១. ធម្មចក្កបវត្តនវារោ

៣០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. តត្រ ខោ ភគវា បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា បព្ពជិតេន ន សេវិតព្ពា. កតមេ ទ្វេ? យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោ ហីនោ គម្មោ បោថុជ្ជនិកោ អនរិយោ អនត្ថសំហិតោ; យោ ចាយំ អត្តកិលមថានុយោគោ ទុក្ខោ អនរិយោ អនត្ថសំហិតោ. ឯតេ ខោ [ឯតេ តេ (ស្យា. ក. សី. អដ្ឋ.) សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣ បស្សិតព្ពា], ភិក្ខវេ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា ចក្ខុករណី ញាណករណី ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ.

‘‘កតមា ច សា, ភិក្ខវេ, មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា ចក្ខុករណី ញាណករណី ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. អយំ ខោ សា, ភិក្ខវេ, មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា ចក្ខុករណី ញាណករណី ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ.

‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ. ជាតិបិ ទុក្ខា, ជរាបិ ទុក្ខា, ព្យាធិបិ ទុក្ខោ, មរណម្បិ ទុក្ខំ, អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ, បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ, យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ; សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា. ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ – យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា នន្ទិរាគសហគតា តត្រតត្រាភិនន្ទិនី, សេយ្យថិទំ – កាមតណ្ហា, ភវតណ្ហា, វិភវតណ្ហា. ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ – យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ. ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ – អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ច’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ. ‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញេយ្យ’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ…បេ… បរិញ្ញាតន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘‘ឥទំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ច’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ. ‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ បហាតព្ព’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ…បេ… បហីនន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘‘ឥទំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ច’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ. ‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ សច្ឆិកាតព្ព’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ…បេ… សច្ឆិកតន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘‘ឥទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ. ‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ ភាវេតព្ព’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ…បេ… ភាវិតន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘យាវកីវញ្ច មេ, ភិក្ខវេ, ឥមេសុ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ ឯវំ តិបរិវដ្ដំ ទ្វាទសាការំ យថាភូតំ ញាណទស្សនំ ន សុវិសុទ្ធំ អហោសិ, នេវ តាវាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ. យតោ ច ខោ មេ, ភិក្ខវេ, ឥមេសុ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ ឯវំ តិបរិវដ្ដំ ទ្វាទសាការំ យថាភូតំ ញាណទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ អហោសិ, អថាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ. ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ – ‘អកុប្បា មេ វិមុត្តិ, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ អាយស្មតោ កោណ្ឌញ្ញស្ស វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ.

បវត្តិតេ ច បន ភគវតា ធម្មចក្កេ ភុម្មា [ភូមា (ក.)] ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេសុំ – ‘‘ឯតំ ភគវតា ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ អប្បដិវត្តិយំ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិ’’ន្តិ. ភុម្មានំ ទេវានំ សទ្ទំ សុត្វា ចាតុមហារាជិកា [ចាតុម្មហារាជិកា (ស្យា.)] ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេសុំ…បេ… ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ សទ្ទំ សុត្វា តាវតិំសា ទេវា…បេ… យាមា ទេវា…បេ… តុសិតា ទេវា…បេ… និម្មានរតី ទេវា…បេ… បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវា…បេ… ព្រហ្មកាយិកា ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេសុំ – ‘‘ឯតំ ភគវតា ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ អប្បដិវត្តិយំ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិ’’ន្តិ.

ឥតិហ តេន ខណេន តេន លយេន តេន មុហុត្តេន យាវ ព្រហ្មលោកា សទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆិ. អយញ្ច ទសសហស្សី លោកធាតុ សំកម្បិ សម្បកម្បិ សម្បវេធិ, អប្បមាណោ ច ឧឡារោ ឱភាសោ លោកេ បាតុរហោសិ អតិក្កម្ម [អតិក្កម្មេវ (ស្យា. ក.) សំ. និ. ៥.១០៨១ បស្សិតព្ពា] ទេវានំ ទេវានុភាវន្តិ.

