តត្ថ ឥមា ឧទ្ទានគាថា

តណ្ហា ច អវិជ្ជា លោភោ, ទោសោ តថេវ មោហោ ច;

ចត្តារោ ច វិបល្លាសា, កិលេសភូមិ នវ បទានិ.

យេ ច សតិបដ្ឋានា សមថោ, វិបស្សនា កុសលមូលំ;

ឯតំ សព្ពំ កុសលំ, ឥន្ទ្រិយភូមិ នវបទានិ.

សព្ពំ កុសលំ នវហិ បទេហិ យុជ្ជតិ, នវហិ ចេវ អកុសលំ;

ឯកកេ នវ មូលបទានិ, ឧភយតោ អដ្ឋារស មូលបទានិ.

ឥមេសំ អដ្ឋារសន្នំ មូលបទានំ យានិ នវ បទានិ អកុសលានិ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ; យានិ នវ បទានិ កុសលានិ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា. ឥតិ សមុទយស្ស ទុក្ខំ ផលំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ និរោធំ ផលំ. ឥមានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ភគវតា ពារាណសិយំ ទេសិតានិ.

៧. តត្ថ ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស អបរិមាណានិ អក្ខរានិ បទានិ ព្យញ្ជនានិ អាការានិ និរុត្តិយោ និទ្ទេសា ទេសិតា ឯតស្សេវត្ថស្ស សង្កាសនាយ បកាសនាយ វិវរណាយ វិភជនាយ ឧត្តានីកម្មតាយ បញ្ញាបនាយាតិ យា ឯវំ សព្ពេសំ សច្ចានំ. ឥតិ ឯកមេកំ សច្ចំ អបរិមាណេហិ អក្ខរបទព្យញ្ជនអាការនិរុត្តិនិទ្ទេសេហិ បរិយេសិតព្ពំ, តញ្ច ព្យញ្ជនំ អត្ថបុថុត្តេន បន អត្ថេវ ព្យញ្ជនបុថុត្តេន.

យោ ហិ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំ វទេយ្យ ‘‘អហំ ឥទំ ទុក្ខំ បច្ចក្ខាយ អញ្ញំ ទុក្ខំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ តស្ស តំ វាចាវត្ថុកមេវស្ស បុច្ឆិតោ ច ន សម្បាយិស្សតិ. ឯវំ សច្ចានិ. យញ្ច រត្តិំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទាយ បរិនិព្ពុតោ, ឯត្ថន្តរេ យំ កិញ្ចិ ភគវតា ភាសិតំ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថា ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ, សព្ពំ តំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ. ន កិញ្ចិ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ធម្មទេសនាយ ធម្មចក្កតោ ពហិទ្ធា, តស្ស សព្ពំ សុត្តំ អរិយធម្មេសុ បរិយេសិតព្ពំ. តត្ថ បរិគ្គណ្ហនាយ អាលោកសភានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ថាវរានិ ឥមានិ.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ? ជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណំ សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា. តត្ថាយំ លក្ខណនិទ្ទេសោ, បាតុភាវលក្ខណា ជាតិ, បរិបាកលក្ខណា ជរា, ទុក្ខទុក្ខតាលក្ខណោ ព្យាធិ, ចុតិលក្ខណំ មរណំ, បិយវិប្បយោគវិបរិណាមបរិតាបនលក្ខណោ សោកោ, លាលប្បនលក្ខណោ បរិទេវោ, កាយសម្បីឡនលក្ខណំ ទុក្ខំ, ចិត្តសម្បីឡនលក្ខណំ ទោមនស្សំ, កិលេសបរិទហនលក្ខណោ ឧបាយាសោ, អមនាបសមោធានលក្ខណោ អប្បិយសម្បយោគោ, មនាបវិនាភាវលក្ខណោ បិយវិប្បយោគោ, អធិប្បាយវិវត្តនលក្ខណោ អលាភោ, អបរិញ្ញាលក្ខណា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, បរិបាកចុតិលក្ខណំ ជរាមរណំ, បាតុភាវចុតិលក្ខណំ ចុតោបបត្តិ, បដិសន្ធិនិព្ពត្តនលក្ខណោ សមុទយោ, សមុទយបរិជហនលក្ខណោ និរោធោ, អនុសយសមុច្ឆេទលក្ខណោ មគ្គោ. ព្យាធិលក្ខណំ ទុក្ខំ, សញ្ជាននលក្ខណោ សមុទយោ, និយ្យានិកលក្ខណោ មគ្គោ, សន្តិលក្ខណោ និរោធោ. អប្បដិសន្ធិភាវនិរោធលក្ខណា អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ, ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច, ទុក្ខញ្ច និរោធោ ច, ទុក្ខញ្ច មគ្គោ ច, សមុទយោ ច ទុក្ខញ្ច, សមុទយោ ច និរោធោ ច, សមុទយោ ច មគ្គោ ច, និរោធោ ច សមុទយោ ច, និរោធោ ច ទុក្ខញ្ច, និរោធោ ច មគ្គោ ច, មគ្គោ ច និរោធោ ច, មគ្គោ ច សមុទយោ ច, មគ្គោ ច ទុក្ខញ្ច.

