១៦. មហានិបាតោ

១. សុមេធាថេរីគាថា

៤៥០. មន្តាវតិយា នគរេ, រញ្ញោ កោញ្ចស្ស អគ្គមហេសិយា;

ធីតា អាសិំ សុមេធា, បសាទិតា សាសនករេហិ.

៤៥១. សីលវតី ចិត្តកថា, ពហុស្សុតា ពុទ្ធសាសនេ វិនីតា;

មាតាបិតរោ ឧបគម្ម, ភណតិ ‘‘ឧភយោ និសាមេថ.

៤៥២. ‘‘និព្ពានាភិរតាហំ, អសស្សតំ ភវគតំ យទិបិ ទិព្ពំ;

កិមង្គំ បន [កិមង្គ បន (សី. ស្យា.), កិំ បន (?)] តុច្ឆា កាមា, អប្បស្សាទា ពហុវិឃាតា.

៤៥៣. ‘‘កាមា កដុកា អាសីវិសូបមា, យេសុ មុច្ឆិតា ពាលា;

តេ ទីឃរត្តំ និរយេ, សមប្បិតា ហញ្ញន្តេ ទុក្ខិតា [ហញ្ញរេ ទុខិតា (?)].

៤៥៤. ‘‘សោចន្តិ បាបកម្មា, វិនិបាតេ បាបវទ្ធិនោ សទា;

កាយេន ច វាចាយ ច, មនសា ច អសំវុតា ពាលា.

៤៥៥. ‘‘ពាលា តេ ទុប្បញ្ញា, អចេតនា ទុក្ខសមុទយោរុទ្ធា;

ទេសន្តេ អជានន្តា, ន ពុជ្ឈរេ អរិយសច្ចានិ.

៤៥៦. ‘‘សច្ចានិ អម្ម ពុទ្ធវរទេសិតានិ, តេ ពហុតរា អជានន្តា យេ;

អភិនន្ទន្តិ ភវគតំ, បិហេន្តិ ទេវេសុ ឧបបត្តិំ.

៤៥៧. ‘‘ទេវេសុបិ ឧបបត្តិ, អសស្សតា ភវគតេ អនិច្ចម្ហិ;

ន ច សន្តសន្តិ ពាលា, បុនប្បុនំ ជាយិតព្ពស្ស.

៤៥៨. ‘‘ចត្តារោ វិនិបាតា, ទុវេ [ទ្វេ (សព្ពត្ថ)] ច គតិយោ កថញ្ចិ លព្ភន្តិ;

ន ច វិនិបាតគតានំ, បព្ពជ្ជា អត្ថិ និរយេសុ.

៤៥៩. ‘‘អនុជានាថ មំ ឧភយោ, បព្ពជិតុំ ទសពលស្ស បាវចនេ;

អប្បោស្សុក្កា ឃដិស្សំ, ជាតិមរណប្បហានាយ.

៤៦០. ‘‘កិំ ភវគតេ [ភវគតេន (ស្យា.)] អភិនន្ទិតេន, កាយកលិនា អសារេន;

ភវតណ្ហាយ និរោធា, អនុជានាថ បព្ពជិស្សាមិ.

៤៦១. ‘‘ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ វិវជ្ជិតោ, អក្ខណោ ខណោ លទ្ធោ;

សីលានិ ព្រហ្មចរិយំ, យាវជីវំ ន ទូសេយ្យំ’’.

៤៦២. ឯវំ ភណតិ សុមេធា, មាតាបិតរោ ‘‘ន តាវ អាហារំ;

អាហរិស្សំ [អាហរិយាមិ (សី.), អាហារិសំ (?)] គហដ្ឋា, មរណវសំ គតាវ ហេស្សាមិ’’.

៤៦៣. មាតា ទុក្ខិតា រោទតិ បិតា ច, អស្សា សព្ពសោ សមភិហតោ;

ឃដេន្តិ សញ្ញាបេតុំ, បាសាទតលេ ឆមាបតិតំ.

៤៦៤. ‘‘ឧដ្ឋេហិ បុត្តក កិំ សោចិតេន, ទិន្នាសិ វារណវតិម្ហិ;

រាជា អនីករត្តោ [អណីកទត្តោ (សី. ស្យា.)], អភិរូបោ តស្ស ត្វំ ទិន្នា.

