១. ពោធិវគ្គោ

១. បឋមពោធិសុត្តំ

១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ ពោធិរុក្ខមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ ហោតិ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី [វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទី (ស្យា. បី. ក.)]. អថ ខោ ភគវា តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា រត្តិយា បឋមំ យាមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមំ សាធុកំ មនសាកាសិ –

‘‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ, យទិទំ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា,

អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស;

អថស្ស កង្ខា វបយន្តិ សព្ពា,

យតោ បជានាតិ សហេតុធម្ម’’ន្តិ. បឋមំ;

២. ទុតិយពោធិសុត្តំ

២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯក សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ ពោធិរុក្ខមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ ហោតិ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី. អថ ខោ ភគវា តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ បដិលោមំ សាធុកំ មនសាកាសិ –

‘‘ឥតិ ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ, យទិទំ – អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ, វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ, នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ, សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ, វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ, តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា,

អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស;

អថស្ស កង្ខា វបយន្តិ សព្ពា,

យតោ ខយំ បច្ចយានំ អវេទី’’តិ. ទុតិយំ;

៣. តតិយពោធិសុត្តំ

៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ ពោធិរុក្ខមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ ហោតិ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី. អថ ខោ ភគវា តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា រត្តិយា បច្ឆិមំ យាមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមបដិលោមំ សាធុកំ មនសាកាសិ –

‘‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ; យទិទំ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ, វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ, នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ, សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ, វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ, តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា,

អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស;

វិធូបយំ តិដ្ឋតិ មារសេនំ,

សូរិយោវ [សុរិយោវ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឱភាសយមន្តលិក្ខ’’ន្តិ. តតិយំ;

៤. ហុំហុង្កសុត្តំ

៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ ហោតិ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី. អថ ខោ ភគវា តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋាសិ.

អថ ខោ អញ្ញតរោ ហុំហុង្កជាតិកោ [ហុហុង្កជាតិកោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ ហោតិ, កតមេ ច បន ព្រាហ្មណករណា [ព្រាហ្មណការកា (ក.)] ធម្មា’’តិ?

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យោ ព្រាហ្មណោ ពាហិតបាបធម្មោ,

និហុំហុង្កោ [និហុហុង្កោ (សី. ស្យា. កំ បី.)] និក្កសាវោ យតត្តោ;

វេទន្តគូ វូសិតព្រហ្មចរិយោ,

ធម្មេន សោ ព្រហ្មវាទំ វទេយ្យ;

យស្សុស្សទា នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. ព្រាហ្មណសុត្តំ

៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ អាយស្មា ច មហាកស្សបោ អាយស្មា ច មហាកច្ចានោ [មហាកច្ចាយនោ (សី. បី. ក.)] អាយស្មា ច មហាកោដ្ឋិកោ អាយស្មា ច មហាកប្បិនោ អាយស្មា ច មហាចុន្ទោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច រេវតោ អាយស្មា ច នន្ទោ [អានន្ទោ (សី. បី.)] យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ.

អទ្ទសា ខោ ភគវា តេ អាយស្មន្តេ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ; ទិស្វាន ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯតេ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា អាគច្ឆន្តិ; ឯតេ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា អាគច្ឆន្តី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណជាតិកោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណោ ហោតិ, កតមេ ច បន ព្រាហ្មណករណា ធម្មា’’តិ?

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ពាហិត្វា បាបកេ ធម្មេ, យេ ចរន្តិ សទា សតា;

ខីណសំយោជនា ពុទ្ធា, តេ វេ [តេវ (សី.)] លោកស្មិ ព្រាហ្មណា’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. មហាកស្សបសុត្តំ

៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មហាកស្សបោ បិប្បលិគុហាយំ [បិប្ផលិគុហាយំ (ស្យា.), សិម្ពលិគុហាយំ (ក.)] វិហរតិ អាពាធិកោ [អាពាធិកោ ហោតិ (ស្យា. បី.)] ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អបរេន សមយេន តម្ហា អាពាធា វុដ្ឋាសិ. អថ ខោ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស តម្ហា អាពាធា វុដ្ឋិតស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘យំនូនាហំ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសេយ្យ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន បញ្ចមត្តានិ ទេវតាសតានិ ឧស្សុក្កំ អាបន្នានិ ហោន្តិ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស បិណ្ឌបាតបដិលាភាយ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ តានិ បញ្ចមត្តានិ ទេវតាសតានិ បដិក្ខិបិត្វា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ – យេន ទលិទ្ទវិសិខា កបណវិសិខា បេសការវិសិខា. អទ្ទសា ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ យេន ទលិទ្ទវិសិខា កបណវិសិខា បេសការវិសិខា.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘អនញ្ញបោសិមញ្ញាតំ, ទន្តំ សារេ បតិដ្ឋិតំ;

ខីណាសវំ វន្តទោសំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. អជកលាបកសុត្តំ

៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា បាវាយំ [បាដលិយំ (បី.)] វិហរតិ អជកលាបកេ ចេតិយេ, អជកលាបកស្ស យក្ខស្ស ភវនេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា រត្តន្ធការតិមិសាយំ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ; ទេវោ ច ឯកមេកំ ផុសាយតិ. អថ ខោ អជកលាបកោ យក្ខោ ភគវតោ ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសំ ឧប្បាទេតុកាមោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ អវិទូរេ តិក្ខត្តុំ ‘‘អក្កុលោ បក្កុលោ’’តិ អក្កុលបក្កុលិកំ អកាសិ – ‘‘ឯសោ តេ, សមណ, បិសាចោ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យទា សកេសុ ធម្មេសុ, បារគូ ហោតិ ព្រាហ្មណោ;

អថ ឯតំ បិសាចញ្ច, បក្កុលញ្ចាតិវត្តតី’’តិ. សត្តមំ;

៨. សង្គាមជិសុត្តំ

៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សង្គាមជិ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោ ហោតិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. អស្សោសិ ខោ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុរាណទុតិយិកា – ‘‘អយ្យោ កិរ សង្គាមជិ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោ’’តិ. សា ទារកំ អាទាយ ជេតវនំ អគមាសិ.

តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សង្គាមជិ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុរាណទុតិយិកា យេនាយស្មា សង្គាមជិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សង្គាមជិំ ឯតទវោច – ‘‘ខុទ្ទបុត្តញ្ហិ [ខុទ្ទបុត្តាម្ហិ (សី.)], សមណ, បោស ម’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សង្គាមជិ តុណ្ហី អហោសិ.

ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុរាណទុតិយិកា អាយស្មន្តំ សង្គាមជិំ ឯតទវោច – ‘‘ខុទ្ទបុត្តញ្ហិ, សមណ, បោស ម’’ន្តិ. ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា សង្គាមជិ តុណ្ហី អហោសិ.

តតិយម្បិ ខោ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុរាណទុតិយិកា អាយស្មន្តំ សង្គាមជិំ ឯតទវោច – ‘‘ខុទ្ទបុត្តញ្ហិ, សមណ, បោស ម’’ន្តិ. តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា សង្គាមជិ តុណ្ហី អហោសិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុរាណទុតិយិកា តំ ទារកំ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុរតោ និក្ខិបិត្វា បក្កាមិ [បក្កមិ (ក.) ឯវមុបរិបិ] – ‘‘ឯសោ [ឯស (សី. ក.)] តេ, សមណ, បុត្តោ; បោស ន’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា សង្គាមជិ តំ ទារកំ នេវ ឱលោកេសិ នាបិ អាលបិ. អថ ខោ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុរាណទុតិយិកា អវិទូរំ [អវិទូរេ (ស្យា. បី.)] គន្ត្វា អបលោកេន្តី អទ្ទស អាយស្មន្តំ សង្គាមជិំ តំ ទារកំ នេវ ឱលោកេន្តំ នាបិ អាលបន្តំ, ទិស្វានស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘ន ចាយំ សមណោ បុត្តេនបិ អត្ថិកោ’’តិ. តតោ បដិនិវត្តិត្វា ទារកំ អាទាយ បក្កាមិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុរាណទុតិយិកាយ ឯវរូបំ វិប្បការំ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘អាយន្តិំ នាភិនន្ទតិ, បក្កមន្តិំ ន សោចតិ;

