១. ទេសនាហារវិភង្គោ

៥. តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ? ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិ គាថា អយំ ទេសនាហារោ. កិំ ទេសយតិ? អស្សាទំ អាទីនវំ និស្សរណំ ផលំ ឧបាយំ អាណត្តិំ. ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេស្សាមីតិ.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ?

‘‘កាមំ [កាមមាទិកា ឥមា ឆ គាថា សុ. និ. ៧៧២ បស្សិតព្ពា] កាមយមានស្ស, តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតិ;

អទ្ធា បីតិមនោ ហោតិ, លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតី’’តិ.

អយំ អស្សាទោ.

តត្ថ កតមោ អាទីនវោ?

‘‘តស្ស ចេ កាមយានស្ស, ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ;

តេ កាមា បរិហាយន្តិ, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតី’’តិ.

អយំ អាទីនវោ.

តត្ថ កតមំ និស្សរណំ?

‘‘យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, សប្បស្សេវ បទា សិរោ;

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតី’’តិ.

ឥទំ និស្សរណំ.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ?

‘‘ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ វា, គវាស្សំ ទាសបោរិសំ;

ថិយោ ពន្ធូ បុថូ កាមេ, យោ នរោ អនុគិជ្ឈតី’’តិ.

អយំ អស្សាទោ.

តត្ថ កតមោ អាទីនវោ?

‘‘អពលា នំ ពលីយន្តិ, មទ្ទន្តេ នំ បរិស្សយា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, នាវំ ភិន្នមិវោទក’’ន្តិ.

អយំ អាទីនវោ.

តត្ថ កតមំ និស្សរណំ?

‘‘តស្មា ជន្តុ សទា សតោ, កាមានិ បរិវជ្ជយេ;

តេ បហាយ តរេ ឱឃំ, នាវំ សិត្វាវ បារគូ’’តិ.

ឥទំ និស្សរណំ.

តត្ថ កតមំ ផលំ?

‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ, ឆត្តំ មហន្តំ យថ វស្សកាលេ;

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ, ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី’’តិ.

ឥទំ ផលំ.

តត្ថ កតមោ ឧបាយោ?

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ…បេ…

‘‘សព្ពេ សង្ខារា [បស្ស ធ. ប. ២៧៧] ទុក្ខា’’តិ…បេ…

‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា’’តិ.

អយំ ឧបាយោ.

តត្ថ កតមា អាណត្តិ?

‘‘ចក្ខុមា [បស្ស ឧទា. ៤៣] វិសមានីវ, វិជ្ជមានេ បរក្កមេ;

បណ្ឌិតោ ជីវលោកស្មិំ, បាបានិ បរិវជ្ជយេ’’តិ.

អយំ អាណត្តិ.

‘‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ,

មោឃរាជា’តិ អាណត្តិ, ‘សទា សតោ’តិ ឧបាយោ;

‘អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច [ឧហច្ច (ក.) បស្ស សុ. និ. ១១២៥], ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា’’’.

ឥទំ ផលំ.

៦. តត្ថ ភគវា ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស បុគ្គលស្ស និស្សរណំ ទេសយតិ, វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស បុគ្គលស្ស អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ទេសយតិ, នេយ្យស្ស បុគ្គលស្ស អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ទេសយតិ.

តត្ថ ចតស្សោ បដិបទា, ចត្តារោ បុគ្គលា. តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ សតិន្ទ្រិយេន ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ សតិបដ្ឋានេហិ និស្សយេហិ. តណ្ហាចរិតោ ឧទត្តោ [ឧទត្ថោ (សី.) ឧ + អា + ទា + ត] សមាធិន្ទ្រិយេន ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ ឈានេហិ និស្សយេហិ. ទិដ្ឋិចរិតោ មន្ទោ វីរិយិន្ទ្រិយេន សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ សម្មប្បធានេហិ និស្សយេហិ. ទិដ្ឋិចរិតោ ឧទត្តោ បញ្ញិន្ទ្រិយេន សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ សច្ចេហិ និស្សយេហិ.

ឧភោ តណ្ហាចរិតា សមថបុព្ពង្គមាយ វិបស្សនា និយ្យន្តិ រាគវិរាគាយ ចេតោវិមុត្តិយា. ឧភោ ទិដ្ឋិចរិតា វិបស្សនាបុព្ពង្គមេ សមថេន និយ្យន្តិ អវិជ្ជាវិរាគាយ បញ្ញាវិមុត្តិយា.

តត្ថ យេ សមថបុព្ពង្គមាហិ បដិបទាហិ និយ្យន្តិ, តេ នន្ទិយាវដ្ដេន នយេន ហាតព្ពា, យេ វិបស្សនាបុព្ពង្គមាហិ បដិបទាហិ និយ្យន្តិ, តេ សីហវិក្កីឡិតេន នយេន ហាតព្ពា.

៧. ស្វាយំ ហារោ កត្ថ សម្ភវតិ, យស្ស សត្ថា វា ធម្មំ ទេសយតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានីយោ សព្រហ្មចារី, សោ តំ ធម្មំ សុត្វា សទ្ធំ បដិលភតិ. តត្ថ យា វីមំសា ឧស្សាហនា តុលនា ឧបបរិក្ខា, អយំ សុតមយី បញ្ញា. តថា សុតេន និស្សយេន យា វីមំសា តុលនា ឧបបរិក្ខា មនសានុបេក្ខណា, អយំ ចិន្តាមយី បញ្ញា. ឥមាហិ ទ្វីហិ បញ្ញាហិ មនសិការសម្បយុត្តស្ស យំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ ទស្សនភូមិយំ វា ភាវនាភូមិយំ វា, អយំ ភាវនាមយី បញ្ញា.