អថ ខោ ភគវា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ; អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ’’តិ. ឥតិ ហិទំ អាយស្មតោ កោណ្ឌញ្ញស្ស អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ ត្វេវ [អញ្ញាកោណ្ឌញ្ញោត្វេវ (ស្យា.)] នាមំ អហោសិ.

[ក] ‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ច’ន្តិ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ’’.

ចក្ខុំ ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? ញាណំ ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? បញ្ញា ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? វិជ្ជា ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? អាលោកោ ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? ចក្ខុំ ឧទបាទីតិ – ទស្សនដ្ឋេន. ញាណំ ឧទបាទីតិ – ញាតដ្ឋេន. បញ្ញា ឧទបាទីតិ – បជាននដ្ឋេន. វិជ្ជា ឧទបាទីតិ – បដិវេធដ្ឋេន. អាលោកោ ឧទបាទីតិ – ឱភាសដ្ឋេន.

ចក្ខុំ ធម្មោ, ញាណំ ធម្មោ, បញ្ញា ធម្មោ, វិជ្ជា ធម្មោ, អាលោកោ ធម្មោ. ឥមេ បញ្ច ធម្មា ធម្មបដិសម្ភិទាយ អារម្មណា ចេវ ហោន្តិ គោចរា ច. យេ តស្សា អារម្មណា តេ តស្សា គោចរា. យេ តស្សា គោចរា តេ តស្សា អារម្មណា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’.

ទស្សនដ្ឋោ អត្ថោ, ញាតដ្ឋោ អត្ថោ, បជាននដ្ឋោ អត្ថោ, បដិវេធដ្ឋោ អត្ថោ, ឱភាសដ្ឋោ អត្ថោ. ឥមេ បញ្ច អត្ថា អត្ថបដិសម្ភិទាយ អារម្មណា ចេវ ហោន្តិ គោចរា ច. យេ តស្សា អារម្មណា តេ តស្សា គោចរា. យេ តស្សា គោចរា តេ តស្សា អារម្មណា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អត្ថេសុ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’.

បញ្ច ធម្មេ សន្ទស្សេតុំ ព្យញ្ជននិរុត្តាភិលាបា, បញ្ច អត្ថេ សន្ទស្សេតុំ ព្យញ្ជននិរុត្តាភិលាបា. ឥមា ទស និរុត្តិយា និរុត្តិបដិសម្ភិទាយ អារម្មណា ចេវ ហោន្តិ គោចរា ច. យេ តស្សា អារម្មណា តេ តស្សា គោចរា. យេ តស្សា គោចរា តេ តស្សា អារម្មណា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘និរុត្តីសុ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា’’.

បញ្ចសុ ធម្មេសុ ញាណានិ, បញ្ចសុ អត្ថេសុ ញាណានិ, ទសសុ និរុត្តីសុ ញាណានិ. ឥមានិ វីសតិ ញាណានិ បដិភានបដិសម្ភិទាយ អារម្មណា ចេវ ហោន្តិ គោចរា ច. យេ តស្សា អារម្មណា តេ តស្សា គោចរា. យេ តស្សា គោចរា តេ តស្សា អារម្មណា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បដិភានេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា’’.

‘‘‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញេយ្យ’ន្តិ…បេ… បរិញ្ញាតន្តិ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ’’.

ចក្ខុំ ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? ញាណំ ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? បញ្ញា ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? វិជ្ជា ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? អាលោកោ ឧទបាទីតិ – កេនដ្ឋេន? ចក្ខុំ ឧទបាទីតិ – ទស្សនដ្ឋេន. ញាណំ ឧទបាទីតិ – ញាតដ្ឋេន. បញ្ញា ឧទបាទីតិ – បជាននដ្ឋេន. វិជ្ជា ឧទបាទីតិ – បដិវេធដ្ឋេន. អាលោកោ ឧទបាទីតិ – ឱភាសដ្ឋេន.