៨. តត្ថិមានិ សុត្តានិ.

‘‘យមេករត្តិំ [ជាតក ១ វីសតិនិបាតេ អយោឃរជាតកេ] បឋមំ, គព្ភេ វសតិ មាណវោ;

អព្ភុដ្ឋិតោវ សោ យាតិ, ស គច្ឆំ ន និវត្តតី’’តិ.

អដ្ឋិមា, អានន្ទ, ទានុបបត្តិយោ ឯកុត្តរិកេ សុត្តំ – អយំ ជាតិ.

តត្ថ កតមា ជរា?

អចរិត្វា [ធ. ប. ១៥៥] ព្រហ្មចរិយំ, អលទ្ធា យោព្ពនេ ធនំ;

ជិណ្ណកោញ្ចាវ ឈាយន្តិ, ខីណមច្ឆេវ បល្លលេ.

បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ ទេវេសុ – អយំ ជរា.

តត្ថ កតមោ ព្យាធិ?

សាមំ តេន កុតោ រាជ, តុវម្បិ ជរាយន្តិ វេទេសិ;

ខត្តិយ កម្មស្ស ផលោ, លោកោ ន ហិ កម្មំ បនយតិ.

តយោ គិលានា – អយំ ព្យាធិ.

តត្ថ កតមំ មរណំ?

យថាបិ [ទីឃនិកាយេ អធោលិខិតគាថា] កុម្ភការស្ស, កតំ មត្តិកភាជនំ;

ខុទ្ទកញ្ច មហន្តញ្ច, យំ បក្កំ យញ្ច អាមកំ;

សព្ពំ ភេទនបរិយន្តំ, ឯវំ មច្ចាន ជីវិតំ.

មមាយិតេ បស្សថ ផន្ទមានេ [ហញ្ញមានេ (បី) បស្ស សុ. និ. ៧៨៣], មច្ឆេវ អប្បោទកេ ខីណសោតេ;

ឯតម្បិ ទិស្វា អមមោ ចរេយ្យ, ភវេសុ អាសត្តិមកុព្ពមានោ.

ឧទកប្បនសុត្តំ – ឥទំ មរណំ.

តត្ថ កតមោ សោកោ?

ឥធ សោចតិ បេច្ច សោចតិ, បាបការី ឧភយត្ថ សោចតិ;

សោ សោចតិ សោ វិហញ្ញតិ, ទិស្វា កម្មកិលិដ្ឋមត្តនោ [កម្មកិលិដ្ឋំ អត្ថនោ (បី.) បស្ស ធ. ប. ១៥].

តីណិ ទុច្ចរិតានិ – អយំ សោកោ.

តត្ថ កតមោ បរិទេវោ?

កាមេសុ [សុ. និ. ៧៨០] គិទ្ធា បសុតា បមូឡ្ហា, អវទានិយា តេ វិសមេ និវិដ្ឋា;

ទុក្ខូបនីតា បរិទេវយន្តិ, កិំសុ ភវិស្សាម ឥតោ ចុតាសេ.

