២. មុចលិន្ទវគ្គោ

១. មុចលិន្ទសុត្តំ

១១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ មុចលិន្ទមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ ហោតិ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី.

តេន ខោ បន សមយេន មហា អកាលមេឃោ ឧទបាទិ សត្តាហវទ្ទលិកា សីតវាតទុទ្ទិនី. អថ ខោ មុចលិន្ទោ នាគរាជា សកភវនា និក្ខមិត្វា ភគវតោ កាយំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ វិហច្ច អដ្ឋាសិ – ‘‘មា ភគវន្តំ សីតំ, មា ភគវន្តំ ឧណ្ហំ, មា ភគវន្តំ ឌំសមកសវាតាតបសរីសប [សិរិំសប (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សម្ផស្សោ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋាសិ. អថ ខោ មុចលិន្ទោ នាគរាជា វិទ្ធំ វិគតវលាហកំ ទេវំ វិទិត្វា ភគវតោ កាយា ភោគេ វិនិវេឋេត្វា សកវណ្ណំ បដិសំហរិត្វា មាណវកវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា ភគវតោ បុរតោ អដ្ឋាសិ បញ្ជលិកោ ភគវន្តំ នមស្សមានោ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘សុខោ វិវេកោ តុដ្ឋស្ស, សុតធម្មស្ស បស្សតោ;

អព្យាបជ្ជំ សុខំ លោកេ, បាណភូតេសុ សំយមោ.

‘‘សុខា វិរាគតា លោកេ, កាមានំ សមតិក្កមោ;

អស្មិមានស្ស យោ វិនយោ, ឯតំ វេ បរមំ សុខ’’ន្តិ. បឋមំ;

២. រាជសុត្តំ

១២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលានំ ភិក្ខូនំ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តានំ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ, ឥមេសំ ទ្វិន្នំ រាជូនំ មហទ្ធនតរោ វា មហាភោគតរោ វា មហាកោសតរោ វា មហាវិជិតតរោ វា មហាវាហនតរោ វា មហព្ពលតរោ វា មហិទ្ធិកតរោ វា មហានុភាវតរោ វា រាជា វា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ, រាជា វា បសេនទិ កោសលោ’’តិ? អយញ្ចរហិ តេសំ ភិក្ខូនំ អន្តរាកថា ហោតិ វិប្បកតា.

អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនុបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា សន្និបតិតា, កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ?

‘‘ឥធ, ភន្តេ, អម្ហាកំ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តានំ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ, ឥមេសំ ទ្វិន្នំ រាជូនំ មហទ្ធនតរោ វា មហាភោគតរោ វា មហាកោសតរោ វា មហាវិជិតតរោ វា មហាវាហនតរោ វា មហព្ពលតរោ វា មហិទ្ធិកតរោ វា មហានុភាវតរោ វា រាជា វា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ, រាជា វា បសេនទិ កោសលោ’តិ? អយំ ខោ នោ, ភន្តេ, អន្តរាកថា វិប្បកតា, អថ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ.

‘‘ន ខ្វេតំ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ បតិរូបំ កុលបុត្តានំ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតានំ យំ តុម្ហេ ឯវរូបិំ កថំ កថេយ្យាថ. សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយំ – ធម្មី វា កថា អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យញ្ច កាមសុខំ លោកេ, យញ្ចិទំ ទិវិយំ សុខំ;

តណ្ហក្ខយសុខស្សេតេ, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិ’’ន្តិ. ទុតិយំ;

៣. ទណ្ឌសុត្តំ

១៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា កុមារកា អន្តរា ច សាវត្ថិំ អន្តរា ច ជេតវនំ អហិំ ទណ្ឌេន ហនន្តិ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា សម្ពហុលេ កុមារកេ អន្តរា ច សាវត្ថិំ អន្តរា ច ជេតវនំ អហិំ ទណ្ឌេន ហនន្តេ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘សុខកាមានិ ភូតានិ, យោ ទណ្ឌេន វិហិំសតិ;

អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ ន លភតេ សុខំ.

