១. សុតមយញាណនិទ្ទេសោ

១. កថំ សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ?

‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥមេ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥមេ ធម្មា បហាតព្ពា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥមេ ធម្មា ភាវេតព្ពា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥមេ ធម្មា ហានភាគិយា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥមេ ធម្មា ឋិតិភាគិយា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥមេ ធម្មា វិសេសភាគិយា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥមេ ធម្មា និព្ពេធភាគិយា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥទំ ទុក្ខសមុទយំ [ទុក្ខសមុទយោ (ស្យា.)] អរិយសច្ច’’ន្តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥទំ ទុក្ខនិរោធំ [ទុក្ខនិរោធោ (ស្យា.) អដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា] អរិយសច្ច’’ន្តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

‘‘ឥទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’’ន្តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

២. កថំ ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ?

ឯកោ ធម្មោ អភិញ្ញេយ្យោ – សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា. ទ្វេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា – ទ្វេ ធាតុយោ. តយោ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា – តិស្សោ ធាតុយោ. ចត្តារោ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា – ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. បញ្ច ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា – បញ្ច វិមុត្តាយតនានិ. ឆ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា – ឆ អនុត្តរិយានិ. សត្ត ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា – សត្ត និទ្ទសវត្ថូនិ. អដ្ឋ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា – អដ្ឋ អភិភាយតនានិ. នវ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា – នវ អនុបុព្ពវិហារា. ទស ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា – ទស និជ្ជរវត្ថូនិ.

៣. ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យំ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ អភិញ្ញេយ្យំ? ចក្ខុ [ចក្ខុំ (ស្យា. ក.)], ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យំ; រូបា អភិញ្ញេយ្យា; ចក្ខុវិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ; ចក្ខុសម្ផស្សោ អភិញ្ញេយ្យោ; យម្បិទំ [យមិទំ (ក.) សំ. និ. ៤.៥២ បស្សិតព្ពោ] ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោតំ អភិញ្ញេយ្យំ; សទ្ទា អភិញ្ញេយ្យា…បេ… ឃានំ អភិញ្ញេយ្យំ; គន្ធា អភិញ្ញេយ្យា… ជិវ្ហា អភិញ្ញេយ្យា; រសា អភិញ្ញេយ្យា… កាយោ អភិញ្ញេយ្យោ; ផោដ្ឋព្ពា អភិញ្ញេយ្យា… មនោ អភិញ្ញេយ្យោ; ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា; មនោវិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ, មនោសម្ផស្សោ អភិញ្ញេយ្យោ; យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ អភិញ្ញេយ្យំ.’’

រូបំ អភិញ្ញេយ្យំ; វេទនា អភិញ្ញេយ្យា; សញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា; សង្ខារា អភិញ្ញេយ្យា; វិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ.

ចក្ខុ អភិញ្ញេយ្យំ; សោតំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឃានំ អភិញ្ញេយ្យំ; ជិវ្ហា អភិញ្ញេយ្យា; កាយោ អភិញ្ញេយ្យោ; មនោ អភិញ្ញេយ្យោ. រូបា អភិញ្ញេយ្យា; សទ្ទា អភិញ្ញេយ្យា; គន្ធា អភិញ្ញេយ្យា; រសា អភិញ្ញេយ្យា; ផោដ្ឋព្ពា អភិញ្ញេយ្យា; ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា. ចក្ខុវិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ; សោតវិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឃានវិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ; ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ; កាយវិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ; មនោវិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ. ចក្ខុសម្ផស្សោ អភិញ្ញេយ្យោ; សោតសម្ផស្សោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឃានសម្ផស្សោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជិវ្ហាសម្ផស្សោ អភិញ្ញេយ្យោ; កាយសម្ផស្សោ អភិញ្ញេយ្យោ; មនោសម្ផស្សោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា អភិញ្ញេយ្យា; សោតសម្ផស្សជា វេទនា អភិញ្ញេយ្យា; ឃានសម្ផស្សជា វេទនា អភិញ្ញេយ្យា; ជិវ្ហាសម្ផស្សជា វេទនា អភិញ្ញេយ្យា; កាយសម្ផស្សជា វេទនា អភិញ្ញេយ្យា; មនោសម្ផស្សជា វេទនា អភិញ្ញេយ្យា. រូបសញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា; សទ្ទសញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា; គន្ធសញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា; រសសញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា; ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា; ធម្មសញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា. រូបសញ្ចេតនា អភិញ្ញេយ្យា; សទ្ទសញ្ចេតនា អភិញ្ញេយ្យា; គន្ធសញ្ចេតនា អភិញ្ញេយ្យា; រសសញ្ចេតនា អភិញ្ញេយ្យា; ផោដ្ឋព្ពសញ្ចេតនា អភិញ្ញេយ្យា; ធម្មសញ្ចេតនា អភិញ្ញេយ្យា. រូបតណ្ហា អភិញ្ញេយ្យា; សទ្ទតណ្ហា អភិញ្ញេយ្យា; គន្ធតណ្ហា អភិញ្ញេយ្យា; រសតណ្ហា អភិញ្ញេយ្យា; ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា អភិញ្ញេយ្យា; ធម្មតណ្ហា អភិញ្ញេយ្យា. រូបវិតក្កោ អភិញ្ញេយ្យោ; សទ្ទវិតក្កោ អភិញ្ញេយ្យោ; គន្ធវិតក្កោ អភិញ្ញេយ្យោ; រសវិតក្កោ អភិញ្ញេយ្យោ; ផោដ្ឋព្ពវិតក្កោ អភិញ្ញេយ្យោ; ធម្មវិតក្កោ អភិញ្ញេយ្យោ. រូបវិចារោ អភិញ្ញេយ្យោ; សទ្ទវិចារោ អភិញ្ញេយ្យោ; គន្ធវិចារោ អភិញ្ញេយ្យោ; រសវិចារោ អភិញ្ញេយ្យោ; ផោដ្ឋព្ពវិចារោ អភិញ្ញេយ្យោ; ធម្មវិចារោ អភិញ្ញេយ្យោ.

៤. បថវីធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; អាបោធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; តេជោធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; វាយោធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; អាកាសធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; វិញ្ញាណធាតុ អភិញ្ញេយ្យា.

បថវីកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ; អាបោកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ; តេជោកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ; វាយោកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ; នីលកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ; បីតកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ; លោហិតកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឱទាតកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ; អាកាសកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ; វិញ្ញាណកសិណំ អភិញ្ញេយ្យំ.

កេសា អភិញ្ញេយ្យា; លោមា អភិញ្ញេយ្យា; នខា អភិញ្ញេយ្យា; ទន្តា អភិញ្ញេយ្យា; តចោ អភិញ្ញេយ្យោ, មំសំ អភិញ្ញេយ្យំ; ន្ហារូ [នហារូ (ស្យា.)] អភិញ្ញេយ្យា; អដ្ឋី អភិញ្ញេយ្យា; អដ្ឋិមិញ្ជា អភិញ្ញេយ្យា [អដ្ឋិមញ្ជំ អភិញ្ញេយ្យំ (ស្យា. ក.)]; វក្កំ អភិញ្ញេយ្យំ; ហទយំ អភិញ្ញេយ្យំ; យកនំ អភិញ្ញេយ្យំ; កិលោមកំ អភិញ្ញេយ្យំ; បិហកំ អភិញ្ញេយ្យំ; បប្ផាសំ អភិញ្ញេយ្យំ; អន្តំ អភិញ្ញេយ្យំ អន្តគុណំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឧទរិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ករីសំ អភិញ្ញេយ្យំ; បិត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ; សេម្ហំ អភិញ្ញេយ្យំ; បុព្ពោ អភិញ្ញេយ្យោ; លោហិតំ អភិញ្ញេយ្យំ; សេទោ អភិញ្ញេយ្យោ; មេទោ អភិញ្ញេយ្យោ; អស្សុ អភិញ្ញេយ្យំ; វសា អភិញ្ញេយ្យា; ខេឡោ អភិញ្ញេយ្យោ; សិង្ឃាណិកា អភិញ្ញេយ្យា; លសិកា អភិញ្ញេយ្យា; មុត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ; មត្ថលុង្គំ អភិញ្ញេយ្យំ.

ចក្ខាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ; រូបាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ. សោតាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ; សទ្ទាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ. ឃានាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ; គន្ធាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ. ជិវ្ហាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ; រសាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ. កាយាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ; ផោដ្ឋព្ពាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ. មនាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ; ធម្មាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ.

ចក្ខុធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; រូបធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ អភិញ្ញេយ្យា. សោតធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; សទ្ទធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; សោតវិញ្ញាណធាតុ អភិញ្ញេយ្យា. ឃានធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; គន្ធធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; ឃានវិញ្ញាណធាតុ អភិញ្ញេយ្យា. ជិវ្ហាធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; រសធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ អភិញ្ញេយ្យា. កាយធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; ផោដ្ឋព្ពធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; កាយវិញ្ញាណធាតុ អភិញ្ញេយ្យា. មនោធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; ធម្មធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; មនោវិញ្ញាណធាតុ អភិញ្ញេយ្យា.

ចក្ខុន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; សោតិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឃានិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ជិវ្ហិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; កាយិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; មនិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ជីវិតិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឥត្ថិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; បុរិសិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; សុខិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; សទ្ធិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; វីរិយិន្ទ្រិយំ [វិរិយិន្ទ្រិយំ (ស្យា.)] អភិញ្ញេយ្យំ; សតិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; សមាធិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; បញ្ញិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; អញ្ញិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ.