ចក្ខុំ ធម្មោ, ញាណំ ធម្មោ, បញ្ញា ធម្មោ, វិជ្ជា ធម្មោ, អាលោកោ ធម្មោ. ឥមេ បញ្ច ធម្មា ធម្មបដិសម្ភិទាយ អារម្មណា ចេវ ហោន្តិ គោចរា ច. យេ តស្សា អារម្មណា តេ តស្សា គោចរា. យេ តស្សា គោចរា តេ តស្សា អារម្មណា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’.

ទស្សនដ្ឋោ អត្ថោ, ញាតដ្ឋោ អត្ថោ, បជាននដ្ឋោ អត្ថោ, បដិវេធដ្ឋោ អត្ថោ, ឱភាសដ្ឋោ អត្ថោ. ឥមេ បញ្ច អត្ថា អត្ថបដិសម្ភិទាយ អារម្មណា ចេវ ហោន្តិ គោចរា ច. យេ តស្សា អារម្មណា តេ តស្សា គោចរា. យេ តស្សា គោចរា តេ តស្សា អារម្មណា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អត្ថេសុ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’.

បញ្ច ធម្មេ សន្ទស្សេតុំ ព្យញ្ជននិរុត្តាភិលាបា, បញ្ច អត្ថេ សន្ទស្សេតុំ ព្យញ្ជននិរុត្តាភិលាបា. ឥមា ទស និរុត្តិយោ និរុត្តិបដិសម្ភិទាយ អារម្មណា ចេវ ហោន្តិ គោចរា ច. យេ តស្សា អារម្មណា តេ តស្សា គោចរា. យេ តស្សា គោចរា តេ តស្សា អារម្មណា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘និរុត្តីសុ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា’’.

បញ្ចសុ ធម្មេសុ ញាណានិ, បញ្ចសុ អត្ថេសុ ញាណានិ, ទសសុ និរុត្តីសុ ញាណានិ. ឥមានិ វីសតិ ញាណានិ បដិភានបដិសម្ភិទាយ អារម្មណា ចេវ ហោន្តិ គោចរា ច. យេ តស្សា អារម្មណា តេ តស្សា គោចរា. យេ តស្សា គោចរា តេ តស្សា អារម្មណា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បដិភានេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា’’.

ទុក្ខេ អរិយសច្ចេ បន្នរស ធម្មា, បន្នរស អត្ថា, តិំស និរុត្តិយោ, សដ្ឋិ ញាណានិ.

[ខ] ‘‘‘ឥទំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ច’ន្តិ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ…បេ… អាលោកោ ឧទបាទិ. ‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ បហាតព្ព’ន្តិ…បេ… បហីនន្តិ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ…បេ. … អាលោកោ ឧទបាទិ…បេ…’’.

ទុក្ខសមុទយេ អរិយសច្ចេ បន្នរស ធម្មា, បន្នរស អត្ថា, តិំស និរុត្តិយោ, សដ្ឋិ ញាណានិ.

[គ] ‘‘‘ឥទំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ច’ន្តិ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ…បេ… អាលោកោ ឧទបាទិ. ‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ សច្ឆិកាតព្ព’ន្តិ…បេ… សច្ឆិកតន្តិ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ…បេ… អាលោកោ ឧទបាទិ…បេ…’’.

ទុក្ខនិរោធេ អរិយសច្ចេ បន្នរស ធម្មា, បន្នរស អត្ថា, តិំស និរុត្តិយោ, សដ្ឋិ ញាណានិ.

[ឃ] ‘‘‘ឥទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’ន្តិ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ…បេ… អាលោកោ ឧទបាទិ. ‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ ភាវេតព្ព’ន្តិ…បេ… ភាវិតន្តិ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ…បេ… អាលោកោ ឧទបាទិ…បេ…’’.

ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អរិយសច្ចេ បន្នរស ធម្មា, បន្នរស អត្ថា, តិំស និរុត្តិយោ, សដ្ឋិ ញាណានិ.

ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សដ្ឋិ ធម្មា, សដ្ឋិ អត្ថា, វីសតិសតនិរុត្តិយោ, ចត្តាលីសញ្ច ទ្វេ ច ញាណសតានិ.