‘‘សុខកាមានិ ភូតានិ, យោ ទណ្ឌេន ន ហិំសតិ;

អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ លភតេ សុខ’’ន្តិ. តតិយំ;

៤. សក្ការសុត្តំ

១៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ, លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ, លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. អញ្ញតិត្ថិយា បន បរិព្ពាជកា អសក្កតា ហោន្តិ អគរុកតា អមានិតា [ន អបចិតា (ស្យា. បី.)] អបូជិតា អនបចិតា, ន លាភិនោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. អថ ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ភគវតោ សក្ការំ អសហមានា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច គាមេ ច អរញ្ញេ ច ភិក្ខូ ទិស្វា អសព្ភាហិ ផរុសាហិ វាចាហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសេន្តិ វិហេសេន្តិ.

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឯតរហិ, ភន្តេ, ភគវា សក្កតោ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ, លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ សក្កតោ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ, លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. អញ្ញតិត្ថិយា បន បរិព្ពាជកា អសក្កតា អគរុកតា អមានិតា អបូជិតា អនបចិតា, ន លាភិនោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. អថ ខោ តេ, ភន្តេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ភគវតោ សក្ការំ អសហមានា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច គាមេ ច អរញ្ញេ ច ភិក្ខូ ទិស្វា អសព្ភាហិ ផរុសាហិ វាចាហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសេន្តិ វិហេសន្តី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘គាមេ អរញ្ញេ សុខទុក្ខផុដ្ឋោ,

នេវត្តតោ នោ បរតោ ទហេថ;

ផុសន្តិ ផស្សា ឧបធិំ បដិច្ច,

និរូបធិំ កេន ផុសេយ្យុ ផស្សា’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. ឧបាសកសុត្តំ

១៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ឥច្ឆានង្គលកោ ឧបាសកោ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោ ហោតិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អថ ខោ សោ ឧបាសកោ សាវត្ថិយំ តំ ករណីយំ តីរេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ តំ ឧបាសកំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ចិរស្សំ ខោ ត្វំ, ឧបាសក, ឥមំ បរិយាយមកាសិ យទិទំ ឥធាគមនាយា’’តិ.

‘‘ចិរបដិកាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុកាមោ, អបិ ចាហំ កេហិចិ កេហិចិ កិច្ចករណីយេហិ ព្យាវដោ. ឯវាហំ នាសក្ខិំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘សុខំ វត តស្ស ន ហោតិ កិញ្ចិ,

សង្ខាតធម្មស្ស ពហុស្សុតស្ស;

សកិញ្ចនំ បស្ស វិហញ្ញមានំ,

ជនោ ជនស្មិំ បដិពន្ធរូបោ’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. គព្ភិនីសុត្តំ

១៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស បរិព្ពាជកស្ស ទហរមាណវិកា បជាបតិ ហោតិ គព្ភិនី ឧបវិជញ្ញា. អថ ខោ សា បរិព្ពាជិកា តំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច – ‘‘គច្ឆ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, តេលំ អាហរ, យំ មេ វិជាតាយ ភវិស្សតី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, សោ បរិព្ពាជកោ តំ បរិព្ពាជិកំ ឯតទវោច – ‘‘កុតោ បនាហំ, ភោតិ [ភោតិយា (ស្យា. បី. ក.)], តេលំ អាហរាមី’’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ សា បរិព្ពាជិកា តំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច – ‘‘គច្ឆ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, តេលំ អាហរ, យំ មេ វិជាតាយ ភវិស្សតី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ សោ បរិព្ពាជិកោ តំ បរិព្ពាជិកំ ឯតទវោច – ‘‘កុតោ បនាហំ, ភោតិ, តេលំ អាហរាមី’’តិ? តតិយម្បិ ខោ សា បរិព្ពាជិកា តំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច – ‘‘គច្ឆ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, តេលំ អាហរ, យំ មេ វិជាតាយ ភវិស្សតី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស កោដ្ឋាគារេ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា សប្បិស្ស វា តេលស្ស វា យាវទត្ថំ បាតុំ ទីយតិ [ទិយ្យតិ (សី. ក.)], នោ នីហរិតុំ.

អថ ខោ តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘រញ្ញោ ខោ បន បសេនទិស្ស កោសលស្ស កោដ្ឋាគារេ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា សប្បិស្ស វា តេលស្ស វា យាវទត្ថំ បាតុំ ទីយតិ, នោ នីហរិតុំ. យំនូនាហំ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស កោដ្ឋាគារំ គន្ត្វា តេលស្ស យាវទត្ថំ បិវិត្វា ឃរំ អាគន្ត្វា ឧច្ឆទ្ទិត្វាន [ឧគ្គិរិត្វាន (សី. ស្យា. បី.), ឧច្ឆទិត្វា (សី. ស្យា. អដ្ឋ.), ឧច្ឆឌ្ឌិត្វាន (ក.)] ទទេយ្យំ, យំ ឥមិស្សា វិជាតាយ ភវិស្សតី’’តិ.