៥. កាមធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; រូបធាតុ អភិញ្ញេយ្យា; អរូបធាតុ អភិញ្ញេយ្យា. កាមភវោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបភវោ អភិញ្ញេយ្យោ; អរូបភវោ អភិញ្ញេយ្យោ. សញ្ញាភវោ អភិញ្ញេយ្យោ; អសញ្ញាភវោ អភិញ្ញេយ្យោ; នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវោ អភិញ្ញេយ្យោ. ឯកវោការភវោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចតុវោការភវោ អភិញ្ញេយ្យោ; បញ្ចវោការភវោ អភិញ្ញេយ្យោ.

៦. បឋមំ ឈានំ [បឋមជ្ឈានំ (ស្យា.) ឯវមីទិសេសុ ឋានេសុ] អភិញ្ញេយ្យំ; ទុតិយំ ឈានំ អភិញ្ញេយ្យំ; តតិយំ ឈានំ អភិញ្ញេយ្យំ; ចតុត្ថំ ឈានំ អភិញ្ញេយ្យំ. មេត្តាចេតោវិមុត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; ករុណាចេតោវិមុត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; មុទិតាចេតោវិមុត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; ឧបេក្ខាចេតោវិមុត្តិ អភិញ្ញេយ្យា. អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា.

អវិជ្ជា អភិញ្ញេយ្យា; សង្ខារា អភិញ្ញេយ្យា; វិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ; នាមរូបំ អភិញ្ញេយ្យំ; សឡាយតនំ អភិញ្ញេយ្យំ; ផស្សោ អភិញ្ញេយ្យោ; វេទនា អភិញ្ញេយ្យា; តណ្ហា អភិញ្ញេយ្យា; ឧបាទានំ អភិញ្ញេយ្យំ; ភវោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជាតិ អភិញ្ញេយ្យា; ជរាមរណំ អភិញ្ញេយ្យំ.

៧. ទុក្ខំ អភិញ្ញេយ្យំ; ទុក្ខសមុទយោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អភិញ្ញេយ្យា. រូបំ អភិញ្ញេយ្យំ; រូបសមុទយោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបនិរោធគាមិនី បដិបទា អភិញ្ញេយ្យា. វេទនា អភិញ្ញេយ្យា…បេ… សញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា…បេ… សង្ខារា អភិញ្ញេយ្យា…បេ… វិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ. ចក្ខុ អភិញ្ញេយ្យំ…បេ… ជរាមរណំ អភិញ្ញេយ្យំ; ជរាមរណសមុទយោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណនិរោធគាមិនី បដិបទា អភិញ្ញេយ្យា.

ទុក្ខស្ស បរិញ្ញដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខសមុទយស្ស បហានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខនិរោធស្ស សច្ឆិកិរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ភាវនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ. រូបស្ស បរិញ្ញដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបសមុទយស្ស បហានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបនិរោធស្ស សច្ឆិកិរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ភាវនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ. វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារានំ… វិញ្ញាណស្ស… ចក្ខុស្ស…បេ… ជរាមរណស្ស បរិញ្ញដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណសមុទយស្ស បហានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណនិរោធស្ស សច្ឆិកិរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ភាវនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខសមុទយស្ស បហានបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខនិរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ភាវនាបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ. រូបស្ស បរិញ្ញាបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបសមុទយស្ស បហានបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបនិរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ភាវនាបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ. វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារានំ… វិញ្ញាណស្ស… ចក្ខុស្ស…បេ… ជរាមរណស្ស បរិញ្ញាបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណសមុទយស្ស បហានបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណនិរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ភាវនាបដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

៨. ទុក្ខំ អភិញ្ញេយ្យំ; ទុក្ខសមុទយោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស សមុទយនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស ឆន្ទរាគនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស អស្សាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស អាទីនវោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញេយ្យំ. រូបំ អភិញ្ញេយ្យំ; រូបសមុទយោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបស្ស សមុទយនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបស្ស ឆន្ទរាគនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបស្ស អស្សាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបស្ស អាទីនវោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញេយ្យំ. វេទនា អភិញ្ញេយ្យា…បេ… សញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា… សង្ខារា អភិញ្ញេយ្យា… វិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ… ចក្ខុ អភិញ្ញេយ្យំ…បេ… ជរាមរណំ អភិញ្ញេយ្យំ; ជរាមរណសមុទយោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណស្ស សមុទយនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណស្ស ឆន្ទរាគនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណស្ស អស្សាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណស្ស អាទីនវោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញេយ្យំ.

ទុក្ខំ អភិញ្ញេយ្យំ; ទុក្ខសមុទយោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អភិញ្ញេយ្យា; ទុក្ខស្ស អស្សាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស អាទីនវោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញេយ្យំ. រូបំ អភិញ្ញេយ្យំ; រូបសមុទយោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបនិរោធគាមិនី បដិបទា អភិញ្ញេយ្យា; រូបស្ស អស្សាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបស្ស អាទីនវោ អភិញ្ញេយ្យោ; រូបស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញេយ្យំ. វេទនា អភិញ្ញេយ្យា…បេ… សញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា… សង្ខារា អភិញ្ញេយ្យា… វិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ… ចក្ខុ អភិញ្ញេយ្យំ…បេ… ជរាមរណំ អភិញ្ញេយ្យំ; ជរាមរណសមុទយោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណនិរោធោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណនិរោធគាមិនី បដិបទា អភិញ្ញេយ្យា; ជរាមរណស្ស អស្សាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណស្ស អាទីនវោ អភិញ្ញេយ្យោ; ជរាមរណស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញេយ្យំ.

៩. អនិច្ចានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ទុក្ខានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; អនត្តានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; និព្ពិទានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; វិរាគានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; និរោធានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា. រូបេ អនិច្ចានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; រូបេ ទុក្ខានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; រូបេ អនត្តានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; រូបេ និព្ពិទានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; រូបេ វិរាគានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; រូបេ និរោធានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា. វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ… ចក្ខុស្មិំ…បេ… ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ជរាមរណេ ទុក្ខានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ជរាមរណេ អនត្តានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ជរាមរណេ និព្ពិទានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ជរាមរណេ វិរាគានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ជរាមរណេ និរោធានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ជរាមរណេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា.

១០. ឧប្បាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; បវត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ; និមិត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ; អាយូហនា [អាយុហនា (ស្យា.) ឯវមុបរិបិ] អភិញ្ញេយ្យា; បដិសន្ធិ អភិញ្ញេយ្យា; គតិ អភិញ្ញេយ្យា; និព្ពត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; ឧបបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; ជាតិ អភិញ្ញេយ្យា; ជរា អភិញ្ញេយ្យា; ព្យាធិ អភិញ្ញេយ្យោ, មរណំ អភិញ្ញេយ្យំ; សោកោ អភិញ្ញេយ្យោ; បរិទេវោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឧបាយាសោ អភិញ្ញេយ្យោ.

អនុប្បាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; អប្បវត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ; អនិមិត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ; អនាយូហនា [អនាយុហនា (ស្យា.) ឯវមុបរិបិ] អភិញ្ញេយ្យា; អប្បដិសន្ធិ អភិញ្ញេយ្យា; អគតិ អភិញ្ញេយ្យា; អនិព្ពត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; អនុបបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; អជាតិ អភិញ្ញេយ្យា; អជរា អភិញ្ញេយ្យា; អព្យាធិ អភិញ្ញេយ្យោ; អមតំ អភិញ្ញេយ្យំ; អសោកោ អភិញ្ញេយ្យោ; អបរិទេវោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនុបាយាសោ អភិញ្ញេយ្យោ.

ឧប្បាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនុប្បាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; បវត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ; អប្បវត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ. និមិត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ; អនិមិត្តំ អភិញ្ញេយ្យំ. អាយូហនា អភិញ្ញេយ្យា; អនាយូហនា អភិញ្ញេយ្យា. បដិសន្ធិ អភិញ្ញេយ្យា; អប្បដិសន្ធិ អភិញ្ញេយ្យា. គតិ អភិញ្ញេយ្យា; អគតិ អភិញ្ញេយ្យា. និព្ពត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; អនិព្ពត្តិ អភិញ្ញេយ្យា. ឧបបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; អនុបបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា. ជាតិ អភិញ្ញេយ្យា; អជាតិ អភិញ្ញេយ្យា. ជរា អភិញ្ញេយ្យា; អជរា អភិញ្ញេយ្យា. ព្យាធិ អភិញ្ញេយ្យោ; អព្យាធិ អភិញ្ញេយ្យោ. មរណំ អភិញ្ញេយ្យំ; អមតំ អភិញ្ញេយ្យំ. សោកោ អភិញ្ញេយ្យោ; អសោកោ អភិញ្ញេយ្យោ. បរិទេវោ អភិញ្ញេយ្យោ; អបរិទេវោ អភិញ្ញេយ្យោ. ឧបាយាសោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនុបាយាសោ អភិញ្ញេយ្យោ.