សង្គា សង្គាមជិំ មុត្តំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. អដ្ឋមំ;

៩. ជដិលសុត្តំ

៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា គយាយំ វិហរតិ គយាសីសេ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ជដិលា សីតាសុ ហេមន្តិកាសុ រត្តីសុ អន្តរដ្ឋកេ ហិមបាតសមយេ គយាយំ ឧម្មុជ្ជន្តិបិ និមុជ្ជន្តិបិ, ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជម្បិ ករោន្តិ ឱសិញ្ចន្តិបិ, អគ្គិម្បិ ជុហន្តិ – ‘‘ឥមិនា សុទ្ធី’’តិ.

អទ្ទសា ខោ ភគវា តេ សម្ពហុលេ ជដិលេ សីតាសុ ហេមន្តិកាសុ រត្តីសុ អន្តរដ្ឋកេ ហិមបាតសមយេ គយាយំ ឧម្មុជ្ជន្តេបិ និមុជ្ជន្តេបិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជម្បិ ករោន្តេ [ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោន្តេបិ (សី. បី. ក.)] ឱសិញ្ចន្តេបិ អគ្គិម្បិ ជុហន្តេ – ‘‘ឥមិនា សុទ្ធី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ន ឧទកេន សុចី ហោតី, ពហ្វេត្ថ ន្ហាយតី [នហាយតី (សី.)] ជនោ;

យម្ហិ សច្ចញ្ច ធម្មោ ច, សោ សុចី សោ ច ព្រាហ្មណោ’’តិ. នវមំ;

១០. ពាហិយសុត្តំ

១០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ពាហិយោ ទារុចីរិយោ សុប្បារកេ បដិវសតិ សមុទ្ទតីរេ សក្កតោ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. អថ ខោ ពាហិយស្ស ទារុចីរិយស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘យេ ខោ កេចិ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អហំ តេសំ អញ្ញតរោ’’តិ.

អថ ខោ ពាហិយស្ស ទារុចីរិយស្ស បុរាណសាលោហិតា ទេវតា អនុកម្បិកា អត្ថកាមា ពាហិយស្ស ទារុចីរិយស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ យេន ពាហិយោ ទារុចីរិយោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ពាហិយំ ទារុចីរិយំ ឯតទវោច – ‘‘នេវ ខោ ត្វំ, ពាហិយ, អរហា, នាបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ. សាបិ តេ បដិបទា នត្ថិ យាយ ត្វំ អរហា វា អស្ស [អស្សសិ (ស្យា. ក.)] អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ.

‘‘អថ កេ ចរហិ សទេវកេ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ពាហិយ, ឧត្តរេសុ ជនបទេសុ [ជនបទេ (សី.)] សាវត្ថិ នាម នគរំ. តត្ថ សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. សោ ហិ, ពាហិយ, ភគវា អរហា ចេវ អរហត្តាយ ច ធម្មំ ទេសេតី’’តិ.

អថ ខោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ តាយ ទេវតាយ សំវេជិតោ តាវទេវ សុប្បារកម្ហា បក្កាមិ. សព្ពត្ថ ឯករត្តិបរិវាសេន យេន សាវត្ថិ ជេតវនំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តិ. អថ ខោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘កហំ នុ ខោ, ភន្តេ, ឯតរហិ ភគវា វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ? ទស្សនកាមម្ហា មយំ តំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ. ‘‘អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ ខោ, ពាហិយ, ភគវា បិណ្ឌាយា’’តិ.

អថ ខោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ តរមានរូបោ ជេតវនា និក្ខមិត្វា សាវត្ថិំ បវិសិត្វា អទ្ទស ភគវន្តំ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ បាសាទិកំ បសាទនីយំ សន្តិន្ទ្រិយំ សន្តមានសំ ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តំ ទន្តំ គុត្តំ យតិន្ទ្រិយំ នាគំ. ទិស្វាន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បាទេ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ ភគវា, ធម្មំ; ទេសេតុ, សុគតោ, ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភគវា ពាហិយំ ទារុចីរិយំ ឯតទវោច – ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, ពាហិយ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា បិណ្ឌាយា’’តិ.