អថ ខោ សោ បរិព្ពាជកោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស កោដ្ឋាគារំ គន្ត្វា តេលស្ស យាវទត្ថំ បិវិត្វា ឃរំ អាគន្ត្វា នេវ សក្កោតិ ឧទ្ធំ កាតុំ, ន បន អធោ. សោ ទុក្ខាហិ តិព្ពាហិ [តិប្បាហិ (ស្យា.)] ខរាហិ កដុកាហិ វេទនាហិ ផុដ្ឋោ អាវដ្ដតិ បរិវដ្ដតិ.

អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា តំ បរិព្ពាជកំ ទុក្ខាហិ តិព្ពាហិ ខរាហិ កដុកាហិ វេទនាហិ ផុដ្ឋំ អាវដ្ដមានំ បរិវដ្ដមានំ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘សុខិនោ វត យេ អកិញ្ចនា,

វេទគុនោ ហិ ជនា អកិញ្ចនា;

សកិញ្ចនំ បស្ស វិហញ្ញមានំ,

ជនោ ជនស្មិំ បដិពន្ធចិត្តោ’’ [បដិពទ្ធចិត្តោ (ស្យា.), បដិពន្ធរុបោ (?)] តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. ឯកបុត្តកសុត្តំ

១៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ឧបាសកស្ស ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ កាលង្កតោ ហោតិ.

អថ ខោ សម្ពហុលា ឧបាសកា អល្លវត្ថា អល្លកេសា ទិវា ទិវស្ស យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ តេ ឧបាសកេ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ តុម្ហេ, ឧបាសកា, អល្លវត្ថា អល្លកេសា ឥធូបសង្កមន្តា ទិវា ទិវស្សា’’តិ?

ឯវំ វុត្តេ, សោ ឧបាសកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មយ្ហំ ខោ, ភន្តេ, ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ កាលង្កតោ. តេន មយំ អល្លវត្ថា អល្លកេសា ឥធូបសង្កមន្តា ទិវា ទិវស្សា’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘បិយរូបស្សាទគធិតាសេ [បិយរូបស្សាតគធិតាសេ (សី. បី.)],

ទេវកាយា បុថុ មនុស្សា ច;

អឃាវិនោ បរិជុន្នា,

មច្ចុរាជស្ស វសំ គច្ឆន្តិ.

‘‘យេ វេ ទិវា ច រត្តោ ច,

អប្បមត្តា ជហន្តិ បិយរូបំ;

តេ វេ ខណន្តិ អឃមូលំ,

មច្ចុនោ អាមិសំ ទុរតិវត្ត’’ន្តិ. សត្តមំ;

៨. សុប្បវាសាសុត្តំ

១៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កុណ្ឌិកាយំ [កុណ្ឌិយាយំ (សី. ស្យា. បី.)] វិហរតិ កុណ្ឌធានវនេ [កុណ្ឌិដ្ឋានវនេ (ស្យា. បី.)]. តេន ខោ បន សមយេន សុប្បវាសា កោលិយធីតា សត្ត វស្សានិ គព្ភំ ធារេតិ. សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា សា ទុក្ខាហិ តិព្ពាហិ ខរាហិ កដុកាហិ វេទនាហិ ផុដ្ឋា តីហិ វិតក្កេហិ អធិវាសេតិ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេតិ; សុប្បដិបន្នោ វត តស្ស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ បដិបន្នោ; សុសុខំ វត តំ និព្ពានំ យត្ថិទំ ឯវរូបំ ទុក្ខំ ន សំវិជ្ជតី’’តិ.