៤៦៥. ‘‘អគ្គមហេសី ភវិស្សសិ, អនិករត្តស្ស រាជិនោ ភរិយា;

សីលានិ ព្រហ្មចរិយំ, បព្ពជ្ជា ទុក្ករា បុត្តក.

៤៦៦. ‘‘រជ្ជេ អាណាធនមិស្សរិយំ, ភោគា សុខា ទហរិកាសិ;

ភុញ្ជាហិ កាមភោគេ, វារេយ្យំ ហោតុ តេ បុត្ត’’.

៤៦៧. អថ នេ ភណតិ សុមេធា, ‘‘មា ឯទិសិកានិ ភវគតមសារំ;

បព្ពជ្ជា វា ហោហិតិ, មរណំ វា មេ ន ចេវ វារេយ្យំ.

៤៦៨. ‘‘កិមិវ បូតិកាយមសុចិំ, សវនគន្ធំ ភយានកំ កុណបំ;

អភិសំវិសេយ្យំ ភស្តំ, អសកិំ បគ្ឃរិតំ អសុចិបុណ្ណំ.

៤៦៩. ‘‘កិមិវ តាហំ ជានន្តី, វិកុលកំ មំសសោណិតុបលិត្តំ;

កិមិកុលាលយំ សកុណភត្តំ, កឡេវរំ កិស្ស ទិយ្យតិ.

៤៧០. ‘‘និព្ពុយ្ហតិ សុសានំ, អចិរំ កាយោ អបេតវិញ្ញាណោ;

ឆុទ្ធោ [ឆឌ្ឌិតោ (ស្យា.), ឆុដ្ឋោ (ក.)] កឡិង្គរំ វិយ, ជិគុច្ឆមានេហិ ញាតីហិ.

៤៧១. ‘‘ឆុទ្ធូន [ឆឌ្ឌូន (ស្យា.), ឆុដ្ឋូន (ក.)] នំ សុសានេ, បរភត្តំ ន្ហាយន្តិ [ន្ហាយរេ (?)] ជិគុច្ឆន្តា;

និយកា មាតាបិតរោ, កិំ បន សាធារណា ជនតា.

៤៧២. ‘‘អជ្ឈោសិតា អសារេ, កឡេវរេ អដ្ឋិន្ហារុសង្ឃាតេ;

ខេឡស្សុច្ចារស្សវ, បរិបុណ្ណេ [ខេឡស្សុច្ចារបស្សវបរិបុណ្ណេ (សី.)] បូតិកាយម្ហិ.

៤៧៣. ‘‘យោ នំ វិនិព្ភុជិត្វា, អព្ភន្តរមស្ស ពាហិរំ កយិរា;

គន្ធស្ស អសហមានា, សកាបិ មាតា ជិគុច្ឆេយ្យ.

៤៧៤. ‘‘ខន្ធធាតុអាយតនំ, សង្ខតំ ជាតិមូលកំ ទុក្ខំ;

យោនិសោ អនុវិចិនន្តី, វារេយ្យំ កិស្ស ឥច្ឆេយ្យំ.

៤៧៥. ‘‘ទិវសេ ទិវសេ តិសត្តិ, សតានិ នវនវា បតេយ្យុំ កាយម្ហិ;

វស្សសតម្បិ ច ឃាតោ, សេយ្យោ ទុក្ខស្ស ចេវំ ខយោ.

៤៧៦. ‘‘អជ្ឈុបគច្ឆេ ឃាតំ, យោ វិញ្ញាយេវំ សត្ថុនោ វចនំ;

‘ទីឃោ តេសំ [វោ (ក.)] សំសារោ, បុនប្បុនំ ហញ្ញមានានំ’.

៤៧៧. ‘‘ទេវេសុ មនុស្សេសុ ច, តិរច្ឆានយោនិយា អសុរកាយេ;

បេតេសុ ច និរយេសុ ច, អបរិមិតា ទិស្សរេ ឃាតា.