តិស្សោ វិបត្តិយោ – អយំ បរិទេវោ.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ?

សតំ អាសិ អយោសង្កូ [អយោសង្កុ (បី. ក.) បស្ស ថេរគា. ១១៩៧], សព្ពេ បច្ចត្តវេទនា;

ជលិតា ជាតវេទាវ, អច្ចិសង្ឃសមាកុលា.

មហា វត សោ បរិឡាហោ [បរិទាឃោ (បី. ក.) បស្ស សំ. និ. ៥.១១១៣] សំយុត្តកេ សុត្តំ សច្ចសំយុត្តេសុ – ឥទំ ទុក្ខំ.

តត្ថ កតមំ ទោមនស្សំ?

សង្កប្បេហិ បរេតោ [បរតោ (ក.) បស្ស សុ. និ. ៨២៤] សោ, កបណោ វិយ ឈាយតិ;

សុត្វា បរេសំ និគ្ឃោសំ, មង្កុ ហោតិ តថាវិធោ.

ទ្វេមេ តបនីយា ធម្មា – ឥទំ ទោមនស្សំ.

តត្ថ កតមោ ឧបាយាសោ?

កម្មារានំ យថា ឧក្កា, អន្តោ ឌយ្ហតិ នោ ពហិ;

ឯវំ ឌយ្ហតិ មេ ហទយំ, សុត្វា និព្ពត្តមម្ពុជំ.

តយោ អគ្គី – អយំ ឧបាយាសោ.

តត្ថ កតមោ អប្បិយសម្បយោគោ?

អយសាវ [ធ. ប. ២៤០] មលំ សមុដ្ឋិតំ, តតុដ្ឋាយ តមេវ ខាទតិ;

ឯវំ អតិធោនចារិនំ, សានិ កម្មានិ នយន្តិ ទុគ្គតិំ.

ទ្វេមេ តថាគតំ អព្ភាចិក្ខន្តិ, ឯកុត្តរិកេ សុត្តំ ទុកេសុ – អយំ អប្បិយសម្បយោគោ.

តត្ថ កតមោ បិយវិប្បយោគោ?

សុបិនេន យថាបិ សង្គតំ, បដិពុទ្ធោ បុរិសោ ន បស្សតិ;

ឯវម្បិ បិយាយិតំ [មមាយិតំ (បី. ក.) បស្ស សុ. និ. ៨១៣] ជនំ, បេតំ កាលង្កតំ [កាលកតំ (បី.)] ន បស្សតិ.

តេ ទេវា ចវនធម្មំ វិទិត្វា តីហិ វាចាហិ អនុសាសន្តិ. អយំ បិយវិប្បយោគោ.

យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តិស្សោ មារធីតរោ;

តស្ស ចេ កាមយានស្ស [កាមយមានស្ស (ក.) បស្ស សុ. និ. ៧៧៣], ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ;

តេ កាមា បរិហាយន្តិ, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតិ.

សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា.

ចក្ខុ សោតញ្ច ឃានញ្ច, ជិវ្ហា កាយោ តតោ មនំ;

ឯតេ លោកាមិសា ឃោរា, យត្ថ សត្តា បុថុជ្ជនា.

បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ ខន្ធា – ឥទំ ទុក្ខំ.

តត្ថ កតមា ជរា ច មរណញ្ច?

អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទំ, ឱរំ វស្សសតាបិ មីយតេ [មីយតិ (សុ. និ. ៨១០)];

អថ វាបិ អកិច្ឆំ ជីវិតំ, អថ ខោ សោ ជរសាបិ មីយតេ.

សំយុត្តកេ បសេនទិសំយុត្តកេ សុត្តំ អយ្យិកា មេ កាលង្កតា – អយំ ជរា ច មរណញ្ច.

តត្ថ កតមា ចុតិ ច ឧបបត្តិ ច?

‘‘សព្ពេ សត្តា មរិស្សន្តិ, មរណន្តំ ហិ ជីវិតំ;

យថាកម្មំ គមិស្សន្តិ, អត្តកម្មផលូបគា’’តិ [បុញ្ញបាបផលូបគាតិ (សំ. និ. ១.១៣៣)]. –

អយំ ចុតិ ច ឧបបត្តិ ច.