ទុតិយម្បិ ខោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ទុជ្ជានំ ខោ បនេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ វា ជីវិតន្តរាយានំ, មយ្ហំ វា ជីវិតន្តរាយានំ. ទេសេតុ មេ, ភន្តេ ភគវា, ធម្មំ; ទេសេតុ, សុគតោ, ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា ពាហិយំ ទារុចីរិយំ ឯតទវោច – ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, ពាហិយ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា បិណ្ឌាយា’’តិ.

តតិយម្បិ ខោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ទុជ្ជានំ ខោ បនេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ វា ជីវិតន្តរាយានំ, មយ្ហំ វា ជីវិតន្តរាយានំ. ទេសេតុ មេ ភន្តេ ភគវា, ធម្មំ; ទេសេតុ, សុគតោ, ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ សុតមត្តំ ភវិស្សតិ, មុតេ មុតមត្តំ ភវិស្សតិ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតី’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, ពាហិយ, សិក្ខិតព្ពំ. យតោ ខោ តេ, ពាហិយ, ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ សុតមត្តំ ភវិស្សតិ, មុតេ មុតមត្តំ ភវិស្សតិ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតិ, តតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តេន; យតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តេន តតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តត្ថ; យតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តត្ថ, តតោ ត្វំ, ពាហិយ, នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេន. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ.

អថ ខោ ពាហិយស្ស ទារុចីរិយស្ស ភគវតោ ឥមាយ សំខិត្តាយ ធម្មទេសនាយ តាវទេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ.

អថ ខោ ភគវា ពាហិយំ ទារុចីរិយំ ឥមិនា សំខិត្តេន ឱវាទេន ឱវទិត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ពាហិយំ ទារុចីរិយំ គាវី តរុណវច្ឆា អធិបតិត្វា [អធិបាតេត្វា (សី. ស្យា. បី.), អធិបាតិត្វា (ក.)] ជីវិតា វោរោបេសិ.

អថ ខោ ភគវា សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ នគរម្ហា និក្ខមិត្វា អទ្ទស ពាហិយំ ទារុចីរិយំ កាលង្កតំ [កាលកតំ (សី. ស្យា. កំ.)]; ទិស្វាន ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘គណ្ហថ, ភិក្ខវេ, ពាហិយស្ស ទារុចីរិយស្ស សរីរកំ; មញ្ចកំ អារោបេត្វា នីហរិត្វា ឈាបេថ; ថូបញ្ចស្ស ករោថ. សព្រហ្មចារី វោ, ភិក្ខវេ, កាលង្កតោ’’តិ.

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បដិស្សុត្វា ពាហិយស្ស ទារុចីរិយស្ស សរីរកំ មញ្ចកំ អារោបេត្វា នីហរិត្វា ឈាបេត្វា ថូបញ្ចស្ស កត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ទឌ្ឍំ, ភន្តេ, ពាហិយស្ស ទារុចីរិយស្ស សរីរំ, ថូបោ ចស្ស កតោ. តស្ស កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’’តិ? ‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, ពាហិយោ ទារុចីរិយោ បច្ចបាទិ ធម្មស្សានុធម្មំ; ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេសេសិ. បរិនិព្ពុតោ, ភិក្ខវេ, ពាហិយោ ទារុចីរិយោ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យត្ថ អាបោ ច បថវី, តេជោ វាយោ ន គាធតិ;

ន តត្ថ សុក្កា ជោតន្តិ, អាទិច្ចោ នប្បកាសតិ;

ន តត្ថ ចន្ទិមា ភាតិ, តមោ តត្ថ ន វិជ្ជតិ.

‘‘យទា ច អត្តនាវេទិ [វេធី (ក.)], មុនិ មោនេន ព្រាហ្មណោ;

អថ រូបា អរូបា ច, សុខទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ. ទសមំ;

(អយម្បិ ឧទានោ វុត្តោ ភគវតា ឥតិ មេ សុតន្តិ.) [( ) ស្យាមបោត្ថកេ នត្ថិ]

ពោធិវគ្គោ បឋមោ និដ្ឋិតោ.