៤៧៨. ‘‘ឃាតា និរយេសុ ពហូ, វិនិបាតគតស្ស បីឡិយមានស្ស [កិលិស្សមានស្ស (ស្យា. ក.)];

ទេវេសុបិ អត្តាណំ, និព្ពានសុខា បរំ នត្ថិ.

៤៧៩. ‘‘បត្តា តេ និព្ពានំ, យេ យុត្តា ទសពលស្ស បាវចនេ;

អប្បោស្សុក្កា ឃដេន្តិ, ជាតិមរណប្បហានាយ.

៤៨០. ‘‘អជ្ជេវ តាតភិនិក្ខមិស្សំ, ភោគេហិ កិំ អសារេហិ;

និព្ពិន្នា មេ កាមា, វន្តសមា តាលវត្ថុកតា’’.

៤៨១. សា ចេវំ ភណតិ បិតរមនីករត្តោ ច យស្ស សា ទិន្នា;

ឧបយាសិ វារណវតេ, វារេយ្យមុបដ្ឋិតេ កាលេ.

៤៨២. អថ អសិតនិចិតមុទុកេ, កេសេ ខគ្គេន ឆិន្ទិយ សុមេធា;

បាសាទំ បិទហិត្វា [បិធេត្វា (សី. ស្យា.), បិធិត្វា (ក.)], បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ.

៤៨៣. សា ច តហិំ សមាបន្នា, អនីករត្តោ ច អាគតោ នគរំ;

បាសាទេ ច [បាសាទេវ (សី. ស្យា.)] សុមេធា, អនិច្ចសញ្ញំ [អនិច្ចសញ្ញា (សព្ពត្ថ)] សុភាវេតិ.

៤៨៤. សា ច មនសិ ករោតិ, អនីករត្តោ ច អារុហី តុរិតំ;

មណិកនកភូសិតង្គោ, កតញ្ជលី យាចតិ សុមេធំ.

៤៨៥. ‘‘រជ្ជេ អាណាធនមិស្សរិយំ, ភោគា សុខា ទហរិកាសិ;

ភុញ្ជាហិ កាមភោគេ, កាមសុខា ទុល្លភា លោកេ.

៤៨៦. ‘‘និស្សដ្ឋំ តេ រជ្ជំ, ភោគេ ភុញ្ជស្សុ ទេហិ ទានានិ;

មា ទុម្មនា អហោសិ, មាតាបិតរោ តេ ទុក្ខិតា’’ [មាតាបិតរោ ច តេ ទុខិតា (?)].

៤៨៧. តំ តំ ភណតិ សុមេធា, កាមេហិ អនត្ថិកា វិគតមោហា;

‘‘មា កាមេ អភិនន្ទិ, កាមេស្វាទីនវំ បស្ស.

៤៨៨. ‘‘ចាតុទ្ទីបោ រាជា មន្ធាតា, អាសិ កាមភោគិន មគ្គោ;

អតិត្តោ កាលង្កតោ, ន ចស្ស បរិបូរិតា ឥច្ឆា.

៤៨៩. ‘‘សត្ត រតនានិ វស្សេយ្យ, វុដ្ឋិមា ទសទិសា សមន្តេន;

ន ចត្ថិ តិត្តិ កាមានំ, អតិត្តាវ មរន្តិ នរា.

៤៩០. ‘‘អសិសូនូបមា កាមា, កាមា សប្បសិរោបមា;

ឧក្កោបមា អនុទហន្តិ, អដ្ឋិកង្កល [កង្ខល (សី.)] សន្និភា.

៤៩១. ‘‘អនិច្ចា អទ្ធុវា កាមា, ពហុទុក្ខា មហាវិសា;

អយោគុឡោវ សន្តត្តោ, អឃមូលា ទុខប្ផលា.

៤៩២. ‘‘រុក្ខប្ផលូបមា កាមា, មំសបេសូបមា ទុខា;

សុបិនោបមា វញ្ចនិយា, កាមា យាចិតកូបមា.

៤៩៣. ‘‘សត្តិសូលូបមា កាមា, រោគោ គណ្ឌោ អឃំ និឃំ;

អង្គារកាសុសទិសា, អឃមូលំ ភយំ វធោ.