ឥមេហិ សុត្តេហិ ឯកសទិសេហិ ច អញ្ញេហិ នវវិធំ សុត្តំ តំ អនុបវិដ្ឋេហិ លក្ខណតោ ទុក្ខំ ញត្វា សាធារណញ្ច អសាធារណញ្ច ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ និទ្ទិសិតព្ពំ. គាថាហិ គាថា អនុមិនិតព្ពា, ព្យាករណេហិ វា ព្យាករណំ – ឥទំ ទុក្ខំ.

៩. តត្ថ កតមោ ទុក្ខសមុទយោ?

កាមេសុ សត្តា កាមសង្គសត្តា [កាមបសង្គសត្តា (បី.) បស្ស ឧទា. ៦៣], សំយោជនេ វជ្ជមបស្សមានា;

ន ហិ ជាតុ សំយោជនសង្គសត្តា, ឱឃំ តរេយ្យុំ វិបុលំ មហន្តំ.

ចត្តារោ អាសវា សុត្តំ – អយំ ទុក្ខសមុទយោ.

តត្ថ កតមោ ទុក្ខនិរោធោ?

យម្ហិ ន មាយា វសតី ន មានោ,

យោ វីតលោភោ អមមោ និរាសោ,

បនុណ្ណកោធោ [បនុន្នកោធោ (បី.) បស្ស ឧទា. ២៦] អភិនិព្ពុតត្តោ;

សោ ព្រាហ្មណោ សោ សមណោ ស ភិក្ខុ.

ទ្វេមា វិមុត្តិយោ, រាគវិរាគា ច ចេតោវិមុត្តិ; អវិជ្ជាវិរាគា ច បញ្ញាវិមុត្តិ – អយំ និរោធោ.

តត្ថ កតមោ មគ្គោ?

ឯសេវ មគ្គោ នត្ថញ្ញោ, ទស្សនស្ស វិសុទ្ធិយា;

អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, មារស្សេតំ បមោហនំ.

សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គា – អយំ មគ្គោ.

តត្ថ កតមានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ?

‘‘យេ ធម្មា [មហាវ. ៦០] ហេតុប្បភវា, តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អាហ;

តេសញ្ច យោ និរោធោ, ឯវំវាទី មហាសមណោ’’តិ.

ហេតុប្បភវា ធម្មា ទុក្ខំ, ហេតុសមុទយោ, យំ ភគវតោ វចនំ. អយំ ធម្មោ យោ និរោធោ, យេ ហិ កេចិ សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សទានុបស្សិនោ វិហរន្តិ. កិលេសា តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. តត្ថ យំ សំយោជនំ – អយំ សមុទយោ. យេ សំយោជនិយា ធម្មា យេ ច សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ – ឥទំ ទុក្ខំ. យា សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សនា – អយំ មគ្គោ. បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាយ ព្យាធីហិ មរណេហិ សោកេហិ បរិទេវេហិ យាវ ឧបាយាសេហិ – ឥទំ និព្ពានំ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ.

តត្ថ កតមា អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ?

អត្ថង្គតស្ស ន បមាណមត្ថិ, តំ ហិ វា នត្ថិ យេន នំ បញ្ញបេយ្យ;

សព្ពសង្គានំ សមូហតត្តា វិទូ, សិតា វាទសតស្សុ [វាទសតស្ស (បី. ក.)] សព្ពេ.

សំយុត្តកេ គោធិកសំយុត្តំ.

ឥមានិ អសាធារណានិ សុត្តានិ. យហិំ យហិំ សច្ចានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, តហិំ តហិំ សច្ចលក្ខណតោ ឱតារេត្វា [ឱហារេត្វា (បី. ក.)] អបរិមាណេហិ ព្យញ្ជនេហិ សោ អត្ថោ បរិយេសិតព្ពោ. តត្ថ អត្ថានុបរិវត្តិ ព្យញ្ជនេន បុន ព្យញ្ជនានុបរិវត្តិ អត្ថេន តស្ស ឯកមេកស្ស អបរិមាណានិ ព្យញ្ជនានិ ឥមេហិ សុត្តេហិ យថានិក្ខិត្តេហិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ និទ្ទិសិតព្ពានិ. បញ្ចនិកាយេ អនុបវិដ្ឋាហិ គាថាហិ គាថា អនុមិនិតព្ពា, ព្យាករណេន ព្យាករណំ. ឥមានិ អសាធារណានិ សុត្តានិ.