ឧប្បាទោ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បវត្តំ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និមិត្តំ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អាយូហនា ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បដិសន្ធិ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. គតិ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និព្ពត្តិ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបបត្តិ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជាតិ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជរា ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ព្យាធិ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. មរណំ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោកោ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បរិទេវោ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបាយាសោ ទុក្ខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

អនុប្បាទោ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អប្បវត្តំ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនិមិត្តំ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនាយូហនា សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អប្បដិសន្ធិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អគតិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនិព្ពត្តិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនុបបត្តិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អជាតិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អជរា សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អព្យាធិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អមតំ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អសោកោ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អបរិទេវោ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនុបាយាសោ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

ឧប្បាទោ ទុក្ខំ, អនុប្បាទោ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បវត្តំ ទុក្ខំ, អប្បវត្តំ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និមិត្តំ ទុក្ខំ, អនិមិត្តំ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អាយូហនា ទុក្ខំ, អនាយូហនា សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បដិសន្ធិ ទុក្ខំ, អប្បដិសន្ធិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. គតិ ទុក្ខំ, អគតិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និព្ពត្តិ ទុក្ខំ, អនិព្ពត្តិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបបត្តិ ទុក្ខំ, អនុបបត្តិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជាតិ ទុក្ខំ, អជាតិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជរា ទុក្ខំ, អជរា សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ព្យាធិ ទុក្ខំ, អព្យាធិ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. មរណំ ទុក្ខំ, អមតំ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោកោ ទុក្ខំ, អសោកោ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បរិទេវោ ទុក្ខំ, អបរិទេវោ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបាយាសោ ទុក្ខំ, អនុបាយាសោ សុខន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

ឧប្បាទោ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បវត្តំ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និមិត្តំ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អាយូហនា ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បដិសន្ធិ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. គតិ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និព្ពត្តិ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបបត្តិ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជាតិ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជរា ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ព្យាធិ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. មរណំ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោកោ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បរិទេវោ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបាយាសោ ភយន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

អនុប្បាទោ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អប្បវត្តំ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនិមិត្តំ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនាយូហនា ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អប្បដិសន្ធិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អគតិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនិព្ពត្តិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនុបបត្តិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អជាតិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អជរា ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អព្យាធិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អមតំ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អសោកោ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អបរិទេវោ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនុបាយាសោ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

ឧប្បាទោ ភយំ, អនុប្បាទោ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បវត្តំ ភយំ, អប្បវត្តំ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និមិត្តំ ភយំ, អនិមិត្តំ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អាយូហនា ភយំ, អនាយូហនា ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បដិសន្ធិ ភយំ, អប្បដិសន្ធិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. គតិ ភយំ, អគតិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និព្ពត្តិ ភយំ, អនិព្ពត្តិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបបត្តិ ភយំ, អនុបបត្តិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជាតិ ភយំ, អជាតិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជរា ភយំ, អជរា ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ព្យាធិ ភយំ, អព្យាធិ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. មរណំ ភយំ, អមតំ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោកោ ភយំ, អសោកោ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បរិទេវោ ភយំ, អបរិទេវោ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបាយាសោ ភយំ, អនុបាយាសោ ខេមន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

ឧប្បាទោ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បវត្តំ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និមិត្តំ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អាយូហនា សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បដិសន្ធិ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. គតិ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និព្ពត្តិ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបបត្តិ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជាតិ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជរា សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ព្យាធិ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. មរណំ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោកោ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បរិទេវោ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបាយាសោ សាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

អនុប្បាទោ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អប្បវត្តំ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនិមិត្តំ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនាយូហនា និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អប្បដិសន្ធិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អគតិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនិព្ពត្តិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនុបបត្តិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អជាតិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អជរា និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អព្យាធិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អមតំ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អសោកោ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អបរិទេវោ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនុបាយាសោ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

ឧប្បាទោ សាមិសំ, អនុប្បាទោ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បវត្តំ សាមិសំ, អប្បវត្តំ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និមិត្តំ សាមិសំ, អនិមិត្តំ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អាយូហនា សាមិសំ, អនាយូហនា និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បដិសន្ធិ សាមិសំ, អប្បដិសន្ធិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. គតិ សាមិសំ, អគតិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និព្ពត្តិ សាមិសំ, អនិព្ពត្តិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបបត្តិ សាមិសំ, អនុបបត្តិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជាតិ សាមិសំ, អជាតិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជរា សាមិសំ, អជរា និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ព្យាធិ សាមិសំ, អព្យាធិ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. មរណំ សាមិសំ, អមតំ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោកោ សាមិសំ, អសោកោ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បរិទេវោ សាមិសំ, អបរិទេវោ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបាយាសោ សាមិសំ, អនុបាយាសោ និរាមិសន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

ឧប្បាទោ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. បវត្តំ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. និមិត្តំ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. អាយូហនា សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. បដិសន្ធិ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. គតិ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. និព្ពត្តិ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបបត្តិ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជាតិ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជរា សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. ព្យាធិ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. មរណំ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោកោ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. បរិទេវោ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបាយាសោ សង្ខារាតិ អភិញ្ញេយ្យំ.

អនុប្បាទោ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អប្បវត្តំ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនិមិត្តំ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនាយូហនា និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អប្បដិសន្ធិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អគតិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនិព្ពត្តិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនុបបត្តិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អជាតិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អជរំ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អព្យាធិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អមតំ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អសោកោ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អបរិទេវោ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អនុបាយាសោ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

ឧប្បាទោ សង្ខារា, អនុប្បាទោ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បវត្តំ សង្ខារា, អប្បវត្តំ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និមិត្តំ សង្ខារា, អនិមិត្តំ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. អាយូហនា សង្ខារា, អនាយូហនា និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បដិសន្ធិ សង្ខារា, អប្បដិសន្ធិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. គតិ សង្ខារា, អគតិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. និព្ពត្តិ សង្ខារា, អនិព្ពត្តិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបបត្តិ សង្ខារា, អនុបបត្តិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជាតិ សង្ខារា, អជាតិ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ជរា សង្ខារា, អជរា និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ព្យាធិ សង្ខារា, អព្យាធិ និព្ពាន’’ន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. មរណំ សង្ខារា, អមតំ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោកោ សង្ខារា, អសោកោ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. បរិទេវោ សង្ខារា, អបរិទេវោ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឧបាយាសោ សង្ខារា, អនុបាយាសោ និព្ពានន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ.

បឋមភាណវារោ.

១១. បរិគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បរិវារដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បរិបូរដ្ឋោ [បរិបូរណដ្ឋោ (ក.), បរិបូរិដ្ឋោ (សី. អដ្ឋ.)] អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកគ្គដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អវិក្ខេបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អវិសារដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនាវិលដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនិញ្ជនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តុបដ្ឋានវសេន ចិត្តស្ស ឋិតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អារម្មណដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; គោចរដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បហានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បរិច្ចាគដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វុដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិវដ្ដនដ្ឋោ [និវត្តនដ្ឋោ (ក.)] អភិញ្ញេយ្យោ; សន្តដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បណីតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិមុត្តដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនាសវដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; តរណដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនិមិត្តដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អប្បណិហិតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សុញ្ញតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯករសដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនតិវត្តនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; យុគនទ្ធដ្ឋោ [យុគនន្ធនដ្ឋោ (ក.)] អភិញ្ញេយ្យោ; និយ្យានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ហេតុដ្ឋោ [ហេតដ្ឋោ (ស្យា.)] អភិញ្ញេយ្យោ; ទស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អាធិបតេយ្យដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

១២. សមថស្ស អវិក្ខេបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិបស្សនាយ អនុបស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សមថវិបស្សនានំ ឯករសដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; យុគនទ្ធស្ស អនតិវត្តនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សិក្ខាយ សមាទានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អារម្មណស្ស គោចរដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; លីនស្ស ចិត្តស្ស បគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឧទ្ធតស្ស ចិត្តស្ស និគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឧភោវិសុទ្ធានំ អជ្ឈុបេក្ខនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិសេសាធិគមដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឧត្តរិ បដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សច្ចាភិសមយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; និរោធេ បតិដ្ឋាបកដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមោក្ខដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយិន្ទ្រិយស្ស បគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សតិន្ទ្រិយស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សមាធិន្ទ្រិយស្ស អវិក្ខេបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស ទស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

សទ្ធាពលស្ស អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយពលស្ស កោសជ្ជេ អកម្បិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សតិពលស្ស បមាទេ អកម្បិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សមាធិពលស្ស ឧទ្ធច្ចេ អកម្បិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បញ្ញាពលស្ស អវិជ្ជាយ អកម្បិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស បវិចយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស បគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ផរណដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧបសមដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស អវិក្ខេបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស បដិសង្ខានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

សម្មាទិដ្ឋិយា ទស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សម្មាសង្កប្បស្ស អភិនិរោបនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សម្មាវាចាយ បរិគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សម្មាកម្មន្តស្ស សមុដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សម្មាអាជីវស្ស វោទានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សម្មាវាយាមស្ស បគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សម្មាសតិយា ឧបដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សម្មាសមាធិស្ស អវិក្ខេបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

១៣. ឥន្ទ្រិយានំ អាធិបតេយ្យដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ពលានំ អកម្បិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ពោជ្ឈង្គានំ និយ្យានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; មគ្គស្ស ហេតុដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សតិបដ្ឋានានំ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សម្មប្បធានានំ បទហនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឥទ្ធិបាទានំ ឥជ្ឈនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សច្ចានំ តថដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បយោគានំ [មគ្គានំ (សព្ពត្ថ) អដ្ឋកថា បស្សិតព្ពា] បដិប្បស្សទ្ធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ផលានំ សច្ឆិកិរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