៤៩៤. ‘‘ឯវំ ពហុទុក្ខា កាមា, អក្ខាតា អន្តរាយិកា;

គច្ឆថ ន មេ ភគវតេ, វិស្សាសោ អត្ថិ អត្តនោ.

៤៩៥. ‘‘កិំ មម បរោ ករិស្សតិ, អត្តនោ សីសម្ហិ ឌយ្ហមានម្ហិ;

អនុពន្ធេ ជរាមរណេ, តស្ស ឃាតាយ ឃដិតព្ពំ’’.

៤៩៦. ទ្វារំ អបាបុរិត្វានហំ [អវាបុរិត្វាហំ (សី.)], មាតាបិតរោ អនីករត្តញ្ច;

ទិស្វាន ឆមំ និសិន្នេ, រោទន្តេ ឥទមវោចំ.

៤៩៧. ‘‘ទីឃោ ពាលានំ សំសារោ, បុនប្បុនញ្ច រោទតំ;

អនមតគ្គេ បិតុ មរណេ, ភាតុ វធេ អត្តនោ ច វធេ.

៤៩៨. ‘‘អស្សុ ថញ្ញំ រុធិរំ, សំសារំ អនមតគ្គតោ សរថ;

សត្តានំ សំសរតំ, សរាហិ អដ្ឋីនញ្ច សន្និចយំ.

៤៩៩. ‘‘សរ ចតុរោទធី [សរស្សុ ចតុរោ ឧទធី (?)], ឧបនីតេ អស្សុថញ្ញរុធិរម្ហិ;

សរ ឯកកប្បមដ្ឋីនំ, សញ្ចយំ វិបុលេន សមំ.

៥០០. ‘‘អនមតគ្គេ សំសរតោ, មហិំ [មហាមហិំ (?)] ជម្ពុទីបមុបនីតំ;

កោលដ្ឋិមត្តគុឡិកា, មាតា មាតុស្វេវ នប្បហោន្តិ.

៥០១. ‘‘តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ [សរ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ (សី.)], ឧបនីតំ អនមតគ្គតោ សរ;

ចតុរង្គុលិកា ឃដិកា, បិតុបិតុស្វេវ នប្បហោន្តិ.

៥០២. ‘‘សរ កាណកច្ឆបំ បុព្ពសមុទ្ទេ, អបរតោ ច យុគឆិទ្ទំ;

សិរំ [សរ (សី.)] តស្ស ច បដិមុក្កំ, មនុស្សលាភម្ហិ ឱបម្មំ.

៥០៣. ‘‘សរ រូបំ ផេណបិណ្ឌោបមស្ស, កាយកលិនោ អសារស្ស;

ខន្ធេ បស្ស អនិច្ចេ, សរាហិ និរយេ ពហុវិឃាតេ.

៥០៤. ‘‘សរ កដសិំ វឌ្ឍេន្តេ, បុនប្បុនំ តាសុ តាសុ ជាតីសុ;

សរ កុម្ភីលភយានិ ច, សរាហិ ចត្តារិ សច្ចានិ.

៥០៥. ‘‘អមតម្ហិ វិជ្ជមានេ, កិំ តវ បញ្ចកដុកេន បីតេន;

សព្ពា ហិ កាមរតិយោ, កដុកតរា បញ្ចកដុកេន.

៥០៦. ‘‘អមតម្ហិ វិជ្ជមានេ, កិំ តវ កាមេហិ យេ បរិឡាហា [សបរិឡាហា (សី. អដ្ឋ.)];

សព្ពា ហិ កាមរតិយោ, ជលិតា កុថិតា កម្បិតា សន្តាបិតា.

៥០៧. ‘‘អសបត្តម្ហិ សមានេ, កិំ តវ កាមេហិ យេ ពហុសបត្តា;

រាជគ្គិចោរឧទកប្បិយេហិ, សាធារណា កាមា ពហុសបត្តា.

៥០៨. ‘‘មោក្ខម្ហិ វិជ្ជមានេ, កិំ តវ កាមេហិ យេសុ វធពន្ធោ;

កាមេសុ ហិ អសកាមា, វធពន្ធទុខានិ អនុភោន្តិ.

