១៩. ធម្មនានត្តញាណនិទ្ទេសោ

៧៣. កថំ នវធម្មវវត្ថានេ បញ្ញា ធម្មនានត្តេ ញាណំ? កថំ ធម្មេ វវត្ថេតិ? កាមាវចរេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អកុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ. រូបាវចរេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ. អរូបាវចរេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ. អបរិយាបន្នេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ.

កថំ កាមាវចរេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អកុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ? ទស កុសលកម្មបថេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, ទស អកុសលកម្មបថេ អកុសលតោ វវត្ថេតិ, រូបញ្ច វិបាកញ្ច កិរិយញ្ច អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ – ឯវំ កាមាវចរេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អកុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ.

កថំ រូបាវចរេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ? ឥធដ្ឋស្ស ចត្តារិ ឈានានិ កុសលតោ វវត្ថេតិ, តត្រូបបន្នស្ស ចត្តារិ ឈានានិ អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ – ឯវំ រូបាវចរេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ.

កថំ អរូបាវចរេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ? ឥធដ្ឋស្ស ចតស្សោ អរូបាវចរសមាបត្តិយោ កុសលតោ វវត្ថេតិ, តត្រូបបន្នស្ស ចតស្សោ អរូបាវចរសមាបត្តិយោ អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ – ឯវំ អរូបាវចរេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ.

កថំ អបរិយាបន្នេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ? ចត្តារោ អរិយមគ្គេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ និព្ពានញ្ច អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ – ឯវំ អបរិយាបន្នេ ធម្មេ កុសលតោ វវត្ថេតិ, អព្យាកតតោ វវត្ថេតិ. ឯវំ ធម្មេ វវត្ថេតិ.

នវ បាមោជ្ជមូលកា ធម្មា. អនិច្ចតោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. សមាហិតេ ចិត្តេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ. យថាភូតំ ជានំ បស្សំ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… អនត្តតោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… វិមុច្ចតិ.

រូបំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… រូបំ ទុក្ខតោ មនសិករោតោ…បេ… វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… ជរាមរណំ ទុក្ខតោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… ជរាមរណំ អនត្តតោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. សមាហិតេ ចិត្តេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ. យថាភូតំ ជានំ បស្សំ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតិ. ឥមេ នវ បាមោជ្ជមូលកា ធម្មា.

៧៤. នវ យោនិសោ មនសិការមូលកា ធម្មា. អនិច្ចតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. សមាហិតេន ចិត្តេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ទុក្ខតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. សមាហិតេន ចិត្តេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អនត្តតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ….

រូបំ អនិច្ចតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… រូបំ ទុក្ខតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… រូបំ អនត្តតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អនិច្ចតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… ជរាមរណំ ទុក្ខតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ…បេ… ជរាមរណំ អនត្តតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. សមាហិតេន ចិត្តេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឥមេ នវ យោនិសោ មនសិការមូលកា ធម្មា.

នវ នានត្តា – ធាតុនានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ផស្សនានត្តំ, ផស្សនានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ វេទនានានត្តំ, វេទនានានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សញ្ញានានត្តំ, សញ្ញានានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សង្កប្បនានត្តំ, សង្កប្បនានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ឆន្ទនានត្តំ, ឆន្ទនានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ បរិឡាហនានត្តំ, បរិឡាហនានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ បរិយេសនានានត្តំ, បរិយេសនានានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ លាភនានត្តំ – ឥមេ នវ នានត្តា. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘នវធម្មវវត្ថានេ បញ្ញា ធម្មនានត្តេ ញាណំ’’.

ធម្មនានត្តញាណនិទ្ទេសោ ឯកូនវីសតិមោ.