៨. បរតោឃោសា សុតមយី បញ្ញា. បច្ចត្តសមុដ្ឋិតា យោនិសោ មនសិការា ចិន្តាមយី បញ្ញា. យំ បរតោ ច ឃោសេន បច្ចត្តសមុដ្ឋិតេន ច យោនិសោមនសិការេន ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អយំ ភាវនាមយី បញ្ញា. យស្ស ឥមា ទ្វេ បញ្ញា អត្ថិ សុតមយី ចិន្តាមយី ច, អយំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. យស្ស សុតមយី បញ្ញា អត្ថិ, ចិន្តាមយី នត្ថិ, អយំ វិបញ្ចិតញ្ញូ [វិបច្ចិតញ្ញូ (សី.)]. យស្ស នេវ សុតមយី បញ្ញា អត្ថិ ន ចិន្តាមយី, អយំ នេយ្យោ.

៩. សាយំ ធម្មទេសនា កិំ ទេសយតិ? ចត្តារិ សច្ចានិ ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គំ. អាទីនវោ ច ផលញ្ច ទុក្ខំ, អស្សាទោ សមុទយោ, និស្សរណំ និរោធោ, ឧបាយោ អាណត្តិ ច មគ្គោ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. ឥទំ ធម្មចក្កំ.

យថាហ ភគវា – ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ អប្បដិវត្តិយំ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ, សព្ពំ ធម្មចក្កំ.

តត្ថ អបរិមាណា បទា, អបរិមាណា អក្ខរា, អបរិមាណា ព្យញ្ជនា, អបរិមាណា អាការា នេរុត្តា និទ្ទេសា. ឯតស្សេវ អត្ថស្ស សង្កាសនា បកាសនា វិវរណា វិភជនា ឧត្តានីកម្មំ [ឧត្តានិកម្មំ (ក.)] បញ្ញត្តិ, ឥតិបិទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ.

‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ មេ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ…បេ… ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ មេ, ភិក្ខវេ…បេ… ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ មេ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ អប្បដិវត្តិយំ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ.

តត្ថ អបរិមាណា បទា, អបរិមាណា អក្ខរា, អបរិមាណា ព្យញ្ជនា, អបរិមាណា អាការា នេរុត្តា និទ្ទេសា. ឯតស្សេវ អត្ថស្ស សង្កាសនា បកាសនា វិវរណា វិភជនា ឧត្តានីកម្មំ បញ្ញត្តិ ឥតិបិទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ.

តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសេតិ, បទេហិ បកាសេតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរតិ, អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានីករោតិ [ឧត្តានិំ ករោតិ (ក.)], និទ្ទេសេហិ បញ្ញបេតិ. តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ ច បទេហិ ច ឧគ្ឃដេតិ [ឧគ្ឃាដេតិ (សី.)], ព្យញ្ជនេហិ ច អាការេហិ ច វិបញ្ចយតិ, និរុត្តីហិ ច និទ្ទេសេហិ ច វិត្ថារេតិ. តត្ថ ឧគ្ឃដនា [ឧគ្ឃាដនា (សី.)] អាទិ, វិបញ្ចនា មជ្ឈេ, វិត្ថារណា បរិយោសានំ. សោយំ ធម្មវិនយោ ឧគ្ឃដីយន្តោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គលំ វិនេតិ, តេន នំ អាហុ ‘‘អាទិកល្យាណោ’’តិ. វិបញ្ចីយន្តោ វិបញ្ចិតញ្ញូបុគ្គលំ វិនេតិ, តេន នំ អាហុ ‘‘មជ្ឈេកល្យាណោ’’តិ. វិត្ថារីយន្តោ នេយ្យំ បុគ្គលំ វិនេតិ, តេន នំ អាហុ ‘‘បរិយោសានកល្យាណោ’’តិ.

១០. តត្ថ ឆប្បទានិ អត្ថោ សង្កាសនា បកាសនា វិវរណា វិភជនា ឧត្តានីកម្មំ បញ្ញត្តិ, ឥមានិ ឆប្បទានិ អត្ថោ. ឆប្បទានិ ព្យញ្ជនំ អក្ខរំ បទំ ព្យញ្ជនំ អាការោ និរុត្តិ និទ្ទេសោ, ឥមានិ ឆប្បទានិ ព្យញ្ជនំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’ន្តិ.

កេវលន្តិ លោកុត្តរំ, ន មិស្សំ លោកិយេហិ ធម្មេហិ. បរិបុណ្ណន្តិ បរិបូរំ អនូនំ អនតិរេកំ. បរិសុទ្ធន្តិ និម្មលំ សព្ពមលាបគតំ បរិយោទាតំ ឧបដ្ឋិតំ សព្ពវិសេសានំ, ឥទំ វុច្ចតិ តថាគតបទំឥតិបិ តថាគតនិសេវិតំឥតិបិ តថាគតារញ្ជិតំឥតិបិ, អតោចេតំ ព្រហ្មចរិយំ បញ្ញាយតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេស្សាមី’’តិ.

កេសំ អយំ ធម្មទេសនា, យោគីនំ. តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ –

‘‘អស្សាទាទីនវតា, និស្សរណម្បិ ច ផលំ ឧបាយោ ច;

អាណត្តី ច ភគវតោ, យោគីនំ ទេសនាហារោ’’តិ.

និយុត្តោ ទេសនាហារោ.