៥០៩. ‘‘អាទីបិតា តិណុក្កា, គណ្ហន្តំ ទហន្តិ នេវ មុញ្ចន្តំ;

ឧក្កោបមា ហិ កាមា, ទហន្តិ យេ តេ ន មុញ្ចន្តិ.

៥១០. ‘‘មា អប្បកស្ស ហេតុ, កាមសុខស្ស វិបុលំ ជហី សុខំ;

មា បុថុលោមោវ ពឡិសំ, គិលិត្វា បច្ឆា វិហញ្ញសិ.

៥១១. ‘‘កាមំ កាមេសុ ទមស្សុ, តាវ សុនខោវ សង្ខលាពទ្ធោ;

កាហិន្តិ ខុ តំ កាមា, ឆាតា សុនខំវ ចណ្ឌាលា.

៥១២. ‘‘អបរិមិតញ្ច ទុក្ខំ, ពហូនិ ច ចិត្តទោមនស្សានិ;

អនុភោហិសិ កាមយុត្តោ, បដិនិស្សជ [បដិនិស្សរ (សី.)] អទ្ធុវេ កាមេ.

៥១៣. ‘‘អជរម្ហិ វិជ្ជមានេ, កិំ តវ កាមេហិ [យេសុ ជរាយ ច; មរណព្យាធិហិ គហិតា (?)] យេសុ ជរា;

មរណព្យាធិគហិតា [យេសុ ជរាយ ច; មរណព្យាធិហិ គហិតា (?)], សព្ពា សព្ពត្ថ ជាតិយោ.

៥១៤. ‘‘ឥទមជរមិទមមរំ [ឥទំ អជរំ ឥទំ អមរំ (?)], ឥទមជរាមរំ បទមសោកំ;

អសបត្តមសម្ពាធំ, អខលិតមភយំ និរុបតាបំ.

៥១៥. ‘‘អធិគតមិទំ ពហូហិ, អមតំ អជ្ជាបិ ច លភនីយមិទំ;

យោ យោនិសោ បយុញ្ជតិ, ន ច សក្កា អឃដមានេន’’.

៥១៦. ឯវំ ភណតិ សុមេធា, សង្ខារគតេ រតិំ អលភមានា;

អនុនេន្តី អនិករត្តំ, កេសេ ច ឆមំ ខិបិ សុមេធា.

៥១៧. ឧដ្ឋាយ អនិករត្តោ, បញ្ជលិកោ យាចិតស្សា បិតរំ សោ;

‘‘វិស្សជ្ជេថ សុមេធំ, បព្ពជិតុំ វិមោក្ខសច្ចទស្សា’’.

៥១៨. វិស្សជ្ជិតា មាតាបិតូហិ, បព្ពជិ សោកភយភីតា;

ឆ អភិញ្ញា សច្ឆិកតា, អគ្គផលំ សិក្ខមានាយ.

៥១៩. អច្ឆរិយមព្ភុតំ តំ, និព្ពានំ អាសិ រាជកញ្ញាយ;

បុព្ពេនិវាសចរិតំ, យថា ព្យាករិ បច្ឆិមេ កាលេ.

៥២០. ‘‘ភគវតិ កោណាគមនេ, សង្ឃារាមម្ហិ នវនិវេសម្ហិ;

សខិយោ តិស្សោ ជនិយោ, វិហារទានំ អទាសិម្ហ.

៥២១. ‘‘ទសក្ខត្តុំ សតក្ខត្តុំ, ទសសតក្ខត្តុំ សតានិ ច សតក្ខត្តុំ;

ទេវេសុ ឧប្បជ្ជិម្ហ, កោ បន វាទោ មនុស្សេសុ.

៥២២. ‘‘ទេវេសុ មហិទ្ធិកា អហុម្ហ, មានុសកម្ហិ កោ បន វាទោ;

សត្តរតនស្ស មហេសី, ឥត្ថិរតនំ អហំ អាសិំ.

៥២៣. ‘‘សោ ហេតុ សោ បភវោ, តំ មូលំ សាវ សាសនេ ខន្តី;

តំ បឋមសមោធានំ, តំ ធម្មរតាយ និព្ពានំ’’.