វិតក្កស្ស អភិនិរោបនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិចារស្ស ឧបវិចារដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បីតិយា ផរណដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សុខស្ស អភិសន្ទនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ. ចិត្តស្ស ឯកគ្គដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ. អាវជ្ជនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិជាននដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បជាននដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សញ្ជាននដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកោទដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ. អភិញ្ញាយ ញាតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បរិញ្ញាយ តីរណដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បហានស្ស បរិច្ចាគដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ភាវនាយ ឯករសដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សច្ឆិកិរិយាយ ផស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ខន្ធានំ ខន្ធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ធាតូនំ ធាតុដ្ឋោ [ធាតដ្ឋោ (ស្យា.)] អភិញ្ញេយ្យោ; អាយតនានំ អាយតនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សង្ខតានំ សង្ខតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អសង្ខតស្ស អសង្ខតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

១៤. ចិត្តដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តានន្តរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស វុដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស វិវដ្ដនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស ហេតុដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស បច្ចយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស វត្ថុដ្ឋោ [វត្ថដ្ឋោ (ស្យា.)] អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស ភូមដ្ឋោ [ភុម្មដ្ឋោ (ស្យា. សី. អដ្ឋ.) (ឯកត្តេ ឧបនិពន្ធនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ) (ក.) អដ្ឋកថា បស្សិតព្ពា] អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស អារម្មណដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស គោចរដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស ចរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស គតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស អភិនីហារដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស និយ្យានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស និស្សរណដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

១៥. ឯកត្តេ អាវជ្ជនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ វិជាននដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បជាននដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សញ្ជាននដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ឯកទដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ឧបនិពន្ធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បក្ខន្ទនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បសីទនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សន្តិដ្ឋនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ វិមុច្ចនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ‘‘ឯតំ សន្ត’’ន្តិ បស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ យានីកតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ វត្ថុកតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ អនុដ្ឋិតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បរិចិតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សុសមារទ្ធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បរិគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បរិវារដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បរិបូរដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សមោធានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ អធិដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ អាសេវនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ភាវនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ពហុលីកម្មដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សុសមុគ្គតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សុវិមុត្តដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ពុជ្ឈនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ អនុពុជ្ឈនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បដិពុជ្ឈនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សម្ពុជ្ឈនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ពោធនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ អនុពោធនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បដិពោធនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សម្ពោធនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ពោធិបក្ខិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ អនុពោធិបក្ខិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បដិពោធិបក្ខិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សម្ពោធិបក្ខិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ជោតនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ ឧជ្ជោតនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ អនុជោតនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ បដិជោតនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឯកត្តេ សញ្ជោតនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

១៦. បតាបនដ្ឋោ [បកាសនដ្ឋោ (ក.)] អភិញ្ញេយ្យោ; វិរោចនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; កិលេសានំ សន្តាបនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អមលដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិមលដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; និម្មលដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សមដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សមយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិវេកដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិវេកចរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិរាគដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិរាគចរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; និរោធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; និរោធចរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វោសគ្គដ្ឋោ [វោស្សគ្គដ្ឋោ (ស្យា. ក.)] អភិញ្ញេយ្យោ; វោសគ្គចរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិមុត្តដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វិមុត្តិចរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

ឆន្ទដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឆន្ទស្ស មូលដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឆន្ទស្ស បាទដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឆន្ទស្ស បធានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឆន្ទស្ស ឥជ្ឈនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឆន្ទស្ស អធិមោក្ខដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឆន្ទស្ស បគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឆន្ទស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឆន្ទស្ស អវិក្ខេបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឆន្ទស្ស ទស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

វីរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយស្ស មូលដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយស្ស បាទដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយស្ស បធានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយស្ស ឥជ្ឈនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយស្ស អធិមោក្ខដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយស្ស បគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយស្ស អវិក្ខេបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីរិយស្ស ទស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

ចិត្តដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស មូលដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស បាទដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស បធានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស ឥជ្ឈនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស អធិមោក្ខដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស បគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស អវិក្ខេបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ចិត្តស្ស ទស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

វីមំសដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីមំសាយ មូលដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីមំសាយ បាទដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីមំសាយ បធានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីមំសាយ ឥជ្ឈនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីមំសាយ អធិមោក្ខដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីមំសាយ បគ្គហដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីមំសាយ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីមំសាយ អវិក្ខេបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; វីមំសាយ ទស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

១៧. ទុក្ខដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស សង្ខតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស សន្តាបដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ទុក្ខស្ស វិបរិណាមដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ. សមុទយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ [អាយុហនដ្ឋោ (ស្យា.)] អភិញ្ញេយ្យោ; សមុទយស្ស និទានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សមុទយស្ស សញ្ញោគដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សមុទយស្ស បលិពោធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; និរោធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; និរោធស្ស វិវេកដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; និរោធស្ស អសង្ខតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; និរោធស្ស អមតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ. មគ្គដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; មគ្គស្ស ហេតុដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; មគ្គស្ស ទស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; មគ្គស្ស អាធិបតេយ្យដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

តថដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនត្តដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សច្ចដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បដិវេធដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អភិជាននដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; បរិជាននដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ធម្មដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ធាតុដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ញាតដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; សច្ឆិកិរិយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; ផស្សនដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ; អភិសមយដ្ឋោ អភិញ្ញេយ្យោ.

១៨. នេក្ខម្មំ អភិញ្ញេយ្យំ; អព្យាបាទោ អភិញ្ញេយ្យោ; អាលោកសញ្ញា អភិញ្ញេយ្យា; អវិក្ខេបោ អភិញ្ញេយ្យោ; ធម្មវវត្ថានំ អភិញ្ញេយ្យំ; ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ; បាមោជ្ជំ [បាមុជ្ជំ (ស្យា.)] អភិញ្ញេយ្យំ.

បឋមំ ឈានំ អភិញ្ញេយ្យំ; ទុតិយំ ឈានំ អភិញ្ញេយ្យំ; តតិយំ ឈានំ អភិញ្ញេយ្យំ; ចតុត្ថំ ឈានំ អភិញ្ញេយ្យំ. អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា.

អនិច្ចានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ទុក្ខានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; អនត្តានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; និព្ពិទានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; វិរាគានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; និរោធានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ខយានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; វយានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; វិបរិណាមានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; អនិមិត្តានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; អប្បណិហិតានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; សុញ្ញតានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; យថាភូតញាណទស្សនំ អភិញ្ញេយ្យំ; អាទីនវានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; បដិសង្ខានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; វិវដ្ដនានុបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា.

១៩. សោតាបត្តិមគ្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; សោតាបត្តិផលសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; សកទាគាមិមគ្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; សកទាគាមិផលសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; អនាគាមិមគ្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនាគាមិផលសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; អរហត្តមគ្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; អរហត្តផលសមាបត្តិ អភិញ្ញេយ្យា.

អធិមោក្ខដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; បគ្គហដ្ឋេន វីរិយិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; អវិក្ខេបដ្ឋេន សមាធិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; ទស្សនដ្ឋេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អភិញ្ញេយ្យំ; អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយដ្ឋេន សទ្ធាពលំ អភិញ្ញេយ្យំ; កោសជ្ជេ អកម្បិយដ្ឋេន វីរិយពលំ អភិញ្ញេយ្យំ; បមាទេ អកម្បិយដ្ឋេន សតិពលំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឧទ្ធច្ចេ អកម្បិយដ្ឋេន សមាធិពលំ អភិញ្ញេយ្យំ; អវិជ្ជាយ អកម្បិយដ្ឋេន បញ្ញាពលំ អភិញ្ញេយ្យំ; ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; បវិចយដ្ឋេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; បគ្គហដ្ឋេន វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; ផរណដ្ឋេន បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឧបសមដ្ឋេន បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; អវិក្ខេបដ្ឋេន សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; បដិសង្ខានដ្ឋេន ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ អភិញ្ញេយ្យោ.

ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ អភិញ្ញេយ្យា; អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បោ អភិញ្ញេយ្យោ; បរិគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាចា អភិញ្ញេយ្យា; សមុដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាកម្មន្តោ អភិញ្ញេយ្យោ; វោទានដ្ឋេន សម្មាអាជីវោ អភិញ្ញេយ្យោ; បគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាយាមោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាសតិ អភិញ្ញេយ្យា; អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិ អភិញ្ញេយ្យោ.

អាធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយា អភិញ្ញេយ្យា; អកម្បិយដ្ឋេន ពលា អភិញ្ញេយ្យា; និយ្យានដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា អភិញ្ញេយ្យា; ហេតុដ្ឋេន មគ្គោ អភិញ្ញេយ្យោ; ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិបដ្ឋានា អភិញ្ញេយ្យា; បទហនដ្ឋេន សម្មប្បធានា អភិញ្ញេយ្យា; ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិបាទា អភិញ្ញេយ្យា; តថដ្ឋេន សច្ចា អភិញ្ញេយ្យា; អវិក្ខេបដ្ឋេន សមថោ អភិញ្ញេយ្យោ; អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; ឯករសដ្ឋេន សមថវិបស្សនា អភិញ្ញេយ្យា; អនតិវត្តនដ្ឋេន យុគនទ្ធំ អភិញ្ញេយ្យំ.

សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ អភិញ្ញេយ្យា; អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិ អភិញ្ញេយ្យា; ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ អភិញ្ញេយ្យា; មុត្តដ្ឋេន វិមោក្ខោ អភិញ្ញេយ្យោ; បដិវេធដ្ឋេន វិជ្ជា អភិញ្ញេយ្យា; បរិច្ចាគដ្ឋេន វិមុត្តិ អភិញ្ញេយ្យា; សមុច្ឆេទដ្ឋេន ខយេ ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ; បដិប្បស្សទ្ធដ្ឋេន អនុប្បាទេ ញាណំ អភិញ្ញេយ្យំ.

២០. ឆន្ទោ មូលដ្ឋេន អភិញ្ញេយ្យោ; មនសិការោ សមុដ្ឋានដ្ឋេន អភិញ្ញេយ្យោ; ផស្សោ សមោធានដ្ឋេន អភិញ្ញេយ្យោ; វេទនា សមោសរណដ្ឋេន អភិញ្ញេយ្យា; សមាធិ បមុខដ្ឋេន អភិញ្ញេយ្យោ; សតិ អាធិបតេយ្យដ្ឋេន អភិញ្ញេយ្យា; បញ្ញា តតុត្តរដ្ឋេន អភិញ្ញេយ្យា; វិមុត្តិ សារដ្ឋេន អភិញ្ញេយ្យា; អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន អភិញ្ញេយ្យំ.

យេ យេ ធម្មា អភិញ្ញាតា ហោន្តិ តេ តេ ធម្មា ញាតា ហោន្តិ. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ.

ទុតិយភាណវារោ.

២១. កថំ ‘‘ឥមេ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ?

ឯកោ ធម្មោ បរិញ្ញេយ្យោ – ផស្សោ សាសវោ ឧបាទានិយោ. ទ្វេ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា – នាមញ្ច រូបញ្ច. តយោ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា – តិស្សោ វេទនា. ចត្តារោ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា – ចត្តារោ អាហារា. បញ្ច ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា – បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. ឆ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា – ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ. សត្ត ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា – សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. អដ្ឋ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា – អដ្ឋ លោកធម្មា. នវ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា – នវ សត្តាវាសា. ទស ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា – ទសាយតនានិ.

‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញេយ្យំ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បរិញ្ញេយ្យំ? ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញេយ្យំ; រូបា បរិញ្ញេយ្យា; ចក្ខុវិញ្ញាណំ បរិញ្ញេយ្យំ; ចក្ខុសម្ផស្សោ បរិញ្ញេយ្យោ; យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ បរិញ្ញេយ្យំ. សោតំ បរិញ្ញេយ្យំ; សទ្ទា បរិញ្ញេយ្យា…បេ… ឃានំ បរិញ្ញេយ្យំ, គន្ធា បរិញ្ញេយ្យា… ជិវ្ហា បរិញ្ញេយ្យា; រសា បរិញ្ញេយ្យា… កាយោ បរិញ្ញេយ្យោ; ផោដ្ឋព្ពា បរិញ្ញេយ្យា…បេ… មនោ បរិញ្ញេយ្យោ; ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា… មនោវិញ្ញាណំ បរិញ្ញេយ្យំ; មនោសម្ផស្សោ បរិញ្ញេយ្យោ; យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ បរិញ្ញេយ្យំ.’’ រូបំ បរិញ្ញេយ្យំ…បេ… វេទនា បរិញ្ញេយ្យា… សញ្ញា បរិញ្ញេយ្យា… សង្ខារា បរិញ្ញេយ្យា… វិញ្ញាណំ បរិញ្ញេយ្យំ… ចក្ខុ បរិញ្ញេយ្យំ…បេ… ជរាមរណំ បរិញ្ញេយ្យំ… អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន បរិញ្ញេយ្យំ. យេសំ យេសំ ធម្មានំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស តេ តេ ធម្មា បដិលទ្ធា ហោន្តិ, ឯវំ តេ ធម្មា បរិញ្ញាតា ចេវ ហោន្តិ តីរិតា ច.

២២. នេក្ខម្មំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស នេក្ខម្មំ បដិលទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អព្យាបាទំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អព្យាបាទោ បដិលទ្ធោ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អាលោកសញ្ញំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អាលោកសញ្ញា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អវិក្ខេបំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អវិក្ខេបោ បដិលទ្ធោ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. ធម្មវវត្ថានំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស ធម្មវវត្ថានំ បដិលទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. ញាណំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស ញាណំ បដិលទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. បាមោជ្ជំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស បាមោជ្ជំ បដិលទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច.

បឋមំ ឈានំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស បឋមំ ឈានំ បដិលទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. ទុតិយំ ឈានំ…បេ… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស ចតុត្ថំ ឈានំ បដិលទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិ បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច.

អនិច្ចានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អនិច្ចានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. ទុក្ខានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស ទុក្ខានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អនត្តានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អនត្តានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. និព្ពិទានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស និព្ពិទានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. វិរាគានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស វិរាគានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. និរោធានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស និរោធានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. បដិនិស្សគ្គានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. ខយានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស ខយានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. វយានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស វយានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. វិបរិណាមានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស វិបរិណាមានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អនិមិត្តានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អនិមិត្តានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អប្បណិហិតានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អប្បណិហិតានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. សុញ្ញតានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស សុញ្ញតានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច.

អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. យថាភូតញាណទស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស យថាភូតញាណទស្សនំ បដិលទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អាទីនវានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អាទីនវានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. បដិសង្ខានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស បដិសង្ខានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. វិវដ្ដនានុបស្សនំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស វិវដ្ដនានុបស្សនា បដិលទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច.

សោតាបត្តិមគ្គំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស សោតាបត្តិមគ្គោ បដិលទ្ធោ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. សកទាគាមិមគ្គំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស សកទាគាមិមគ្គោ បដិលទ្ធោ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អនាគាមិមគ្គំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អនាគាមិមគ្គោ បដិលទ្ធោ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច. អរហត្តមគ្គំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស អរហត្តមគ្គោ បដិលទ្ធោ ហោតិ. ឯវំ សោ ធម្មោ បរិញ្ញាតោ ចេវ ហោតិ តីរិតោ ច.

យេសំ យេសំ ធម្មានំ បដិលាភត្ថាយ វាយមន្តស្ស តេ តេ ធម្មា បដិលទ្ធា ហោន្តិ. ឯវំ តេ ធម្មា បរិញ្ញាតា ចេវ ហោន្តិ តីរិតា ច. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥមេ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យាតិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ.

២៣. កថំ ‘‘ឥមេ ធម្មា បហាតព្ពា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ?

ឯកោ ធម្មោ បហាតព្ពោ – អស្មិមានោ. ទ្វេ ធម្មា បហាតព្ពា – អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច. តយោ ធម្មា បហាតព្ពា – តិស្សោ តណ្ហា. ចត្តារោ ធម្មា បហាតព្ពា – ចត្តារោ ឱឃា. បញ្ច ធម្មា បហាតព្ពា – បញ្ច នីវរណានិ. ឆ ធម្មា បហាតព្ពា – ឆ តណ្ហាកាយា. សត្ត ធម្មា បហាតព្ពា – សត្តានុសយា. អដ្ឋ ធម្មា បហាតព្ពា – អដ្ឋ មិច្ឆត្តា. នវ ធម្មា បហាតព្ពា – នវ តណ្ហាមូលកា. ទស ធម្មា បហាតព្ពា – ទស មិច្ឆត្តា.

២៤. ទ្វេ បហានានិ – សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ. សមុច្ឆេទប្បហានញ្ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ; បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានញ្ច ផលក្ខណេ. តីណិ បហានានិ – កាមានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ នេក្ខម្មំ; រូបានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ អារុប្បំ; យំ ខោ បន កិញ្ចិ ភូតំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ, និរោធោ តស្ស និស្សរណំ. នេក្ខម្មំ បដិលទ្ធស្ស កាមា បហីនា ចេវ ហោន្តិ បរិច្ចត្តា ច. អារុប្បំ បដិលទ្ធស្ស រូបា បហីនា ចេវ ហោន្តិ បរិច្ចត្តា ច. និរោធំ បដិលទ្ធស្ស សង្ខារា បហីនា ចេវ ហោន្តិ បរិច្ចត្តា ច. ចត្តារិ បហានានិ ទុក្ខសច្ចំ បរិញ្ញាបដិវេធំ បដិវិជ្ឈន្តោ បជហតិ; សមុទយសច្ចំ បហានបដិវេធំ បដិវិជ្ឈន្តោ បជហតិ; និរោធសច្ចំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធំ បដិវិជ្ឈន្តោ បជហតិ; មគ្គសច្ចំ ភាវនាបដិវេធំ បដិវិជ្ឈន្តោ បជហតិ. បញ្ច បហានានិ – វិក្ខម្ភនប្បហានំ, តទង្គប្បហានំ, សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ, និស្សរណប្បហានំ. វិក្ខម្ភនប្បហានញ្ច នីវរណានំ បឋមំ ឈានំ ភាវយតោ; តទង្គប្បហានញ្ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ; សមុច្ឆេទប្បហានញ្ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ; បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានញ្ច ផលក្ខណេ; និស្សរណប្បហានញ្ច និរោធោ និព្ពានំ.

‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពំ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បហាតព្ពំ? ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពំ; រូបា បហាតព្ពា; ចក្ខុវិញ្ញាណំ បហាតព្ពំ; ចក្ខុសម្ផស្សោ បហាតព្ពោ; យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ បហាតព្ពំ. សោតំ បហាតព្ពំ; សទ្ទា បហាតព្ពា…បេ… ឃានំ បហាតព្ពំ; គន្ធា បហាតព្ពា… ជិវ្ហា បហាតព្ពា; រសា បហាតព្ពា… កាយោ បហាតព្ពោ; ផោដ្ឋព្ពា បហាតព្ពា… មនោ បហាតព្ពោ; ធម្មា បហាតព្ពា… មនោវិញ្ញាណំ បហាតព្ពំ;… មនោសម្ផស្សោ បហាតព្ពោ; យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ បហាតព្ពំ.’’ រូបំ បស្សន្តោ បជហតិ, វេទនំ បស្សន្តោ បជហតិ, សញ្ញំ បស្សន្តោ បជហតិ, សង្ខារេ បស្សន្តោ បជហតិ, វិញ្ញាណំ បស្សន្តោ បជហតិ. ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ…បេ… អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន បស្សន្តោ បជហតិ. យេ យេ ធម្មា បហីនា ហោន្តិ តេ តេ ធម្មា បរិច្ចត្តា ហោន្តិ. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥមេ ធម្មា បហាតព្ពាតិ សោតាវធានំ, តំ បជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ.

តតិយភាណវារោ.

២៥. កថំ ‘‘ឥមេ ធម្មា ភាវេតព្ពា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ?

ឯកោ ធម្មោ ភាវេតព្ពោ – កាយគតាសតិ សាតសហគតា. ទ្វេ ធម្មា ភាវេតព្ពា – សមថោ ច វិបស្សនា ច. តយោ ធម្មា ភាវេតព្ពា – តយោ សមាធី. ចត្តារោ ធម្មា ភាវេតព្ពា – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. បញ្ច ធម្មា ភាវេតព្ពា – បញ្ចង្គិកោ សមាធិ [សម្មាសមាធី (ស្យា.)]. ឆ ធម្មា ភាវេតព្ពា – ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ. សត្ត ធម្មា ភាវេតព្ពា – សត្ត ពោជ្ឈង្គា. អដ្ឋ ធម្មា ភាវេតព្ពា – អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. នវ ធម្មា ភាវេតព្ពា – នវ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានិ. ទស ធម្មា ភាវេតព្ពា – ទស កសិណាយតនានិ.

២៦. ទ្វេ ភាវនា – លោកិយា ច ភាវនា, លោកុត្តរា ច ភាវនា. តិស្សោ ភាវនា – រូបាវចរកុសលានំ ធម្មានំ ភាវនា, អរូបាវចរកុសលានំ ធម្មានំ ភាវនា, អបរិយាបន្នកុសលានំ ធម្មានំ ភាវនា. រូបាវចរកុសលានំ ធម្មានំ ភាវនា អត្ថិ ហីនា, អត្ថិ មជ្ឈិមា, អត្ថិ បណីតា. អរូបាវចរកុសលានំ ធម្មានំ ភាវនា អត្ថិ ហីនា, អត្ថិ មជ្ឈិមា, អត្ថិ បណីតា. អបរិយាបន្នកុសលានំ ធម្មានំ ភាវនា បណីតា.

២៧. ចតស្សោ ភាវនា – ទុក្ខសច្ចំ បរិញ្ញាបដិវេធំ បដិវិជ្ឈន្តោ ភាវេតិ, សមុទយសច្ចំ បហានប្បដិវេធំ បដិវិជ្ឈន្តោ ភាវេតិ, និរោធសច្ចំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធំ បដិវិជ្ឈន្តោ ភាវេតិ, មគ្គសច្ចំ ភាវនាបដិវេធំ បដិវិជ្ឈន្តោ ភាវេតិ. ឥមា ចតស្សោ ភាវនា.

អបរាបិ ចតស្សោ ភាវនា – ឯសនាភាវនា, បដិលាភាភាវនា, ឯករសាភាវនា, អាសេវនាភាវនា. កតមា ឯសនាភាវនា? សព្ពេសំ សមាធិំ សមាបជ្ជន្តានំ តត្ថ ជាតា ធម្មា ឯករសា ហោន្តីតិ – អយំ ឯសនាភាវនា. កតមា បដិលាភាភាវនា? សព្ពេសំ សមាធិំ សមាបន្នានំ តត្ថ ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – អយំ បដិលាភាភាវនា. កតមា ឯករសាភាវនា? អធិមោក្ខដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ ភាវយតោ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស វសេន ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. បគ្គហដ្ឋេន វីរិយិន្ទ្រិយំ ភាវយតោ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស វសេន ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិន្ទ្រិយំ ភាវយតោ សតិន្ទ្រិយស្ស វសេន ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. អវិក្ខេបដ្ឋេន សមាធិន្ទ្រិយំ ភាវយតោ សមាធិន្ទ្រិយស្ស វសេន ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. ទស្សនដ្ឋេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវយតោ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស វសេន ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា.

អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយដ្ឋេន សទ្ធាពលំ ភាវយតោ សទ្ធាពលស្ស វសេន ចត្តារិ ពលានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ពលានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. កោសជ្ជេ អកម្បិយដ្ឋេន វីរិយពលំ ភាវយតោ វីរិយពលស្ស វសេន ចត្តារិ ពលានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ពលានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. បមាទេ អកម្បិយដ្ឋេន សតិពលំ ភាវយតោ សតិពលស្ស វសេន ចត្តារិ ពលានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ពលានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. ឧទ្ធច្ចេ អកម្បិយដ្ឋេន សមាធិពលំ ភាវយតោ សមាធិពលស្ស វសេន ចត្តារិ ពលានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ពលានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. អវិជ្ជាយ អកម្បិយដ្ឋេន បញ្ញាពលំ ភាវយតោ បញ្ញាពលស្ស វសេន ចត្តារិ ពលានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ពលានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា.

ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវយតោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វសេន ឆ ពោជ្ឈង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. បវិចយដ្ឋេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវយតោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វសេន ឆ ពោជ្ឈង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. បគ្គហដ្ឋេន វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវយតោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វសេន ឆ ពោជ្ឈង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. ផរណដ្ឋេន បីតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវយតោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វសេន ឆ ពោជ្ឈង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. ឧបសមដ្ឋេន បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវយតោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វសេន ឆ ពោជ្ឈង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. អវិក្ខេបដ្ឋេន សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវយតោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វសេន ឆ ពោជ្ឈង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. បដិសង្ខានដ្ឋេន ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវយតោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វសេន ឆ ពោជ្ឈង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា.

ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវយតោ សម្មាទិដ្ឋិយា វសេន សត្ត មគ្គង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – មគ្គង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បំ ភាវយតោ សម្មាសង្កប្បស្ស វសេន សត្ត មគ្គង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – មគ្គង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. បរិគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាចំ ភាវយតោ សម្មាវាចាយ វសេន សត្ត មគ្គង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – មគ្គង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. សមុដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាកម្មន្តំ ភាវយតោ សម្មាកម្មន្តស្ស វសេន សត្ត មគ្គង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – មគ្គង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. វោទានដ្ឋេន សម្មាអាជីវំ ភាវយតោ សម្មាអាជីវស្ស វសេន សត្ត មគ្គង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – មគ្គង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. បគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាយាមំ ភាវយតោ សម្មាវាយាមស្ស វសេន សត្ត មគ្គង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – មគ្គង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាសតិំ ភាវយតោ សម្មាសតិយា វសេន សត្ត មគ្គង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – មគ្គង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិំ ភាវយតោ សម្មាសមាធិស្ស វសេន សត្ត មគ្គង្គា ឯករសា ហោន្តីតិ – មគ្គង្គានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. អយំ ឯករសាភាវនា.

កតមា អាសេវនាភាវនា? ឥធ ភិក្ខុ បុព្ពណ្ហសមយំ អាសេវតិ, មជ្ឈន្ហិកសមយម្បិ [មជ្ឈន្តិកសមយម្បិ (ស្យា. ក.)] អាសេវតិ, សាយន្ហសមយម្បិ អាសេវតិ, បុរេភត្តម្បិ អាសេវតិ, បច្ឆាភត្តម្បិ អាសេវតិ, បុរិមេបិ យាមេ អាសេវតិ, មជ្ឈិមេបិ យាមេ អាសេវតិ, បច្ឆិមេបិ យាមេ អាសេវតិ, រត្តិម្បិ អាសេវតិ, ទិវាបិ អាសេវតិ, រត្តិន្ទិវាបិ [រត្តិទិវាបិ (ក.)] អាសេវតិ, កាឡេបិ អាសេវតិ, ជុណ្ហេបិ អាសេវតិ, វស្សេបិ អាសេវតិ, ហេមន្តេបិ អាសេវតិ, គិម្ហេបិ អាសេវតិ, បុរិមេបិ វយោខន្ធេ អាសេវតិ, មជ្ឈិមេបិ វយោខន្ធេ អាសេវតិ, បច្ឆិមេបិ វយោខន្ធេ អាសេវតិ – អយំ អាសេវនាភាវនា. ឥមា ចតស្សោ ភាវនា.