អថ ខោ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សាមិកំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អយ្យបុត្ត, យេន ភគវា តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទាហិ; អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆ – ‘សុប្បវាសា, ភន្តេ, កោលិយធីតា ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតិ; អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតី’តិ. ឯវញ្ច វទេហិ – ‘សុប្បវាសា, ភន្តេ, កោលិយធីតា សត្ត វស្សានិ គព្ភំ ធារេតិ. សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា សា ទុក្ខាហិ តិព្ពាហិ ខរាហិ កដុកាហិ វេទនាហិ ផុដ្ឋា តីហិ វិតក្កេហិ អធិវាសេតិ – សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេតិ; សុប្បដិបន្នោ វត តស្ស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ បដិបន្នោ; សុសុខំ វត តំ និព្ពានំ យត្ថិទំ ឯវរូបំ ទុក្ខំ ន សំវិជ្ជតី’’’តិ.

‘‘បរម’’ន្តិ ខោ សោ កោលិយបុត្តោ សុប្បវាសាយ កោលិយធីតាយ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ កោលិយបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សុប្បវាសា, ភន្តេ, កោលិយធីតា ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតិ, អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតិ; ឯវញ្ច វទេតិ – ‘សុប្បវាសា, ភន្តេ, កោលិយធីតា សត្ត វស្សានិ គព្ភំ ធារេតិ. សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា សា ទុក្ខាហិ តិព្ពាហិ ខរាហិ កដុកាហិ វេទនាហិ ផុដ្ឋា តីហិ វិតក្កេហិ អធិវាសេតិ – សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេតិ; សុប្បដិបន្នោ វត តស្ស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ បដិបន្នោ; សុសុខំ វត និព្ពានំ យត្ថិទំ ឯវរូបំ ទុក្ខំ ន សំវិជ្ជតី’’’តិ.

‘‘សុខិនី ហោតុ សុប្បវាសា កោលិយធីតា; អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ. សហ វចនា ច បន ភគវតោ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាយិ.

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ កោលិយបុត្តោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន សកំ ឃរំ តេន បច្ចាយាសិ. អទ្ទសា ខោ សោ កោលិយបុត្តោ សុប្បវាសំ កោលិយធីតរំ សុខិនិំ អរោគំ អរោគំ បុត្តំ វិជាតំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ, តថាគតស្ស មហិទ្ធិកតា មហានុភាវតា, យត្រ ហិ នាមាយំ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សហ វចនា ច បន [សហ វចនា បន (បី.), សហ វចនា (?)] ភគវតោ សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាយិស្សតី’’តិ! អត្តមនោ បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ អហោសិ.

អថ ខោ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សាមិកំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អយ្យបុត្ត, យេន ភគវា តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទាហិ – ‘សុប្បវាសា, ភន្តេ, កោលិយធីតា ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ; ឯវញ្ច វទេហិ – ‘សុប្បវាសា, ភន្តេ, កោលិយធីតា សត្ត វស្សានិ គព្ភំ ធារេតិ. សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា សា ឯតរហិ សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាតា. សា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ ភត្តេន និមន្តេតិ. អធិវាសេតុ កិរ, ភន្តេ, ភគវា សុប្បវាសាយ កោលិយធីតាយ សត្ត ភត្តានិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’’តិ.

‘‘បរម’’ន្តិ ខោ សោ កោលិយបុត្តោ សុប្បវាសាយ កោលិយធីតាយ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ កោលិយបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘សុប្បវាសា, ភន្តេ, កោលិយធីតា ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតិ; ឯវញ្ច វទេតិ – ‘សុប្បវាសា, ភន្តេ, កោលិយធីតា សត្ត វស្សានិ គព្ភំ ធារេតិ. សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា សា ឯតរហិ សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាតា. សា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ ភត្តេន និមន្តេតិ. អធិវាសេតុ កិរ, ភន្តេ, ភគវា សុប្បវាសាយ កោលិយធីតាយ សត្ត ភត្តានិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរេន ឧបាសកេន ពុទ្ធប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ ស្វាតនាយ ភត្តេន និមន្តិតោ ហោតិ. សោ ច ឧបាសកោ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស [មហាមោគ្គលានស្ស (ក.)] ឧបដ្ឋាកោ ហោតិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, យេន សោ ឧបាសកោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា តំ ឧបាសកំ ឯវំ វទេហិ – ‘សុប្បវាសា, អាវុសោ, កោលិយធីតា សត្ត វស្សានិ គព្ភំ ធារេសិ. សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា សា ឯតរហិ សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាតា. សា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ ភត្តេន និមន្តេតិ. ករោតុ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សត្ត ភត្តានិ, បច្ឆា ត្វំ ករិស្សសី’តិ [ករិស្សសីតិ សញ្ញាបេហិ (ក.)]. តុយ្ហេសោ ឧបដ្ឋាកោ’’តិ.