តេសំ ឥមា ឧទ្ទានគាថា

យមេករត្តិំ បឋមំ, អដ្ឋ ទានូបបត្តិយោ;

បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ, ខីណមច្ឆំវ បល្លលំ.

សាមំ តេន កុតោ រាជ, តយោ ទេវា គិលានកា;

យថាបិ កុម្ភការស្ស, យថា នទិទកប្បនំ.

ឥធ សោចតិ បេច្ច សោចតិ, តីណិ ទុច្ចរិតានិ ច;

កាមេសុ គិទ្ធា បសុតា, យាវ តិស្សោ វិបត្តិយោ.

សតំ អាសិ [សតមាយុ (សី.), សតធាតុ (បី.)] អយោសង្កូ, បរិឡាហោ មហត្តរោ;

សង្កប្បេហិ បរេតោ សោ, តត្ថ តបនិយេហិ ច.

កម្មារានំ យថា ឧក្កា, តយោ អគ្គី បកាសិតា;

អយតោ មលមុប្បន្នំ, អព្ភក្ខានំ តថាគតេ.

តិវិធំ ទេវានុសាសន្តិ, សុបិនេន សង្គមោ យថា;

តិស្សោ ចេវ មារធីតា, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតិ.

ចក្ខុ សោតញ្ច ឃានញ្ច, បញ្ចក្ខន្ធា បកាសិតា;

អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទំ, អយ្យិកា មេ មហល្លិកា.

សព្ពេ សត្តា មរិស្សន្តិ, ឧបបត្តិ ចុតិចយំ;

កាមេសុ សត្តា បសុតា, អាសវេហិ ចតូហិ ច.

យម្ហិ ន មាយា វសតិ, ទ្វេមា ចេតោវិមុត្តិយោ;

ឯសេវ មគ្គោ នត្ថញ្ញោ, ពោជ្ឈង្គា ច សុទេសិតា.

អត្ថង្គតស្ស ន បមាណមត្ថិ, គោធិកោ បរិនិព្ពុតោ;

យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា, សំយោជនានុបស្សិនោ.

ឥមា ទស តេសំ ឧទ្ទានគាថា.

១០. តត្ថិមានិ សាធារណានិ សុត្តានិ យេសុ សុត្តេសុ សាធារណានិ សច្ចានិ ទេសិតានិ អនុលោមម្បិ បដិលោមម្បិ វោមិស្សកម្បិ. តត្ថ អយំ អាទិ.

អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ, [អជិតាតិ ភគវា]

វិវិច្ឆា បមាទា នប្បកាសតិ;

ជប្បាភិលេបនំ [ជប្បានុលេបនំ (ក.) បស្ស សុ. និ. ១០៣៩] ព្រូមិ, ទុក្ខមស្ស មហព្ភយំ.

តត្ថ យា អវិជ្ជា ច វិវិច្ឆា ច, អយំ សមុទយោ. យំ មហព្ភយំ, ឥទំ ទុក្ខំ. ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ – ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច. ‘‘សំយោជនំ សំយោជនិយា ច ធម្មា’’តិ សំយុត្តកេ ចិត្តសំយុត្តកេសុ ព្យាករណំ. តត្ថ យំ សំយោជនំ, អយំ សមុទយោ. យេ សំយោជនិយា ធម្មា, ឥទំ ទុក្ខំ. ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ – ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខញ្ច និរោធោ ច?

ឧច្ឆិន្នភវតណ្ហស្ស, នេត្តិច្ឆិន្នស្ស [សន្តចិត្តស្ស (សុ. និ. ៧៥១)] ភិក្ខុនោ;

វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

យំ ចិត្តំ, ឥទំ ទុក្ខំ. យោ ភវតណ្ហាយ ឧបច្ឆេទោ, អយំ ទុក្ខនិរោធោ. វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ និទ្ទេសោ. ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ – ទុក្ខញ្ច និរោធោ ច. ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, វិមុត្តិយោ; រាគវិរាគា ច ចេតោវិមុត្តិ, អវិជ្ជាវិរាគា ច បញ្ញាវិមុត្តិ. យំ ចិត្តំ, ឥទំ ទុក្ខំ. យា វិមុត្តិ, អយំ និរោធោ. ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ – ទុក្ខញ្ច និរោធោ ច.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខញ្ច មគ្គោ ច?

កុម្ភូបមំ [ធ. ប. ៤០] កាយមិមំ វិទិត្វា, នគរូបមំ ចិត្តមិទំ ឋបេត្វា;

យោធេថ មារំ បញ្ញាវុធេន, ជិតញ្ច រក្ខេ អនិវេសនោ សិយា.

តត្ថ យញ្ច កុម្ភូបមោ កាយោ យញ្ច នគរូបមំ ចិត្តំ, ឥទំ ទុក្ខំ. យំ បញ្ញាវុធេន មារំ យោធេថាតិ អយំ មគ្គោ. ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ. យំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហិតព្ពំ. យា សំយោជនា, អយំ មគ្គោ. យេ តេ ធម្មា អនត្តនិយា បហាតព្ពា, រូបំ យាវ វិញ្ញាណំ, ឥទំ ទុក្ខញ្ច មគ្គោ ច.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច និរោធោ ច?

យេ កេចិ សោកា បរិទេវិតា វា, ទុក្ខា ច [ទុក្ខញ្ច (បី. ក.) បស្ស ឧទា. ៧០] លោកស្មិមនេករូបា;

បិយំ បដិច្ចប្បភវន្តិ ឯតេ, បិយេ អសន្តេ ន ភវន្តិ ឯតេ.

យេ សោកបរិទេវា, យំ ច អនេករូបំ ទុក្ខំ, យំ បេមតោ ភវតិ, ឥទំ ទុក្ខំ. យំ បេមំ, អយំ សមុទយោ. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគវិនយោ បិយស្ស អកិរិយា, អយំ និរោធោ. ឥមានិ តីណិ សច្ចានិ. តិម្ពរុកោ បរិព្ពាជកោ បច្ចេតិ ‘‘សយំកតំ បរំកត’’ន្តិ. យថេសា វីមំសា, ឥទំ ទុក្ខំ. យា ឯតេ ទ្វេ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈិមា បដិបទា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា យាវ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, ឥទម្បិ ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច. វិញ្ញាណំ នាមរូបំ សឡាយតនំ ផស្សោ វេទនា ភវោ ជាតិ ជរាមរណំ, ឥទំ ទុក្ខំ. អវិជ្ជា សង្ខារា តណ្ហា ឧបាទានំ, អយំ សមុទយោ. ឥតិ ឥទំ សយំកតំ វីមំសេយ្យាតិ [វីមំសីយតិ (បី. ក.)] យញ្ច បដិច្ចសមុប្បាទេ ទុក្ខំ, ឥទំ ឯសោ សមុទយោ និទ្ទិដ្ឋោ. អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ ច យាវ ច ជរាមរណនិរោធោតិ អយំ និរោធោ. ឥមានិ តីណិ សច្ចានិ ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច និរោធោ ច.

១១. តត្ថ កតមំ ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច មគ្គោ ច?

‘‘យោ ទុក្ខមទ្ទក្ខិ [សំ. និ. ១.១៥៧] យតោនិទានំ, កាមេសុ សោ ជន្តុ កថំ នមេយ្យ;

កាមា ហិ លោកេ សង្គាតិ ញត្វា, តេសំ សតីមា វិនយាយ សិក្ខេ’’តិ.

យោ ទុក្ខមទ្ទក្ខិ, ឥទំ ទុក្ខំ. យតោ ភវតិ, អយំ សមុទយោ. សន្ទិដ្ឋំ យតោ ភវតិ យាវ តស្ស វិនយាយ សិក្ខា, អយំ មគ្គោ. ឥមានិ តីណិ សច្ចានិ.

ឯកាទសង្គុត្តរេសុ គោបាលកោបមសុត្តំ.

តត្ថ យាវ រូបសញ្ញុត្តា យញ្ច សឡាយតនំ យថា វណំ បដិច្ឆាទេតិ យញ្ច តិត្ថំ យថា ច លភតិ ធម្មូបសញ្ហិតំ ឧឡារំ បីតិបាមោជ្ជំ ចតុព្ពិធំ ច អត្តភាវតោ ច វត្ថុ, ឥទំ ទុក្ខំ. យាវ អាសាដិកំ ហារេតា [សាដេតា (សី. បី.) បស្ស អង្គុត្តរនិកាយេ] ហោតិ, អយំ សមុទយោ. រូបសញ្ញុត្តា អាសាដកហរណំ [អាសាដិកសាដនា (បី.)] វណបដិច្ឆាទនំ វីថិញ្ញុតា គោចរកុសលញ្ច, អយំ មគ្គោ. អវសេសា ធម្មា អត្ថិ ហេតូ អត្ថិ បច្ចយា អត្ថិ និស្សយា សាវសេសទោហិតា អនេកបូជា ច កល្យាណមិត្តតប្បច្ចយា ធម្មា វីថិញ្ញុតា ច ហេតុ, ឥមានិ តីណិ សច្ចានិ.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខញ្ច មគ្គោ ច និរោធោ ច?

សតិ កាយគតា ឧបដ្ឋិតា, ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតោ [សំវរោ (បី. ក.) បស្ស ឧទា. ២៥];

សតតំ ភិក្ខុ សមាហិតោ, ជញ្ញា [ជានេយ្យ (បី. ក.)] និព្ពានមត្តនោ.

តត្ថ យា ច កាយគតា សតិ យញ្ច សឡាយតនំ យត្ថ សព្ពញ្ចេតំ ទុក្ខំ. យា ច កាយគតា សតិ យោ ច សីលសំវរោ យោ ច សមាធិ យត្ថ យា សតិ, អយំ បញ្ញាក្ខន្ធោ. សព្ពម្បិ សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ, អយំ មគ្គោ. ឯវំវិហារិនា ញាតព្ពំ និព្ពានំ. អយំ និរោធោ, ឥមានិ តីណិ សច្ចានិ. សីលេ បតិដ្ឋាយ ទ្វេ ធម្មា ភាវេតព្ពា សមថោ ច វិបស្សនា ច. តត្ថ យំ ចិត្តសហជាតា ធម្មា, ឥទំ ទុក្ខំ. យោ ច សមថោ យា ច វិបស្សនា, អយំ មគ្គោ. រាគវិរាគា ច ចេតោវិមុត្តិ, អវិជ្ជាវិរាគា ច បញ្ញាវិមុត្តិ, អយំ និរោធោ. ឥមានិ តីណិ សច្ចានិ.

តត្ថ កតមោ សមុទយោ ច និរោធោ ច?

អាសា ច បីហា អភិនន្ទនា ច, អនេកធាតូសុ សរា បតិដ្ឋិតា;

អញ្ញាណមូលប្បភវា បជប្បិតា, សព្ពា មយា ព្យន្តិកតា សមូលិកា.

អញ្ញាណមូលប្បភវាតិ បុរិមកេហិ សមុទយោ. សព្ពា មយា ព្យន្តិកតា សមូលិកាតិ និរោធោ. ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ. ចតុន្នំ ធម្មានំ អននុពោធា អប្បដិវេធា វិត្ថារេន កាតព្ពំ. អរិយស្ស សីលស្ស សមាធិនោ បញ្ញាយ វិមុត្តិយា. តត្ថ យោ ឥមេសំ ចតុន្នំ ធម្មានំ អននុពោធា អប្បដិវេធា, អយំ សមុទយោ. បដិវេធោ ភវនេត្តិយា, អយំ និរោធោ. អយំ សមុទយោ ច និរោធោ ច.