២៨. អបរាបិ ចតស្សោ ភាវនា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា, អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. កថំ តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា? កាមច្ឆន្ទំ បជហតោ នេក្ខម្មវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. ព្យាបាទំ បជហតោ អព្យាបាទវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. ថិនមិទ្ធំ [ថីនមិទ្ធំ (ស្យា. សី. អដ្ឋ.)] បជហតោ អាលោកសញ្ញាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ អវិក្ខេបវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. វិចិកិច្ឆំ បជហតោ ធម្មវវត្ថានវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អវិជ្ជំ បជហតោ ញាណវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អរតិំ បជហតោ បាមោជ្ជវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. នីវរណេ បជហតោ បឋមជ្ឈានវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. វិតក្កវិចារេ បជហតោ ទុតិយជ្ឈានវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. បីតិំ បជហតោ តតិយជ្ឈានវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. សុខទុក្ខេ បជហតោ ចតុត្ថជ្ឈានវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា.

រូបសញ្ញំ បដិឃសញ្ញំ នានត្តសញ្ញំ បជហតោ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញំ បជហតោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញំ បជហតោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បជហតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា.

និច្ចសញ្ញំ បជហតោ អនិច្ចានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. សុខសញ្ញំ បជហតោ ទុក្ខានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អត្តសញ្ញំ បជហតោ អនត្តានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. នន្ទិំ បជហតោ និព្ពិទានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. រាគំ បជហតោ វិរាគានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. សមុទយំ បជហតោ និរោធានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អាទានំ បជហតោ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. ឃនសញ្ញំ បជហតោ ខយានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អាយូហនំ បជហតោ វយានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. ធុវសញ្ញំ បជហតោ វិបរិណាមានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. និមិត្តំ បជហតោ អនិមិត្តានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. បណិធិំ បជហតោ អប្បណិហិតានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អភិនិវេសំ បជហតោ សុញ្ញតានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. សារាទានាភិនិវេសំ បជហតោ អធិបញ្ញា ធម្មវិបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. សម្មោហាភិនិវេសំ បជហតោ យថាភូតញាណទស្សនវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អាលយាភិនិវេសំ បជហតោ អាទីនវានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អប្បដិសង្ខំ បជហតោ បដិសង្ខានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. សញ្ញោគាភិនិវេសំ បជហតោ វិវដ្ដនានុបស្សនាវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា.

ទិដ្ឋេកដ្ឋេ កិលេសេ បជហតោ សោតាបត្តិមគ្គវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. ឱឡារិកេ កិលេសេ បជហតោ សកទាគាមិមគ្គវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. អនុសហគតេ កិលេសេ បជហតោ អនាគាមិមគ្គវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. សព្ពកិលេសេ បជហតោ អរហត្តមគ្គវសេន ជាតា ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា. ឯវំ តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា.

កថំ ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា? កាមច្ឆន្ទំ បជហតោ នេក្ខម្មវសេន បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. ព្យាបាទំ បជហតោ អព្យាបាទវសេន បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា…បេ… សព្ពកិលេសេ បជហតោ អរហត្តមគ្គវសេន បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ឯករសា ហោន្តីតិ – ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. ឯវំ ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា.

កថំ តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា? កាមច្ឆន្ទំ បជហតោ នេក្ខម្មវសេន វីរិយំ វាហេតីតិ – តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា. ព្យាបាទំ បជហតោ អព្យាបាទវសេន វីរិយំ វាហេតីតិ – តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… សព្ពកិលេសេ បជហតោ អរហត្តមគ្គវសេន វីរិយំ វាហេតីតិ – តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា. ឯវំ តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា.

កថំ អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា? កាមច្ឆន្ទំ បជហន្តោ នេក្ខម្មំ អាសេវតីតិ – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. ព្យាបាទំ បជហន្តោ អព្យាបាទំ អាសេវតីតិ – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… សព្ពកិលេសេ បជហន្តោ អរហត្តមគ្គំ អាសេវតីតិ – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. ឯវំ អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា.

ឥមា ចតស្សោ ភាវនា រូបំ បស្សន្តោ ភាវេតិ, វេទនំ បស្សន្តោ ភាវេតិ, សញ្ញំ បស្សន្តោ ភាវេតិ, សង្ខារេ បស្សន្តោ ភាវេតិ, វិញ្ញាណំ បស្សន្តោ ភាវេតិ, ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ…បេ… អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន បស្សន្តោ ភាវេតិ. យេ យេ ធម្មា ភាវិតា ហោន្តិ តេ តេ ធម្មា ឯករសា ហោន្តិ. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥមេ ធម្មា ភាវេតព្ពាតិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ.

ចតុត្ថភាណវារោ.

២៩. កថំ ‘‘ឥមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ?

ឯកោ ធម្មោ សច្ឆិកាតព្ពោ – អកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ. ទ្វេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា – វិជ្ជា ច វិមុត្តិ ច. តយោ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា – តិស្សោ វិជ្ជា. ចត្តារោ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា – ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ. បញ្ច ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា – បញ្ច ធម្មក្ខន្ធា. ឆ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា – ឆ អភិញ្ញា. សត្ត ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា – សត្ត ខីណាសវពលានិ. អដ្ឋ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា – អដ្ឋ វិមោក្ខា. នវ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា – នវ អនុបុព្ពនិរោធា. ទស ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា – ទស អសេក្ខា ធម្មា.

‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, សច្ឆិកាតព្ពំ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ សច្ឆិកាតព្ពំ? ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, សច្ឆិកាតព្ពំ; រូបា សច្ឆិកាតព្ពា; ចក្ខុវិញ្ញាណំ សច្ឆិកាតព្ពំ; ចក្ខុសម្ផស្សោ សច្ឆិកាតព្ពោ; យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ សច្ឆិកាតព្ពំ. សោតំ សច្ឆិកាតព្ពំ; សទ្ទា សច្ឆិកាតព្ពា…បេ… ឃានំ សច្ឆិកាតព្ពំ; គន្ធា សច្ឆិកាតព្ពា… ជិវ្ហា សច្ឆិកាតព្ពា; រសា សច្ឆិកាតព្ពា… កាយោ សច្ឆិកាតព្ពោ; ផោដ្ឋព្ពា សច្ឆិកាតព្ពា… មនោ សច្ឆិកាតព្ពោ; ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា; មនោវិញ្ញាណំ សច្ឆិកាតព្ពំ; មនោសម្ផស្សោ សច្ឆិកាតព្ពោ; យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ សច្ឆិកាតព្ពំ’’. រូបំ បស្សន្តោ សច្ឆិករោតិ, វេទនំ បស្សន្តោ សច្ឆិករោតិ, សញ្ញំ បស្សន្តោ សច្ឆិករោតិ, សង្ខារេ បស្សន្តោ សច្ឆិករោតិ, វិញ្ញាណំ បស្សន្តោ សច្ឆិករោតិ. ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ…បេ… អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន បស្សន្តោ សច្ឆិករោតិ. យេ យេ ធម្មា សច្ឆិកតា ហោន្តិ តេ តេ ធម្មា ផស្សិតា [ផុសិតា (ស្យា.)] ហោន្តិ. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពាតិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ.

៣០. កថំ ‘‘ឥមេ ធម្មា ហានភាគិយា, ឥមេ ធម្មា ឋិតិភាគិយា, ឥមេ ធម្មា វិសេសភាគិយា, ឥមេ ធម្មា និព្ពេធភាគិយា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ?

បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិំ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – ហានភាគិយោ ធម្មោ. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ – ឋិតិភាគិយោ ធម្មោ. អវិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – វិសេសភាគិយោ ធម្មោ. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសំហិតា – និព្ពេធភាគិយោ ធម្មោ.

ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភិំ វិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – ហានភាគិយោ ធម្មោ. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ – ឋិតិភាគិយោ ធម្មោ. ឧបេក្ខាសុខសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – វិសេសភាគិយោ ធម្មោ. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសំហិតា – និព្ពេធភាគិយោ ធម្មោ.

តតិយស្ស ឈានស្ស លាភិំ បីតិសុខសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – ហានភាគិយោ ធម្មោ. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ – ឋិតិភាគិយោ ធម្មោ. អទុក្ខមសុខសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – វិសេសភាគិយោ ធម្មោ. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសំហិតា – និព្ពេធភាគិយោ ធម្មោ.

ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភិំ ឧបេក្ខាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – ហានភាគិយោ ធម្មោ. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ – ឋិតិភាគិយោ ធម្មោ. អាកាសានញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – វិសេសភាគិយោ ធម្មោ. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសំហិតា – និព្ពេធភាគិយោ ធម្មោ.

អាកាសានញ្ចាយតនស្ស លាភិំ រូបសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – ហានភាគិយោ ធម្មោ. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ – ឋិតិភាគិយោ ធម្មោ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – វិសេសភាគិយោ ធម្មោ. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសំហិតា – និព្ពេធភាគិយោ ធម្មោ.

វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស លាភិំ អាកាសានញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – ហានភាគិយោ ធម្មោ. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ – ឋិតិភាគិយោ ធម្មោ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – វិសេសភាគិយោ ធម្មោ. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសំហិតា – និព្ពេធភាគិយោ ធម្មោ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស លាភិំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – ហានភាគិយោ ធម្មោ. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ – ឋិតិភាគិយោ ធម្មោ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ – វិសេសភាគិយោ ធម្មោ. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសំហិតា – និព្ពេធភាគិយោ ធម្មោ. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥមេ ធម្មា ហានភាគិយា, ឥមេ ធម្មា ឋិតិភាគិយា, ឥមេ ធម្មា វិសេសភាគិយា, ឥមេ ធម្មា និព្ពេធភាគិយាតិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ’’.

