសបាទកោ.

៩១៦. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ, តេន មេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច មេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

៩១៧. ‘‘អក្ខាមិ តេ ភិក្ខុ មហានុភាវ, មនុស្សភូតោ យមកាសិ បុញ្ញំ;

តេនម្ហិ ឯវំ ជលិតានុភាវោ, វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

កក្កដករសទាយកវិមានំ ចតុត្ថំ.

(អនន្តរំ បញ្ចវិមានំ យថា កក្កដករសទាយកវិមានំ តថា វិត្ថារេតព្ពំ)

៥. ទ្វារបាលវិមានវត្ថុ

៩១៨. ‘‘ឧច្ចមិទំ មណិថូណំ វិមានំ, សមន្តតោ ទ្វាទស យោជនានិ;

កូដាគារា សត្តសតា ឧឡារា, វេឡុរិយថម្ភា រុចកត្ថតា សុភា.

៩១៩. ‘‘តត្ថច្ឆសិ បិវសិ ខាទសិ ច, ទិព្ពា ច វីណា បវទន្តិ វគ្គុំ;

ទិព្ពា រសា កាមគុណេត្ថ បញ្ច, នារិយោ ច នច្ចន្តិ សុវណ្ណឆន្នា.

៩២០. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ…បេ… វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

៩២២. សោ ទេវបុត្តោ អត្តមនោ, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតោ;

បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ.

៩២៣. ‘‘ទិព្ពំ មមំ វស្សសហស្សមាយុ, វាចាភិគីតំ មនសា បវត្តិតំ;

ឯត្តាវតា ឋស្សតិ បុញ្ញកម្មោ, ទិព្ពេហិ កាមេហិ សមង្គិភូតោ.

៩២៤. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ…បេ…វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

ទ្វារបាលវិមានំ បញ្ចមំ.