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេន សោ ឧបាសកោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ ឧបាសកំ ឯតទវោច – ‘‘សុប្បវាសា, អាវុសោ, កោលិយធីតា សត្ត វស្សានិ គព្ភំ ធារេតិ. សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា សា ឯតរហិ សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាតា. សា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ ភត្តេន និមន្តេតិ. ករោតុ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សត្ត ភត្តានិ, បច្ឆា ត្វំ ករិស្សសី’’តិ.

‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, អយ្យោ មហាមោគ្គល្លានោ តិណ្ណំ ធម្មានំ បាដិភោគោ – ភោគានញ្ច ជីវិតស្ស ច សទ្ធាយ ច, ករោតុ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សត្ត ភត្តានិ, បច្ឆាហំ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘ទ្វិន្នំ ខោ តេ អហំ [ទ្វិន្នំ ខោ តេសំ (បី.), ទ្វិន្នំ ខោ នេសំ (ក.)], អាវុសោ, ធម្មានំ បាដិភោគោ – ភោគានញ្ច ជីវិតស្ស ច. សទ្ធាយ បន ត្វំយេវ បាដិភោគោ’’តិ.

‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, អយ្យោ មហាមោគ្គល្លានោ ទ្វិន្នំ ធម្មានំ បាដិភោគោ – ភោគានញ្ច ជីវិតស្ស ច, ករោតុ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សត្ត ភត្តានិ, បច្ឆាហំ ករិស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ ឧបាសកំ សញ្ញាបេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សញ្ញត្តោ [សញ្ញាតោ (ស្យា.)], ភន្តេ, សោ ឧបាសកោ មយា; ករោតុ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សត្ត ភត្តានិ, បច្ឆា សោ ករិស្សតី’’តិ.

អថ ខោ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ, តញ្ច ទារកំ ភគវន្តំ វន្ទាបេសិ សព្ពញ្ច ភិក្ខុសង្ឃំ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តំ ទារកំ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ តេ, ទារក, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ន កិញ្ចិ ទុក្ខ’’ន្តិ? ‘‘កុតោ មេ, ភន្តេ សារិបុត្ត, ខមនីយំ, កុតោ យាបនីយំ! សត្ត មេ វស្សានិ លោហិតកុម្ភិយំ វុត្តានី’’តិ.

អថ ខោ សុប្បវាសា កោលិយធីតា – ‘‘បុត្តោ មេ ធម្មសេនាបតិនា សទ្ធិំ មន្តេតី’’តិ អត្តមនា បមុទិតា បីតិសោមនស្សជាតា អហោសិ. អថ ខោ ភគវា (សុប្បវាសំ កោលីយធីតរំ អត្តមនំ បមុទិតំ បីតិសោមនស្សជាតំ វិទិត្វា [ទិស្វា (សី.)]) [( ) នត្ថិ ឥង្គលិសបោត្ថកេ] សុប្បវាសំ កោលិយធីតរំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆេយ្យាសិ ត្វំ, សុប្បវាសេ, អញ្ញម្បិ ឯវរូបំ បុត្ត’’ន្តិ? ‘‘ឥច្ឆេយ្យាមហំ, ភគវា, អញ្ញានិបិ ឯវរូបានិ សត្ត បុត្តានី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘អសាតំ សាតរូបេន, បិយរូបេន អប្បិយំ;

ទុក្ខំ សុខស្ស រូបេន, បមត្តមតិវត្តតី’’តិ. អដ្ឋមំ;

៩. វិសាខាសុត្តំ

១៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ. តេន ខោ បន សមយេន វិសាខាយ មិគារមាតុយា កោចិទេវ អត្ថោ រញ្ញេ បសេនទិម្ហិ កោសលេ បដិពទ្ធោ [បដិពន្ធោ (បី. ក.)] ហោតិ. តំ រាជា បសេនទិ កោសលោ ន យថាធិប្បាយំ តីរេតិ.

អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា ទិវា ទិវស្ស [ទិវាទិវស្សេវ (ស្យា.), ទិវាទិវស្សេយេវ (បី.), ទិវា ទិវស្សយេវ (ក.)] យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ វិសាខំ មិគារមាតរំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ កុតោ នុ ត្វំ, វិសាខេ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ? ‘‘ឥធ មេ, ភន្តេ, កោចិទេវ អត្ថោ រញ្ញេ បសេនទិម្ហិ កោសលេ បដិពទ្ធោ; តំ រាជា បសេនទិ កោសលោ ន យថាធិប្បាយំ តីរេតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘សព្ពំ បរវសំ ទុក្ខំ, សព្ពំ ឥស្សរិយំ សុខំ;

សាធារណេ វិហញ្ញន្តិ, យោគា ហិ ទុរតិក្កមា’’តិ. នវមំ;

១០. ភទ្ទិយសុត្តំ

២០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា អនុបិយាយំ វិហរតិ អម្ពវនេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ភទ្ទិយោ កាឡីគោធាយ បុត្តោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ!

អស្សោសុំ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ អាយស្មតោ ភទ្ទិយស្ស កាឡីគោធាយ បុត្តស្ស អរញ្ញគតស្សបិ រុក្ខមូលគតស្សបិ សុញ្ញាគារគតស្សបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេន្តស្ស – ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ! សុត្វាន នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ, អាវុសោ, អាយស្មា ភទ្ទិយោ កាឡីគោធាយ បុត្តោ អនភិរតោ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, យំស បុព្ពេ អគារិយភូតស្ស [អគារិកភូតស្ស (ស្យា.)] រជ្ជសុខំ, សោ តមនុស្សរមានោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ!

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, ភទ្ទិយោ កាឡីគោធាយ បុត្តោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’ន្តិ! និស្សំសយំ ខោ, ភន្តេ, អាយស្មា ភទ្ទិយោ កាឡីគោធាយ បុត្តោ អនភិរតោ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ. យំស បុព្ពេ អគារិយភូតស្ស រជ្ជសុខំ, សោ តមនុស្សរមានោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ!

អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, មម វចនេន ភទ្ទិយំ ភិក្ខុំ អាមន្តេហិ – ‘សត្ថា តំ, អាវុសោ ភទ្ទិយ, អាមន្តេតី’’’តិ.

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា ភទ្ទិយោ កាឡីគោធាយ បុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភទ្ទិយំ កាឡីគោធាយ បុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា តំ, អាវុសោ ភទ្ទិយ, អាមន្តេតី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា ភទ្ទិយោ កាឡីគោធាយ បុត្តោ តស្ស ភិក្ខុនោ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ ភទ្ទិយំ កាឡីគោធាយ បុត្តំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភទ្ទិយ, អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ! ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ.

‘‘កិំ បន [កំ បន (ស្យា បី.)] ត្វំ, ភទ្ទិយ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ! ‘‘បុព្ពេ មេ, ភន្តេ, អគារិយភូតស្ស រជ្ជំ ការេន្តស្ស អន្តោបិ អន្តេបុរេ រក្ខា សុសំវិហិតា អហោសិ, ពហិបិ អន្តេបុរេ រក្ខា សុសំវិហិតា អហោសិ, អន្តោបិ នគរេ រក្ខា សុសំវិហិតា អហោសិ, ពហិបិ នគរេ រក្ខា សុសំវិហិតា អហោសិ, អន្តោបិ ជនបទេ រក្ខា សុសំវិហិតា អហោសិ, ពហិបិ ជនបទេ រក្ខា សុសំវិហិតា អហោសិ. សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, ឯវំ រក្ខិតោ គោបិតោ សន្តោ ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រាសី វិហាសិំ. ឯតរហិ ខោ បនាហំ, ភន្តេ, អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ ឯកោ [ឯកកោ (ស្យា. បី.)] អភីតោ អនុព្ពិគ្គោ អនុស្សង្កី អនុត្រាសី អប្បោស្សុក្កោ បន្នលោមោ បរទត្តវុត្តោ [បរទវុត្តោ (ក. សី. ស្យា. បី.)], មិគភូតេន ចេតសា វិហរាមិ. ឥមំ [ឥទំ (សី. ក.)] ខោ អហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ [ឧទានេមិ (ក.)] – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ!

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា,

ឥតិភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោ;

តំ វិគតភយំ សុខិំ អសោកំ,

ទេវា នានុភវន្តិ ទស្សនាយា’’តិ. ទសមំ;

មុចលិន្ទវគ្គោ ទុតិយោ និដ្ឋិតោ.