៣១. កថំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ? ‘‘រូបំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន, អនត្តា អសារកដ្ឋេនា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ. ‘‘វេទនា…បេ… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុ…បេ… ជរាមរណំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន, អនត្តា អសារកដ្ឋេនា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.

៣២. កថំ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, ឥទំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ, ឥទំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ, ឥទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’’ន្តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ?

៣៣. តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ? ជាតិបិ ទុក្ខា, ជរាបិ ទុក្ខា, មរណម្បិ ទុក្ខំ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសាបិ ទុក្ខា, អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ, បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ, យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ; សង្ខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា [បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាបិ (ក.) សតិបដ្ឋានសុត្តេ សច្ចវិភង្គេ ច បស្សិតព្ពំ] ទុក្ខា.

តត្ថ កតមា ជាតិ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជាតិ សញ្ជាតិ ឱក្កន្តិ អភិនិព្ពត្តិ ខន្ធានំ បាតុភាវោ អាយតនានំ បដិលាភោ – អយំ វុច្ចតិ ជាតិ.

តត្ថ កតមា ជរា យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជរា ជីរណតា ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ – អយំ វុច្ចតិ ជរា.

តត្ថ កតមំ មរណំ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហា តម្ហា សត្តនិកាយា ចុតិ ចវនតា ភេទោ អន្តរធានំ មច្ចុ មរណំ កាលកិរិយា [កាលំកិរិយា (ក.)] ខន្ធានំ ភេទោ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សុបច្ឆេទោ – ឥទំ វុច្ចតិ មរណំ.

តត្ថ កតមោ សោកោ? ញាតិព្យសនេន [យោ ញាតិព្យសនេន (ស្យា.) បស្ស សច្ចវិភង្គេ] វា ផុដ្ឋស្ស, ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, សីលព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន ព្យសនេន សមន្នាគតស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស សោកោ សោចនា សោចិតត្តំ អន្តោសោកោ អន្តោបរិសោកោ ចេតសោ បរិជ្ឈាយនា ទោមនស្សំ សោកសល្លំ – អយំ វុច្ចតិ សោកោ.

តត្ថ កតមោ បរិទេវោ? ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, សីលព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន ព្យសនេន សមន្នាគតស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស អាទេវោ បរិទេវោ អាទេវនា, បរិទេវនា អាទេវិតត្តំ បរិទេវិតត្តំ វាចា បលាបោ វិប្បលាបោ លាលប្បោ លាលប្បនា លាលប្បិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ បរិទេវោ.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ? យំ កាយិកំ អសាតំ កាយិកំ ទុក្ខំ កាយសម្ផស្សជំ អសាតំ ទុក្ខំ វេទយិតំ, កាយសម្ផស្សជា អសាតា ទុក្ខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ទុក្ខំ.

តត្ថ កតមំ ទោមនស្សំ? យំ ចេតសិកំ អសាតំ ចេតសិកំ ទុក្ខំ, ចេតោសម្ផស្សជំ អសាតំ វេទយិតំ, ចេតោសម្ផស្សជា អសាតា ទុក្ខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ទោមនស្សំ.

តត្ថ កតមោ ឧបាយាសោ? ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, សីលព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន ព្យសនេន សមន្នាគតស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស អាយាសោ ឧបាយាសោ អាយាសនា ឧបាយាសនា អាយាសិតត្តំ ឧបាយាសិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ឧបាយាសោ.

តត្ថ កតមោ អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ? ឥធ យស្ស តេ ហោន្តិ អនិដ្ឋា អកន្តា អមនាបា រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្ពា, យេ វា បនស្ស តេ ហោន្តិ អនត្ថកាមា អហិតកាមា អផាសុកាមា អយោគក្ខេមកាមា, យា តេហិ សទ្ធិំ សង្គតិ សមាគមោ សមោធានំ មិស្សីភាវោ – អយំ វុច្ចតិ អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ.

តត្ថ កតមោ បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ? ឥធ យស្ស តេ ហោន្តិ ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្ពា, យេ វា បនស្ស តេ ហោន្តិ អត្ថកាមា ហិតកាមា ផាសុកាមា យោគក្ខេមកាមា មាតា វា បិតា វា ភាតា វា ភគិនី វា មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា, យា តេហិ សទ្ធិំ អសង្គតិ អសមាគមោ អសមោធានំ អមិស្សីភាវោ – អយំ វុច្ចតិ បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ.

តត្ថ កតមំ យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ? ជាតិធម្មានំ សត្តានំ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ – ‘‘អហោ វត មយំ ន ជាតិធម្មា អស្សាម, ន ច វត នោ ជាតិ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ. ន ខោ បនេតំ ឥច្ឆាយ បត្តព្ពំ – ឥទម្បិ យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ. ជរាធម្មានំ សត្តានំ…បេ… ព្យាធិធម្មានំ សត្តានំ… មរណធម្មានំ សត្តានំ… សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មានំ សត្តានំ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ – ‘‘អហោ វត មយំ ន សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មា អស្សាម, ន ច វត នោ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា អាគច្ឆេយ្យុ’’ន្តិ. ន ខោ បនេតំ ឥច្ឆាយ បត្តព្ពំ – ឥទម្បិ យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ.

តត្ថ កតមេ សង្ខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា? សេយ្យថិទំ [សេយ្យថីទំ (ស្យា. សី. អដ្ឋ.)] – រូបុបាទានក្ខន្ធោ, [រូបូបាទានក្ខន្ធោ (ស្យា.) ឯវមុបរិបិ], វេទនុបាទានក្ខន្ធោ សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ – ឥមេ វុច្ចន្តិ សង្ខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា. ឥទំ វុច្ចតិ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ.

៣៤. តត្ថ កតមំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ? យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា [បោនោព្ភវិកា (ស្យា.)] នន្ទិរាគសហគតា តត្រតត្រាភិនន្ទិនី, សេយ្យថិទំ – កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា, សា ខោ បនេសា តណ្ហា កត្ថ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, កត្ថ និវិសមានា និវិសតិ? យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ. កិញ្ច លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ? ចក្ខុ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ. សោតំ លោកេ…បេ… ឃានំ លោកេ… ជិវ្ហា លោកេ… កាយោ លោកេ… មនោ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ. រូបា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ. សទ្ទា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ…បេ… ធម្មា លោកេ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ លោកេ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ លោកេ… ចក្ខុសម្ផស្សោ លោកេ…បេ… មនោសម្ផស្សោ លោកេ… ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា លោកេ…បេ… មនោសម្ផស្សជា វេទនា លោកេ… រូបសញ្ញា លោកេ…បេ… ធម្មសញ្ញា លោកេ… រូបសញ្ចេតនា លោកេ…បេ… ធម្មសញ្ចេតនា លោកេ… រូបតណ្ហា លោកេ…បេ… ធម្មតណ្ហា លោកេ… រូបវិតក្កោ លោកេ…បេ… ធម្មវិតក្កោ លោកេ… រូបវិចារោ លោកេ…បេ… ធម្មវិចារោ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ. ឥទំ វុច្ចតិ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ.

៣៥. តត្ថ កតមំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ? យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ, សា ខោ បនេសា តណ្ហា កត្ថ បហីយមានា បហីយតិ, កត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតិ? យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ, ឯត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតិ. កិញ្ច លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ? ចក្ខុលោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ, ឯត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតិ…បេ… ធម្មវិចារោ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ, ឯត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតិ. ឥទំ វុច្ចតិ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ.

៣៦. តត្ថ កតមំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ. តត្ថ កតមា សម្មាទិដ្ឋិ? ទុក្ខេ ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ – អយំ វុច្ចតិ សម្មាទិដ្ឋិ.

តត្ថ កតមោ សម្មាសង្កប្បោ? នេក្ខម្មសង្កប្បោ, អព្យាបាទសង្កប្បោ, អវិហិំសាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ សម្មាសង្កប្បោ.

តត្ថ កតមា សម្មាវាចា? មុសាវាទា វេរមណី [វេរមណិ (ក.)], បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី, ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី, សម្ផប្បលាបា វេរមណី – អយំ វុច្ចតិ សម្មាវាចា.

តត្ថ កតមោ សម្មាកម្មន្តោ? បាណាតិបាតា វេរមណី, អទិន្នាទានា វេរមណី, កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី – អយំ វុច្ចតិ សម្មាកម្មន្តោ.

តត្ថ កតមោ សម្មាអាជីវោ? ឥធ អរិយសាវកោ មិច្ឆាអាជីវំ បហាយ សម្មាអាជីវេន ជីវិកំ [ជីវិតំ (ក.)] កប្បេតិ – អយំ វុច្ចតិ សម្មាអាជីវោ.

តត្ថ កតមោ សម្មាវាយាមោ? ឥធ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ, ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ…បេ… អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ …បេ… ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ – អយំ វុច្ចតិ សម្មាវាយាមោ.

តត្ថ កតមា សម្មាសតិ? ឥធ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ – អយំ វុច្ចតិ សម្មាសតិ.

តត្ថ កតមោ សម្មាសមាធិ? ឥធ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ សម្មាសមាធិ. ឥទំ វុច្ចតិ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, ឥទំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ, ឥទំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ, ឥទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’’ន្តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ. ឯវំ សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ.